Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 190-209 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/190.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

υπονοεί περιείχε: ανάγνωση του κειμένου, εξομάλυνση των γλωσσικών, γραμματικών και συντακτικών δυσκολιών, απόδοση του νοήματος, εμβάθυνση στις ιδέες του συγγραφέα με ερωταποκρίσεις δασκάλου-μαθητριών.

Και ο Σαράτσης επεξηγεί το πνεύμα της διδασκαλίας του μαθήματος: "...[επειδή] ελάβομεν υπ' όψιν ότι με την τριετή διδασκαλίαν δεν είνε δυνατόν να επιτευχθή η εκμάθησις της αρχαίας ελληνικής, διά τούτο εθέσαμεν ως όριον της ελληνομάθειας ευκολώτερα κείμενα και ως τοιαύτα θεωρούνται ο Πλούταρχος, ο Ξενοφών, το Ευαγγέλιον. Αυτά τα αρχαία κείμενα εδιδάσκοντο επιμελέστατα. Επειδή όμως έπρεπε να εννοήσουν αι μαθήτρια., τον αρχαίον κόσμον, εζητήσαμεν να έχουν το πνεύμα των αρχαίων συγγραφέων με καλάς μεταφράσεις..."1.

Αυτή η κατά κάποιο τρόπο "μετάθεση" της ευκαιρίας να γνωρίσουν οι μαθήτριες την αρχαιοελληνική λογοτεχνία με τη μεσολάβηση των μεταφράσεων αποτέλεσε ένα από τα σκέλη του μεταρρυθμιστικού προγράμματος διδασκαλίας, που εφάρμοσε το A.Δ.Π,, αλλά και μια από τις αφορμές πολεμικής εναντίον του, σε μια εποχή που η διδασκαλία των αρχαίων κειμένων ήταν συνυφασμένη με το λόγο ύπαρξης του σχολείου στην Ελλάδα.

13. Νέα Ελληνικά

α) σκοπός: Στο μάθημα των Νέων Ελληνικών συμπυκνώνεται όλη η διάθεση και η προσπάθεια του Δελμούζου να μεταδώσει στις μαθήτριες του Α.Δ.Π. τα μορφωτικά αγαθά, όπως αυτά πήγαζαν από τη δική του ευαισθησία και γνώση. Η διδασκαλία του μαθήματος αυτού έδωσε τις καταλληλότερες και τις πιο πολλές ευκαιρίες στο δάσκαλο να πλησιάσει, την ψυχή του παιδιού και να του εμφυτεύσει την αγάπη στις μορφωτικές αξίες, τη γνώση του εαυτού του και του περιβάλλοντος, καθώς και τη σημασία της ελληνικής γλώσσας και του πολιτισμού. Αίτημα των καιρών,

——————————————

1. Εφημ Θεσσαλία, 27.8.1911.

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/191.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αλλά και προσωπικό αγάπημα του Δελμούζου, υπήρξε η διδασκαλία των Νέων Ελληνικών, η ουσιαστικότερη συμβολή του βολιώτικου Σχολείου στην αναγέννηση της νεοελληνικής εκπαιδευτικής πράξης1.

Τα ιδανικά του Δημοτικισμού βρήκαν εδώ τη δικαίωσή τους, να θεμελιωθεί δηλαδή η παιδεία στη νεοελληνική ζωή και γλώσσα· κάτι βέβαια απροσπέλαστο και "τολμηρό" για την πραγματικότητα του διδακτικού έργου στις αρχές του 20ού αιώνα. Στο βολιώτικο Σχολείο έγινε η πρώτη προσπάθεια να στηριχτεί η εκπαιδευτική πράξη στη νεοελληνική παράδοση και στη νεοελληνική γλώσσα. Το σκοπό αυτό εξυπηρέτησε στο Α.Δ.Π. η διδασκαλία του μαθήματος των Νέων Ελληνικών. Ο κάθε κλάδος του μαθήματος (γλωσσική διδασκαλία - εκθέσεις - λογοτεχνικά κείμενα) είχε το δικό του σκοπό, που απέβλεπε στο γενικότερο στόχο του μαθήματος, να θεμελιώσει δηλ. τη μόρφωση των μαθητριών στις αξίες του νέου ελληνισμού και τη ζωντανή του παράδοση.

β) ωρολόγιο πρόγραμμα: Ενδεικτικό του πνεύματος και των αναγκών της διδασκαλίας του μαθήματος είναι η ποσότητα ωρών, που αφιερώθηκαν σ' αυτό. Ως ενιαίο μάθημα "Ελληνικών" -που συμπεριλάμβανε και τη διδασκαλία αρχαιοελληνικών κειμένων (στο πρωτότυπο)- το πρόγραμμα αφιέρωνε εφτά ώρες τη βδομάδα για την πρώτη τάξη, πέντε για τη δεύτερη και έξι για την τρίτη. Αν αφαιρεθεί μία ώρα των αρχαίων ελληνικών σε κάθε τάξη, έμεναν για τη διδασκαλία των Νέων έξι ώρες για την πρώτη τάξη, τέσσερις για τη δεύτερη και πέντε για την τρίτη.

Το πρόγραμμα τούτο είναι σαφώς διαφορετικό από το αντίστοιχο πρόγραμμα των άλλων σχολείων. Λ.χ. το Διάταγμα του 1896 πρόβλεπε 3, 3 και 2 ώρες για τις τρεις τάξεις του "Ελληνικού" σχολείου, και το Διάταγμα του 1906 αντίστοιχα 4, 2 και

——————————————

1. Πβ. Χρ. Φράγκου, "Ο Αλ. Δελμούζος και το μάθημα των νεοελληνικών", στο αφιέρωμα του περιοδ. Νέα Εστία, τεύχ. 750 (1.10.1958), σ. 1431-1435.

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/192.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

2 ώρες τη βδομάδα για τα Νέα Ελληνικά, ενώ για τα αρχαία αφιερωνόταν υπερτριπλάσιος χρόνος.

γ) αναλυτικό πρόγραμμα και μέθοδος διδασκαλίας τον μαθήματος των Νέων Ελληνικών κατά κλάδους:

Ι. Γλωσσική διδασκαλία

"Ο κύριος γλωσσικός σκοπός του Α.Δ.Π.", γράφει ο Δελμούζος, "ήταν να κατέχουν, όσες [μαθήτριες του] θ' αποφοιτούσαν, ένα γλωσσικό όργανο έτσι, που να είναι σε θέση να εκφράζουν μ' αυτό και γραπτά όλον τον ψυχικό τους κόσμο, και μάλιστα η καθεμία με την ατομική ιδιοτυπία της..."1. "Το Α.Δ.Π.", τόνιζε o Σαράτσης, "δεν ανήκει εις καμμίαν γλωσσικήν αίρεσιν [...] Το Σχολείον ορμάται από την ιδέαν ότι η γραμματική δεν είναι ο σκοπός αυτού, αλλά το όργανον διά του οποίου θα κατορθωθή ώστε ο προφορικός και ο γραπτός λόγος να λάβη τον προσήκοντα τύπον. Επομένως διδάσκει την γραμματικήν μόνον ως μέσον συνεννοήσεως [...] διότι δεν είνε ο ευτυχέστερος άνθρωπος ο γνωρίζων τους περισσοτέρους γραμματικούς κανόνας"2. Αρχική απόφαση ήταν να διδαχτεί πρώτα συστηματικά η δημοτική γλώσσα, και μόνο όταν θα είχε γίνει συνειδητός o μηχανισμός της, να προχωρήσει η διδασκαλία της καθαρεύουσας· στόχος στον οποίο απέβλεπε το κήρυγμα του "εκπαιδευτικού δημοτικισμού".

Η διδασκαλία όμως της δημοτικής γλώσσας σκόνταψε από την αρχή σε ποικίλες δυσκολίες. Το πρωτοφανές του πράγματος, η ανώριμη κοινή γνώμη, η συνήθεια του να θεωρείται γλώσσα του σχολείου μόνο η αρχαιότροπη έκφραση, η δημοσιογραφική καπηλεία του Κήρυκος και η προκατάληψη αποτέλεσαν τους εξωτερικούς ανασταλτικούς παράγοντες. Από την άλλη μεριά οι ίδιες οι μαθήτριες, μαθημένες από τη γλώσσα του Δημοτικού σχολείου και από το περιβάλλον τους, αδυνατούσαν να εκφράσουν κάτι ελεύθερα, όπως ανεπηρέαστα έκαμαν στις προφορικές τους ανακοινώσεις. "...Το γλωσσικό ανακάτωμα", διαπιστώνει o

——————————————

1. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 150.

2. Εφημ. Πανθεσσαλική, ό.π.· εδώ, τ. Β', σ. 35-36.

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/193.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

 ΕΙΚΟΝΑ

12. Σελίδες από το τετράδιο γλωσσικής διδασκαλίας της μαθήτριας Μαρίας Μπαχαριά

13

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/194.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Δελμούζος, "γινόταν ανυπόφορο...". "...Έτσι άρχισε", συνεχίζει, "με τη θέλησή τους πια και των ίδιων των παιδιών η προσπάθεια για γλώσσα στρωτή, η προσπάθεια δηλαδή να ξεχωρίσουν οι δύο γλώσσες και να γίνη συνειδητός ο μηχανισμός της καθεμίας..."1. "...Η καθαρεύουσα πήρε από τα πρώτα βήματά μας τη θέση της στο σχολείο, σ' αυτή γράφονταν οι περιλήψεις των μαθημάτων και σ' αυτή εξακολούθησαν τα παιδιά να γράφουν τις εκθέσεις τους"2. Ουσιαστικά δηλαδή στο Α.Δ.Π. το μάθημα της γλωσσικής διδασκαλίας περιλάμβανε παράλληλη διδασκαλία καθαρεύουσας και δημοτικής. Τα ποικίλα λάθη και οι παρατηρήσεις έδιναν την αφορμή για την αντιπαράθεση των γραμματικών και συντακτικών φαινομένων· συμπλήρωμα πάντα της τέτοιας σύγκρισης των δύο γλωσσικών μορφών ήταν η μετάφραση, η μεταφορά από τον ένα γλωσσικό τύπο στον άλλο. "Προχωρώντας έτσι", σημειώνει ο Δελμούζος, "καταλήξαμε προς το τέλος του [πρώτου] χρόνου σε στοιχειώδη γραμματική της δημοτικής και της απλής καθαρεύουσας". "Το δεύτερο χρόνο συνεχίστηκε συστηματικά η ίδια προσπάθεια με τις εκθέσεις, τα κείμενα και τις ειδικές ασκήσεις [...] Η στοιχειώδης γραμματική των δύο γλωσσών συμπληρωνόταν, το ξεχώρισμά τους εμπεδωνόταν καλύτερα, και τόσο το δημοτικό, όσο και το λόγιο λεξιλόγιο πλήθαινε από νέα αντίστοιχα κείμενα [...] Οι μεταφράσεις από την καθαρεύουσα στη δημοτική (ή το αντίστροφο) σχεδόν έλειψαν, οι μαθήτριες έγραφαν κανονικά στη δημοτική, ορισμένα όμως θέματα τα έδινα με τη σύσταση να τα γράφουν απ' ευθείας στην καθαρεύουσα. Κι αυτό το προτιμούσαν και οι ίδιες, γιατί τους ερχόταν πολύ ευκολώτερο από τη μετάφραση [...] Στο τέλος κιόλας του δεύτερου χρόνου είχαν σε μεγάλο βαθμό περιοριστή τα πολλά λάθη της πρώτης τάξης, και τον τρίτο χρόνο σχεδόν έλειψαν, εκτός από σπάνιες εξαιρέσεις..."3.

——————————————

1. Α. Δελμούζος, ό.π , σ. 148.

2. Στο ίδιο, σ. 62.

3. Στο ίδιο, σ. 149-150.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/195.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η διδασκαλία της δημοτικής γλώσσας στο Α.Δ.Π. έφτασε ως ένα μόνο σημείο. Οι λόγοι που επέβαλλαν την παράλληλη διδασκαλία και τη χρήση των δύο γλωσσικών τύπων δεν επέτρεψαν την τέλεια κατοχή του δημοτικού λόγου. Γι' αυτό, παραδέχεται ο Δελμούζος, "Η δημοτική που γράφουν τα παιδιά, ακόμα και στην τελευταία τάξη, παρουσιάζει ανωμαλίες στο τυπικό και τη φωνητική [...] αν και θεωρητικά τους έχει γίνει συνειδητή η σχετική διαφορά μεταξύ της δημοτικής και της καθαρεύουσας..."1. Οι δισταγμοί του ίδιου του δασκάλου και η απαράσκευη ακόμη τότε για σχολική χρήση και διδασκαλία δημοτική, στέρησαν από το Α.Δ.Π. τον "άμεσο και κύριο" γλωσσικό του σκοπό, αλλά δεν του στέρησαν το προνόμιο να αποτελεί την αφετηρία χρησιμοποίησης της εθνικής μας γλώσσας στην εκπαίδευση.

IΙ. Εκθέσεις

Στο Α.Δ.Π. το μάθημα των εκθέσεων πήρε μια ξεχωριστή θέση. Όχι μόνο γιατί σ' αυτό αφιερωνόταν πολύς χρόνος και επίμονη προσπάθεια, αλλά και γιατί το μάθημα τούτο υπήρξε η αφορμή να διαγνώσει ο δάσκαλος και να εκφράσουν τα παιδιά τις σχέσεις τους με τον αντικειμενικό κόσμο και την πνευματική τους υπόσταση. Σε κάθε ευκαιρία, κι όχι μόνο στις ώρες του γλωσσικού μαθήματος, έβαζε ο Δελμούζος τις μαθήτριές του να εκφράζουν τις απόψεις τους και να αποδεικνύουν τις γνώσεις τους γράφοντας τις εμπειρίες τους και τις σκέψεις με τη μορφή γραπτού δοκιμίου. "Οι εκθέσεις", λέει ο ίδιος, "ήταν για το σχολείο ένα από τα βασικά μέσα, μαζί και κριτήρια της αγωγής..."2.

Το περιεχόμενο της διδασκαλίας των εκθέσεων στα επίσημα σχολεία περιλάμβανε: την αναδιήγηση, δηλ. το να διηγείται ο δάσκαλος και να επαναλαμβάνουν οι μαθητές ένα μύθο, μια ιστορία, με σκοπό να "εμπεδωθεί" η φρασεολογία του δασκάλου.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 151.

2. Στο ίδιο.

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/196.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Κατόπιν η διήγηση γραφόταν στον πίνακα από όπου την αντέγραφαν οι μαθητές στο τετράδιό τους, το "καθαρόν εκθέσεων". Φυσικά το σύστημα τούτο καλλιεργούσε μόνο τη μνήμη των μαθητών. "Φυσική συνέπεια των [τέτοιων] σχολικών εκθέσεων", συμπεραίνει ο Δελμούζος, "ήταν να αποφοιτούν τα παιδιά και νέοι από τα σχολεία ικανοί για να παπαγαλίζουν μόνο λέξεις και τύπους, ανίκανοι όμως όχι μόνο να συγκεντρώσουν την προσοχή τους σ' ένα θέμα, αλλά και να διατυπώσουν γραπτά την πιο απλή σκέψη..."1.

Αντίθετα φιλοδοξία του μαθήματος στο Α.Δ.Π. ήταν: πρώτα να "παραμεριστεί ο φόβος του χαρτιού", να ξέρουν οι μαθήτριες το περιεχόμενο του θέματος που έπρεπε να διαπραγματευτούν και να διαθέτουν ένα γλωσσικό όργανο ικανό να εκφράσει το περιεχόμενο. "Από τα παιδιά ζητούσαμε", λέει ο Δελμούζος, "να μας δώσουν στις εκθέσεις τους όχι τυπικά σχολικά θέματα, αλλά το δικό τους ψυχικό κόσμο και μια δική τους διατύπωση [...] Κι αυτό δεν μπορεί να γίνη κατ' επιταγήν, παρά από ανάγκη εσωτερική των ίδιων των παιδιών ν' ανακοινώσουν σε τρίτον κάτι [...] Έτσι η πρώτη αρχή έπρεπε να είναι τα βιώματα των παιδιών, για όσα που έχουν ζήσει τα συγκινούν..."2.

"Όλα τα θέματα που δόθηκαν τον πρώτο χρόνο είναι βιώματα των παιδιών από την οικογενειακή, και προπάντων από την σχολική ζωή [...] λ.χ. Από τη χθεσινή ημέρα - Το πρωί όταν ξυπνώ - Το βράδυ μετά το φαγητό - Γύρω στο τζάκι - Εσπερινός στο εξωκκλήσι - Περίπατος στο ποτάμι - Εκδρομή στην Αγριά - Μια ιστορία για τους καλλικαντζάρους - Το περιβόλι [...] Τα θέματα ήταν βέβαια κοινά, τέτοια όμως που το κάθε παιδί να μπορή να δώση κάτι αποκλειστικά δικό του..."3.

Η θεματολογία των εκθέσεων άρχιζε, όπως και στα άλλα σχολεία, με την αναδιήγηση. "Το είδος αυτό των εκθέσεων", σημειώνει

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 153.

2. Στο ίδιο, σ. 153-154.

3. Στο ίδιο, σ. 155.

Σελ. 196
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/197.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ο Δελμούζος, "το χρησιμοποιήσαμε αποκλειστικά για δοκιμή [...] το παραμερίσαμε όμως γρήγορα, για ν' αρχίσωμε την κύρια προσπάθεια με αληθινά βιώματα..."1.

Χρησιμοποιήθηκε κι αργότερα η αναδιήγηση, αλλά μόνο στην ώρα της γραμματικής και των γλωσσικών ασκήσεων, για να ξεχωρίσουν τα παιδιά "τη σύγχυση των γλωσσών και το άγλωσσο

ΕΙΚΟΝΑ

13. Από το χειρόγραφο των αναμνήσεων μιας μαθήτριας

ανακάτωμά τους, με τον ίδιο δηλαδή σκοπό που είχε και η μετάφραση των εκθέσεων από τη μια στην άλλη γλώσσα...".

Αντίθετα προς την ερβαρτιανή μέθοδο διδασκαλίας των εκθέσεων, που απαιτούσε την προετοιμασία του θέματος από το δάσκαλο με κατανομή του υλικού σε μικρές ενότητες, και καταγραφή από τους μαθητές όσων διατυπώνονταν στην τάξη, 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 154-155.

Σελ. 197
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/198.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δηλαδή ουσιαστικά τη μνημονική εργασία και την αχρήστευση της πρωτοβουλίας του παιδιού, ο Δελμούζος δίδαξε τις εκθέσεις με τον παρακάτω τρόπο: Η προετοιμασία περιλάμβανε μια σύντομη εισαγωγή με σκοπό "να οριστή καθαρά το θέμα και να προκληθή η κατάλληλη διάθεση για αυθόρμητη έκφραση [...] Με δυο-τρεις ερωτήσεις βγάζαμε τη λογική ή και χρονική σειρά, που θ' ακολουθούσαν στην έκθεση, χωρίς λεπτομερειακή ανάλυση [...] Έτσι το κάθε παιδί μπορούσε να κινηθή μέσα στο θέμα ελεύθερα, και να δώση κάτι δικό του και σε μορφή και σε περιεχόμενο...". "Η πολύ όμως περιορισμένη προετοιμασία από μέρους του δασκάλου και το ποικίλο περιεχόμενο που έπαιρνε το κάθε θέμα, δεν έπρεπε να εμποδίζη την κοινή συστηματική άσκηση της τάξης την απαραίτητη για την εξέλιξη της γλωσσικής και μαζί πνευματικής ικανότητας..."1.

Το δεύτερο και τρίτο χρόνο συνεχίστηκε η προσπάθεια να καλλιεργηθεί η ικανότητα των μαθητριών στη γραπτή έκφραση. Μερικά από τα θέματα στη δεύτερη και τρίτη τάξη ήταν: Πώς πέρασα το καλοκαίρι - Πέρυσι και φέτος - Ο καβαλάρης και τ' άλογο - Τα δύο βαρέλια - Εντυπώσεις από το θέατρο - Ο διωγμός (από τα βιώματα των παιδιών) - Ομαδικές και ατομικές εργασίες με αφορμή τα κείμενα της Οδύσσειας, της Αντιγόνης και από τα Φυσιογνωστικά: το Δάσος. Τέλος ορισμένες περιγραφές: Δύο εικόνες του Γύζη - ο Κανάρης του Λύτρα - Η αίθουσα του σχολείου κ.ά. Στα χρόνια αυτά οι απαιτήσεις από το μάθημα ήταν περισσότερες. "Το παιδί πια μπορούσε και έπρεπε να συνηθίση να συγκεντρώνεται πιο πολύ στο θέμα, να προσέχη περισσότερο τη λογική κατάταξη, να ξεχωρίζη και δίνη τα κύρια μόνο σημεία, ν' αποζητά τη συντομία και τη φυσικότητα..."2.

Η διόρθωση των εκθέσεων υπήρξε ένα άλλο πεδίο συστηματικής φροντίδας για τους σκοπούς του μαθήματος. "Πάντα κοίταζα

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 157-158.

2. Στο ίδιο, σ. 161.

Σελ. 198
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/199.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

όλες τις εκθέσεις", λέει o Δελμούζος, "και υπογράμμιζα με κόκκινο μελάνι ό,τι ήταν να διορθωθή στο περιθώριο από το παιδί, κρατούσα όμως τακτοποιημένες και δικές μου σχετικές σημειώσεις, που θα μου χρησίμευαν για την κοινή εξέταση στην τάξη. Στην αρχή σημείωνα στα τετράδιά τους λίγα μόνο λάθη, μόνο τα πιο χτυπητά και από ορισμένα μονάχα είδη με ειδικό το καθένα τους σημάδι [...] Κάθε φορά φρόντιζα ν' απομονώνωνται και τονίζωνται πιο πολύ ένα δύο σημεία, που τα πρόσεχαν έτσι περισσότερο από τ' άλλα [...] ώστε να γίνεται σε όλες τις μαθήτριες συνειδητή η ανάγκη ν' αποφεύγουν παρόμοια λάθη [...] Ύστερα ερχόταν η σειρά να προσέξουν πιο πολύ άλλο σημείο, και μ' αυτόν τον τρόπο δεν άργησε η τάξη ν' αποχτήση ορισμένες απόψεις που είχε προσέξη, όταν ήταν να γράψουν ή να κρίνουν έκθεση [...] Κρίση και διόρθωση γινόταν πάντα στην τάξη και όταν ήταν ομαδική. Ξεχώριζα ένα δύο εκθέσεις χαρακτηριστικές και τις διάβαζα τονίζοντας με το διάβασμα ορισμένα σημεία, που έπρεπε να διορθωθούν. Από τις εκθέσεις των άλλων έφερνα έπειτα παραδείγματα όμοια [...] Η τάξη έβρισκε το σωστό, και η διόρθωση όταν ήταν σύντομη γινόταν στο περιθώριο. Κάποτε ορισμένες εκθέσεις ή τμήματά τους έπρεπε να ξαναγραφούν από την αρχή. Παράλληλα με την κοινή επεξεργασία είχαμε σε ιδιαίτερες περιπτώσεις και ατομική, στο γραφείο μου όπου καλούσα τη μια ή την άλλη μαθήτρια και συζητούσαμε μαζί την έκθεσή της και έδινα τις σχετικές οδηγίες..."1.

Όπως αναφέρθηκε στη γλωσσική διδασκαλία, έτσι και στις εκθέσεις η γλωσσική μορφή ήταν παράλληλα καθαρεύουσα και δημοτική. Συνήθως γινόταν κι εδώ "μετάφραση" από τη μια γλωσσική μορφή στην άλλη, εκτός από τους διαλόγους που οι μαθήτριες έγραφαν απευθείας στο ζωντανό καθημερινό λόγο. Το δεύτερο και τρίτο χρόνο τα περισσότερα θέματα γράφονταν στη δημοτική, αφού είχε προηγηθεί η καλλιέργεια και η εφαρμογή της

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 158-159.

Σελ. 199
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/200.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

με ασκήσεις, δίνονταν όμως θέματα διαφορετικά για να γραφούν στην καθαρεύουσα, συνεχίζοντας έτσι το δυαδικό δρόμο της γλωσσικής διδασκαλίας στο Α.Δ.Π.

III. Διδασκαλία κειμένων

O τρίτος κλάδος του μαθήματος των Νέων Ελληνικών περιλάμβανε τη διδασκαλία κειμένων νεοελλήνων συγγραφέων και κειμένων κλασικών ποιητών μεταφρασμένων στη νεοελληνική. Η δεύτερη περίπτωση αποτελούσε σημαντική καινοτομία στη διδακτική πράξη. Είναι ενδεικτικό ότι o Δελμούζος κατέτασσε τους μεταφρασμένους κλασικούς στο υλικό του νεοελληνικού μαθήματος. Με στόχο τη μόρφωση των μαθητριών στηριγμένη στο νέο ελληνισμό και τη ζωντανή παράδοση, υπήρχε ανάγκη τα κείμενα να εξυπηρετούν το συγκεκριμένο αυτό στόχο.

Τα "Νεοελληνικά Αναγνώσματα" που χρησιμοποιούσαν τότε τα ελληνικά σχολεία μέσης εκπαίδευσης, δεν ήταν κατάλληλα, επειδή "βασίζονταν σε αντίληψη ριζικά αντίθετη". Ο Δελμούζος βεβαιώνει ότι τα σχολικά αυτά βοηθήματα περιείχαν ύλη αποκλειστικά από τη λόγια παράδοση, και κατάλληλα μόνο ως "γυμνάσματα πιο πολύ γλωσσικά χωρίς καμιά σχέση με την ποίηση", ειδικότερα το βιβλίο του Ε. Κοφινιώτου, που ίσχυσε την πενταετία 1903-1908, "Έτσι το Α.Δ.Π. χρειάστηκε να κάνη", λέει o Δελμούζος, "δικά του νεοελληνικά αναγνώσματα με υλικό σύμφωνο με τη γενική μορφωτική αρχή του [...] Τη βάση σ' αυτό την έδωσαν τα λογοτεχνικά κείμενα [...] Η λογοτεχνία μας [όμως] την εποχή προπάντων εκείνη ήταν πολύ φτωχή [...] Η επιλογή λοιπόν ήταν απαραίτητη, επιλογή και γενική από την άποψη της λογοτεχνικής αξίας, και ειδική από την άποψη του μορφωτικού σκοπού του σχολείου μας [...] Στο σημείο αυτό όμως αντίκρισα μεγάλες δυσκολίες. Το περισσότερο υλικό ήταν τότε σκόρπιο σε περιοδικά και εφημερίδες [...] [Εξάλλου] για σχολική επιλογή δεν είχε γίνει καμιά προεργασία [...] Στο Βόλο δεν υπήρχε σχετική βιβλιοθήκη [...] ούτε συνεργάτες για τέτοια δουλειά [...] Έτσι άρχισε η διδασκαλία με μόνο εφόδιο την

Σελ. 200
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/201.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

προσωπική πείρα και με κριτήρια που είχαν πολύ υποκειμενικό χαρακτήρα [...] [ενώ] δεν ήταν μικρή η συμβολή των ίδιων των παιδιών, ο άμεσος δηλαδή αντίχτυπος που είχε στην ψυχή τους το αληθινό ή το μέτριο και πιο πολύ το ψεύτικο..."1 καταλήγει ο Δελμούζος, επιβεβαιώνοντας τον πειραματικό χαρακτήρα, που πολλές φορές είχε η διδασκαλία στο Σχολείο του Βόλου. To υλικό αυτό, δηλαδή τα κείμενα που επέλεγε ο Δελμούζος για τη διδασκαλία, συγκεντρώνονταν σε πολυγραφημένα αντίτυπα, κι έτσι κάθε μαθήτρια σχημάτιζε το δικό της ειδικό για κάθε τάξη αναγνωστικό2.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 162-163.

2. Τα κείμενα που στην πρώτη τάξη διδάχτηκαν, με τα κριτήρια που παραπάνω δηλώθηκαν, ήταν κυρίως δημοτικά τραγούδια και ποιήματα του Σολωμού. Πιο συγκεκριμένα διδάχτηκαν στην πρώτη τάξη του Α.Δ.Π. τα ποιητικά έργα:

α) από τα δημοτικά τραγούδια: ιστορικά, κλέφτικα, της ξενιτιάς, του Κάτω Κόσμου, και του Χάρου·

β) από το Σολωμό: "η Ξανθούλα", "Γαλήνη", "τα δύο αδέλφια", "επίγραμμα εις τα Ψαρά", "προς τον Κύριον Γεώργιον Δε Ρώσσην", και από τον "Ύμνο εις την Ελευθερίαν" οι στίχοι: 1-17, 35-75, 139-147·

γ) του Α. Κάλβου: "Εις τον Ιερόν Λόχον" και "εις Ζάκυνθον" (= ο Φιλόπατρις)·

δ) του A. Βαλαωρίτη: "ο Γεροδήμος", "η φυγή", "ο Αστραπόγιαννος"·

ε) του Ι. Τυπάλδου: "Χάμκω"·

στ) (σε διάφορες ευκαιρίες κι όχι συστηματικά) διδάχτηκαν τα: Ρήγα, "ο Θούριος" - Βαλαωρίτη, "ο Βλαχάβας και Αθανάσιος Διάκος" - Βιζυηνού, "ο μαρμαρωμένος βασιλιάς" - Παλαμά, "τα μάτια της ψυχής μου" - Δροσίνη, "Ύμνος του βουνού" ( = Πηλίου), "ο γρύπος" κ ά.

Πεζογραφήματα που διδάχτηκαν είναι:

α) Ι. Βλαχογιάννη, "το Σουλιωτόπουλο", "η Σουλιωτοπούλα", "ο Σουλιώτης", "η θειακούλα"·

β) Α. Καρκαβίτσα, "ή Θυσία", "η Πατρίδα", "η Δικαιοσύνη", "το Γιούσουρι", "ο Κακότυχος"·

γ) Κ. Κρυστάλλη, "ο Κωνσταντάρας"·

δ) Α. Εφταλιώτη, "η Λαχτάρα του γέρο-Ανέστη", "ο Παρασκευάς και η κόρη του".

Σ' όλα τα πεζά έργα -εκτός από τα διηγήματα του Βλαχογιάννη- 

Σελ. 201
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/202.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Ο ίδιος o Δελμούζος κρίνει πως η διδασκαλία των νεοελληνικών λογοτεχνημάτων υπήρξε ελλιπής και κάπως μονομερής· επισημαίνει ακόμη την παράλειψη έργων της Κρητικής λογοτεχνίας, όπως η θυσία τον Αβραάμ και o Ερωτόκριτος καθώς και τα

——————————————

γίνονταν επιλογές με παραλείψεις φράσεων, λέξεων, περιόδων και κάποτε ολόκληρων τμημάτων, όπως στο "Γιούσουρι" και την "Πατρίδα" του Καρκαβίτσα.

Διδάχτηκαν ακόμη από τις Δημοτικές Παραδόσεις: "Τα τηγανισμένα ψάρια", "Το σχέδιο της Αγια-Σοφιάς", "Η κολόνα της Αγια-Σοφιάς", "Ο μαρμαρωμένος βασιλιάς", "To κυπαρίσσι" κ.ά.

Τέλος ορισμένα κείμενα γραμμένα στην καθαρεύουσα: από το "Δοκίμιον περί της Φιλικής Εταιρείας" του Ι. Φιλήμονος τα κεφάλαια: "ο όρκος των αφιερωμένων και η αφιέρωσις". Επίσης τμήματα από το "Αλέστα" του Κονδυλάκη, και από τον "Λουκή Λάρα" του Βικέλα. Ως πηγές για τα δημοτικά τραγούδια χρησιμοποιήθηκαν οι συλλογές: Passow και Αραβαντινού και για τις παραδόσεις οι Παραδόσεις του Ν. Πολίτη.

Για τη διδασκαλία των νεοελληνικών κειμένων, στη δεύτερη και τρίτη τάξη αφιερώθηκαν λιγότερες ώρες απ' ό,τι στην πρώτη τάξη, με συνέπεια να διδαχτούν και λιγότερα αντίστοιχα κείμενα. Πάντως συνεχίστηκε το ίδιο πνεύμα επιλογής των λογοτεχνημάτων, κι έτσι διδάχτηκαν:

α) από τα δημοτικά τραγούδια: "Μοιρολόγια και τραγούδια του Χάρου" από τις Παραλογές: "Το τραγούδι του νεκρού αδελφού", "Ο γυρισμός του ξενιτεμένου" κ.ά.·

β) από τα ποιήματα του Σολωμού: "Ο Λάμπρος", "Νεκρική Ωδή", "Η σκιά του Ομήρου", "Επίγραμμα εις Φραγκίσκον Φραίζερ", αποσπάσματα από τον "Κρητικό" και τους "'Ελεύθερους Πολιορκημένους" και τέλος "η Ελληνίδα μητέρα"·

γ) άλλων ποιητών έργα, λ.χ. του Κρυστάλλη και του Παλαμά, δόθηκαν ευκαιριακά ή για ιδιαίτερη μελέτη στο σπίτι·

δ) ευκαιριακά διδάχτηκαν και διηγήματα όπως: "ο θάνατος του παλικαριού" του Παλαμά, δύο διηγήματα του Καρκαβίτσα και δύο του Παπαδιαμάντη.

Στο Αρχείο Δελμούζου έχει διασωθεί μια χειρόγραφη Συλλογή νεοελληνικών κειμένων, που χρησιμοποιήθηκε στο Α.Δ.Π. το σχολ. έτος 1908-09. Περιέχονται αποσπάσματα από τα έργα: A. Βαλαωρίτη, "Ευθύμιος Βλαχάβας" - Γ. Βιζυηνού, "Ο τελευταίος Παλαιολόγος" - Ι. Τυπάλδου, "Ο θάνατος της Χάμκως" - A. Βαλαωρίτη, "Ο Δήμος και το καρυοφίλι του" - Γ. Βλαχογιάννη, "Ο Σουλιώτης" και του ίδιου, "Το Σουλιωτόπουλο".

Σελ. 202
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/203.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

14. Αλ. Δελμούζου: Το κρυφό σκολειό (μια σελίδα τον χειρογράφου)

Σελ. 203
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/204.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, που βρίσκει ότι είναι έργα "καταλληλότατα για την ηλικία και την ουσιαστική μόρφωση" των μαθητριών.

Ως προς τον τρόπο διδασκαλίας των λογοτεχνικών έργων στο Α.Δ.Π. o Δελμούζος βεβαιώνει πως δεν εφαρμόστηκε καθόλου η ερβαρτιανή μέθοδος που κατακερμάτιζε το λογοτέχνημα με την εκλογίκευση των νοημάτων του. Αντίθετα στο Α.Δ.Π. η διδασκαλία ακολουθούσε την εξής πορεία (οι πληροφορίες βασίζονται στη διδασκαλία ποιήματος): Προϋπόθεση για τη διδασκαλία ήταν η κατανόηση πρώτα από το δάσκαλο της ιδιοσυστασίας του έργου. Αν το ποίημα ήταν σύντομο, δινόταν ολόκληρο και κατόπιν εξετάζονταν οι διαδοχικές ενότητές του, χωρίς διασπάθιση της εσωτερικής του συνοχής. Αν το έργο ήταν μακρύ, γινόταν χωρισμός σε σύνολα, που διδάσκονταν κατά μέρη, με τελική όμως ανασκόπηση στο σύνολο. Μεγάλη σημασία για την άμεση εντύπωση είχε η εκφραστική και φυσική απαγγελία, που γινόταν από τον ίδιο το δάσκαλο ως να καλλιεργήσουν οι μαθήτριες τη δική τους φυσική απαγγελία. Η ψυχική διάθεση έπαιζε τεράστιο ρόλο στην κατανόηση του λογοτεχνήματος. Αυτό εξαρτιόταν από την κατανόηση, τη διαίσθηση ή την κατάλληλη καθοδήγηση από το δάσκαλο ή ακόμη από την υποβλητική ατμόσφαιρα που δημιουργούσαν οι προγενέστερες παραστάσεις, το περιβάλλον ή το ιστορικό γεγονός που έδωσε την αφορμή για τη διδασκαλία.

Η εξέταση κατά ενότητες απάλυνε τις δυσκολίες του έργου κάνοντας πιο συνειδητή τη λογική και ψυχολογική ακολουθία των μερών του. Η διδασκαλία δεν επέμενε στις καλαισθητικές παρατηρήσεις, αλλά στα ίδια τα πράγματα και την άμεση εντύπωση που προκαλούσαν. Ξεχωριστή σημασία δινόταν στη γλώσσα, τις εικόνες και τις παρομοιώσεις· οι μαθήτριες είχαν την ευκαιρία να προσέξουν την κυριολεξία, τις σύνθετες λέξεις, την αναγκαιότητα και παραστατικότητα των επιθέτων και των υποκοριστικών, και τέλος την υποβλητικότητα των εικόνων. Η ανάλυση των ποιητικών έργων τέλειωνε με παρατηρήσεις στο μέτρο και το ρυθμό· έτσι μπορούσαν να διαπιστώσουν ότι το μέτρο είναι βασικό συστατικό

Σελ. 204
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/205.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

της μορφής και η σημασία της ομοιοκαταληξίας και της συνίζησης, "πάντα όμως", τονίζει ο Δελμούζος, "απάνω στο αγαθό του πολιτισμού που είχαν εμπρός τους".

Με τη διδασκαλία των νεοελληνικών έργων και ιδιαίτερα με τα δημοτικά τραγούδια (των οποίων παράλληλα στο μάθημα της ωδικής μάθαιναν και τη μουσική), το Α.Δ.Π. απέβλεπε και σε τούτο: "να κάνη γονιμότερη τη διδασκαλία των κλασικών και να βοηθήση τις μαθήτριες του να νιώσουν τη βαθύτερη ενότητα του ελληνικού πολιτισμού, από τα παλαιότερα χρόνια ως την εποχή μας"1.

Αν και σήμερα ακούγεται παράξενα, το κέντρο βάρους της διδασκαλίας στο μάθημα των νεοελληνικών, στις δύο ανώτερες τάξεις του Α.Δ.Π., έπεφτε στα μεταφρασμένα κείμενα των κλασικών συγγραφέων. Στη δεύτερη τάξη διδάχτηκαν τμήματα ραψωδιών από την Οδύσσεια, από τη μετάφραση Πολυλά. "Από τα δύο ομηρικά έπη", γράφει o Δελμούζος, "προτίμησα την Οδύσσεια, γιατί αυτή ταιριάζει πιο πολύ με τη ψυχολογία και με την ηλικία των κοριτσιών [...] Για ν' αποφύγωμε όμως τη μονομέρεια, έδωσα σε λιγοστά μαθήματα και μέρη από την Ιλιάδα, χαρακτηριστικά για την πολεμική ιδίως άποψη της ηρωικής εποχής...". Στα χρονικά πλαίσια του μαθήματος μόνο ορισμένα τμήματα ήταν δυνατό να διδαχτούν στην τάξη· τα υπόλοιπα δίνονταν σε περιλήψεις, είτε τα διάβαζαν οι μαθήτριες μόνες τους στο σπίτι.

"Η μετάφραση του Πολυλά", παρατηρεί ο Δελμούζος, "ήταν τότε η καλύτερη που είχαμε, κάθε άλλο όμως παρά τέλεια [...] ανωμαλίες ως προς τη γλώσσα χτυπούσαν πολύ άσχημα [...] Δυσκολίες ακόμα είχαμε και από άλλη μεριά: επειδή το κείμενο δεν αντίκριζε σχολική χρησιμοποίηση, δεν μπορούσε να δοθή στα χέρια των μαθητριών έτσι όπως ήταν. Η ανάγκη αυτή μ' έσπρωξε στο πρόχειρο μέσο του σβησίματος· έσβηνα δηλαδή με μελάνη πριν σε όλα τα αντίτυπα όσους στίχους δεν έπρεπε να διαβαστούν ή και αφαιρούσα ολόκληρες σελίδες, όπως π.χ. το επεισόδιο

——————————————

1. A. Δελμούζου, ό.π., σ. 177.

Σελ. 205
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/206.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

του Άρη και της Αφροδίτης..."1.

Ο κύριος σκοπός της διδασκαλίας του ομηρικού κειμένου ήταν ο ίδιος, σημειώνει πάλι ο Δελμούζος, "...όπως και στη λυρική ποίηση: να συγκινήση ο ποιητής άμεσα την παιδική ψυχή και να επιδράση μορφωτικά με τη βαθύτερη κατανόηση του έργου του...". Για να πραγματοποιηθεί η επιδίωξη αυτή "...στην αρχή προχωρούσαμε αργά, εξετάζοντας κάθε φορά πολύ μικρές ενότητες, ώσπου να ξεπεράσουν οι μαθήτριες τις πρώτες δυσκολίες από τη μετάφραση και την ιδιότυπη γλωσσική μορφή της, και ν' αρχίσουν να μπαίνουν στον κόσμο του ομηρικού έργου και στον τρόπο που θα τ' αντικρίζαμε [...] Όταν είχαμε προχωρήσει αρκετά και μπορούσαν πια οι μαθήτριες μόνες τους να προμελετήσουν, τους έδινα ένα ποσό στίχους, ολοένα μεγαλύτερο, να το προετοιμάζουν στο σπίτι. Την προετοιμασία την έκαναν πιο γόνιμη λίγες, αλλά ορισμένες κάθε φορά οδηγίες, ανάλογα με το μέρος που είχαν να μελετήσουν [...] Έτσι στο σχολείο πρόσεχαν κυρίως τη μορφή, τους δινόταν ακόμα αφορμή να σκεφτούν για μερικά ζητήματα, και να τους γεννηθούν απορίες, που τη λύση τους θα την έβρισκαν στην ώρα της διδασκαλίας..."2. Έτσι διδάχτηκαν στη Β' τάξη από το Δελμούζο αρκετές ραψωδίες, με κάποια έμφαση (όπως o ίδιος επισημαίνει,) στην Κυκλώπεια, τη Νέκυια και τη σκηνή της αναγνώρισης του Οδυσσέα και Πηνελόπης από την ψ' ραψωδία.

Στο σημείο αυτό τελειώνει η αναλυτική αναφορά του περιεχομένου των μαθημάτων που διδάχτηκαν στο A.Δ.Π. με βάση τις πληροφορίες, που αντλήθηκαν κατά κύριο λόγο από τις περιγραφές του Δελμούζου στο βιβλίο του Το κρυφό σκολειό. Η επιμονή στις λεπτομέρειες και οι συχνές αναφορές των αναμνήσεων του Δελμούζου είναι προφανής:

α) γιατί πιστεύω ότι ένα τόσο σημαντικό θέμα, όπως το περιεχόμενο της καθημερινής διδακτικής πράξης, δε μεταφέρεται στο

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Στο ίδιο, σ. 178.

Σελ. 206
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/207.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

παρόν, παρά μόνο αν γίνει εξαντλητική περιγραφή της από τον ίδιο το δημιουργό, και

β) γιατί οι αναφορές του Δελμούζου (και σε κάποια σημεία του Σαράτση) έχουν το προσόν της αμεσότητας και της αυθεντικής λαγαρότητας που καμιά διανοητική επεξεργασία δεν μπορεί να αντικαταστήσει.

Η. ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΤΟΥ Α.Δ.Π.

Για να δοθεί μια ολοκληρωμένη εικόνα των προγραμμάτων στα ελληνικά σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης, που λειτουργούσαν την ίδια εποχή με το βολιώτικο Παρθεναγωγείο, και για να μελετηθούν συγκριτικά τα προγράμματα αυτά με το αντίστοιχο του Α.Δ.Π., παρατίθεται ο Πίνακας III (σ. 158). Συγκεκριμένα ο πίνακας περιέχει συγκεντρωμένο κατά μάθημα τον αριθμό των ωρών, που αφιέρωναν τα αντίστοιχα εβδομαδιαία προγράμματα των άλλων σχολείων της ίδιας εκπαιδευτικής βαθμίδας και της ίδιας (περίπου) εποχής. Εκτός από το συγκεντρωτικό πρόγραμμα των μαθημάτων -που, τελικά, διδάχτηκαν στις τρεις τάξεις- του Α.Δ.Π., στον πίνακα επίσης περιέχονται τα προγράμματα:

α) του "Ελληνικού" σχολείου (τριτάξιου αρρένων), που ίσχυε από το 1906·

β) των Ανωτέρων Παρθεναγωγείων (=των προσαρτημένων Ζ' και Η' τάξεων στα πλήρη Δημοτικά σχολεία Θηλέων), από το 1902.

Περιέχονται ακόμη δύο "Σχέδια" προγραμμάτων Ανωτέρων Παρθεναγωγείων, που ενδιαφέρουν άμεσα το θέμα μας: Το σχέδιο προγράμματος του Α.Δ.Π. που είχε συντάξει ο Δ. Σαράτσης πριν ο Δελμούζος αναλάβει τη διεύθυνση του Σχολείου, και το (Σχέδιο) προγράμματος Ανωτέρου Παρθεναγωγείου, που περιλαμβανόταν στο Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου προς το Υπουργείο Παιδείας, του 1912. Ο πίνακας περιέχει ακόμη 

Σελ. 207
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/208.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στήλες με την ποσοστιαία, κατά προσέγγιση, αναλογία των διδασκομένων ωρών κατά μάθημα σε σχέση προς το σύνολο των ωρών για κάθε τύπο σχολείου.

ΠΙΝΑΚΑΣ IV

Ποσοστιαία αντιστοιχία διδασκομένων μαθημάτων (κατά κύκλους) στα ελληνικά σχολεία Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, σύγχρονα τον Α.Δ.Π. (ποσοστό επί τοις %)

    1. Ιστορικο-φιλολογικά 2. Φυσικο-μαθηματικά 3. Καλλιτε-χνικά-Τεχνικά 4. Ξένη Γλώσσα  

Α) Α.Δ.Π.

33

22

29

16

Β) Ελληνικό σχολείο

(αρρένων)

51

25

19

5

Γ) «Ανώτερες» τάξεις

Παρθεναγωγείου

35

19

38

8

Δ) Σχέδιο Σαράτση

24

17

42

17

Ε) Σχέδιο Εκπ. Ομίλου

28

24

32

16

Πηγές: Βλ. πίνακα ΙΙΙ (σ. 160).

Παρατηρήσεις και συγκρίσεις στους Πίνακες III και IV

H αναντιστοιχία που παρατηρείται στα μαθήματα ή τους κλάδους τους και στο άθροισμα των ωρών, που διδάσκονταν στους διαφόρους τύπους σχολείων, έχει προφανή αιτιολόγηση: το Ελληνικό σχολείο, επειδή αφορούσε τα άρρενα, είχε διαφοροποιημένο πρόγραμμα έναντι των σχολείων θηλέων. Στα (Δημοτικά) Ανώτερα Παρθεναγωγεία υπολογίζονται μόνο δύο τάξεις (οι πρόσθετες, αυτές που ονομάζονταν «ανώτερες»). Το Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου πρόβλεπε τέσσερις τάξεις για το «Ανώτερο Παρθεναγωγείο» του, ενώ οι υπόλοιποι τύποι σχολείων (εκτός των Παρθεναγωγείων του 1902) είχαν ή πρόβλεπαν τρεις τάξεις.

Σελ. 208
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/209.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Τα μαθήματα των προγραμμάτων ενιαιοποιούνται σε κύκλους, από τους οποίους στον πρώτο (Ιστορικοφιλολογικά) περιλαμβάνονται τα: Αρχαία και Νέα Ελληνικά, Γραμματική, Εκθέσεις, Ιστορία, Ιστορία της τέχνης και Θρησκευτικά. Στον κύκλο των Φυσικομαθηματικών περιλαμβάνονται τα: Φυσική, Χημεία, Φυσιογνωστικά μαθήματα και Μαθηματικά. Στον κύκλο των Καλλιτεχνικών-Τεχνικών περιλαμβάνονται όλα τα θεωρούμενα ως "δευτερεύοντα" μαθήματα (Μουσική, Ζωγραφική κλπ. καθώς και τα συνοπτικά, ονομαζόμενα "Οικοκυρικά"). Τέλος στην ξένη γλώσσα εννοείται κατά κανόνα η διδασκαλία της γαλλικής.

Σ' ορισμένα προγράμματα οι κλάδοι μερικών μαθημάτων αναφέρονται αναλυτικά (λ.χ. Αριθμητική, Γεωμετρία = Μαθηματικά). Στους πίνακες προτιμήθηκε η σύμπτυξή τους. Αντίθετα σ' άλλα προγράμματα το μάθημα, λ.χ., των "Ελληνικών" εμφανίζεται ενιαιοποιημένο.

Από τα προγράμματα αυτά μπόρεσαν να εφαρμοστούν στην πράξη μόνο τα προγράμματα των "Ελληνικών" σχολείων αρρένων και το πρόγραμμα του Α.Δ.Π. (στην τελική φάση της λειτουργίας του). Το πρόγραμμα των "ανώτερων" τάξεων φαίνεται ότι ίσχυσε πλημμελώς, ενώ τα προγράμματα που πρόβλεπαν τα αντίστοιχα σχέδια (του Σαράτση για το Α.Δ.Π. και του Εκπαιδευτικού Ομίλου για το "Ανώτερο Παρθεναγωγείο" του) δε δοκιμάστηκαν ποτέ στην πράξη.

Είναι γνωστό πως το πρόγραμμα, για το "Ανώτερο Παρθεναγωγείο" του Εκπαιδευτικού Ομίλου στηρίζεται στην εμπειρία από την εφαρμογή του προγράμματος του βολιώτικου Παρθεναγωγείου· ένας άλλωστε από τους (ειδικά του τμήματος που αφορά τα Ανώτερα Παρθεναγωγεία) συντάκτες του Υπομνήματος του Εκπαιδευτικού Ομίλου υπήρξε ο Δελμούζος. Είναι επομένως ευνόητο ότι το πρόγραμμα αυτό ακολούθησε σε πολλά το βολιώτικο. Παρά τις διαφοροποιήσεις (σημαντικότερη των οποίων είναι η πρόσθεση μιας ολόκληρης τάξης στο Παρθεναγωγείο του Εκπαιδευτικού Ομίλου), τόσο στην κατανομή των ωρών όσο και στο περιεχόμενο των προβλεπομένων μαθημάτων, το πρόγραμμα του

14

Σελ. 209
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 190
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    υπονοεί περιείχε: ανάγνωση του κειμένου, εξομάλυνση των γλωσσικών, γραμματικών και συντακτικών δυσκολιών, απόδοση του νοήματος, εμβάθυνση στις ιδέες του συγγραφέα με ερωταποκρίσεις δασκάλου-μαθητριών.

    Και ο Σαράτσης επεξηγεί το πνεύμα της διδασκαλίας του μαθήματος: "...[επειδή] ελάβομεν υπ' όψιν ότι με την τριετή διδασκαλίαν δεν είνε δυνατόν να επιτευχθή η εκμάθησις της αρχαίας ελληνικής, διά τούτο εθέσαμεν ως όριον της ελληνομάθειας ευκολώτερα κείμενα και ως τοιαύτα θεωρούνται ο Πλούταρχος, ο Ξενοφών, το Ευαγγέλιον. Αυτά τα αρχαία κείμενα εδιδάσκοντο επιμελέστατα. Επειδή όμως έπρεπε να εννοήσουν αι μαθήτρια., τον αρχαίον κόσμον, εζητήσαμεν να έχουν το πνεύμα των αρχαίων συγγραφέων με καλάς μεταφράσεις..."1.

    Αυτή η κατά κάποιο τρόπο "μετάθεση" της ευκαιρίας να γνωρίσουν οι μαθήτριες την αρχαιοελληνική λογοτεχνία με τη μεσολάβηση των μεταφράσεων αποτέλεσε ένα από τα σκέλη του μεταρρυθμιστικού προγράμματος διδασκαλίας, που εφάρμοσε το A.Δ.Π,, αλλά και μια από τις αφορμές πολεμικής εναντίον του, σε μια εποχή που η διδασκαλία των αρχαίων κειμένων ήταν συνυφασμένη με το λόγο ύπαρξης του σχολείου στην Ελλάδα.

    13. Νέα Ελληνικά

    α) σκοπός: Στο μάθημα των Νέων Ελληνικών συμπυκνώνεται όλη η διάθεση και η προσπάθεια του Δελμούζου να μεταδώσει στις μαθήτριες του Α.Δ.Π. τα μορφωτικά αγαθά, όπως αυτά πήγαζαν από τη δική του ευαισθησία και γνώση. Η διδασκαλία του μαθήματος αυτού έδωσε τις καταλληλότερες και τις πιο πολλές ευκαιρίες στο δάσκαλο να πλησιάσει, την ψυχή του παιδιού και να του εμφυτεύσει την αγάπη στις μορφωτικές αξίες, τη γνώση του εαυτού του και του περιβάλλοντος, καθώς και τη σημασία της ελληνικής γλώσσας και του πολιτισμού. Αίτημα των καιρών,

    ——————————————

    1. Εφημ Θεσσαλία, 27.8.1911.