Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 207-226 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/207.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

παρόν, παρά μόνο αν γίνει εξαντλητική περιγραφή της από τον ίδιο το δημιουργό, και

β) γιατί οι αναφορές του Δελμούζου (και σε κάποια σημεία του Σαράτση) έχουν το προσόν της αμεσότητας και της αυθεντικής λαγαρότητας που καμιά διανοητική επεξεργασία δεν μπορεί να αντικαταστήσει.

Η. ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΤΟΥ Α.Δ.Π.

Για να δοθεί μια ολοκληρωμένη εικόνα των προγραμμάτων στα ελληνικά σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης, που λειτουργούσαν την ίδια εποχή με το βολιώτικο Παρθεναγωγείο, και για να μελετηθούν συγκριτικά τα προγράμματα αυτά με το αντίστοιχο του Α.Δ.Π., παρατίθεται ο Πίνακας III (σ. 158). Συγκεκριμένα ο πίνακας περιέχει συγκεντρωμένο κατά μάθημα τον αριθμό των ωρών, που αφιέρωναν τα αντίστοιχα εβδομαδιαία προγράμματα των άλλων σχολείων της ίδιας εκπαιδευτικής βαθμίδας και της ίδιας (περίπου) εποχής. Εκτός από το συγκεντρωτικό πρόγραμμα των μαθημάτων -που, τελικά, διδάχτηκαν στις τρεις τάξεις- του Α.Δ.Π., στον πίνακα επίσης περιέχονται τα προγράμματα:

α) του "Ελληνικού" σχολείου (τριτάξιου αρρένων), που ίσχυε από το 1906·

β) των Ανωτέρων Παρθεναγωγείων (=των προσαρτημένων Ζ' και Η' τάξεων στα πλήρη Δημοτικά σχολεία Θηλέων), από το 1902.

Περιέχονται ακόμη δύο "Σχέδια" προγραμμάτων Ανωτέρων Παρθεναγωγείων, που ενδιαφέρουν άμεσα το θέμα μας: Το σχέδιο προγράμματος του Α.Δ.Π. που είχε συντάξει ο Δ. Σαράτσης πριν ο Δελμούζος αναλάβει τη διεύθυνση του Σχολείου, και το (Σχέδιο) προγράμματος Ανωτέρου Παρθεναγωγείου, που περιλαμβανόταν στο Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου προς το Υπουργείο Παιδείας, του 1912. Ο πίνακας περιέχει ακόμη 

Σελ. 207
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/208.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στήλες με την ποσοστιαία, κατά προσέγγιση, αναλογία των διδασκομένων ωρών κατά μάθημα σε σχέση προς το σύνολο των ωρών για κάθε τύπο σχολείου.

ΠΙΝΑΚΑΣ IV

Ποσοστιαία αντιστοιχία διδασκομένων μαθημάτων (κατά κύκλους) στα ελληνικά σχολεία Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, σύγχρονα τον Α.Δ.Π. (ποσοστό επί τοις %)

    1. Ιστορικο-φιλολογικά 2. Φυσικο-μαθηματικά 3. Καλλιτε-χνικά-Τεχνικά 4. Ξένη Γλώσσα  

Α) Α.Δ.Π.

33

22

29

16

Β) Ελληνικό σχολείο

(αρρένων)

51

25

19

5

Γ) «Ανώτερες» τάξεις

Παρθεναγωγείου

35

19

38

8

Δ) Σχέδιο Σαράτση

24

17

42

17

Ε) Σχέδιο Εκπ. Ομίλου

28

24

32

16

Πηγές: Βλ. πίνακα ΙΙΙ (σ. 160).

Παρατηρήσεις και συγκρίσεις στους Πίνακες III και IV

H αναντιστοιχία που παρατηρείται στα μαθήματα ή τους κλάδους τους και στο άθροισμα των ωρών, που διδάσκονταν στους διαφόρους τύπους σχολείων, έχει προφανή αιτιολόγηση: το Ελληνικό σχολείο, επειδή αφορούσε τα άρρενα, είχε διαφοροποιημένο πρόγραμμα έναντι των σχολείων θηλέων. Στα (Δημοτικά) Ανώτερα Παρθεναγωγεία υπολογίζονται μόνο δύο τάξεις (οι πρόσθετες, αυτές που ονομάζονταν «ανώτερες»). Το Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου πρόβλεπε τέσσερις τάξεις για το «Ανώτερο Παρθεναγωγείο» του, ενώ οι υπόλοιποι τύποι σχολείων (εκτός των Παρθεναγωγείων του 1902) είχαν ή πρόβλεπαν τρεις τάξεις.

Σελ. 208
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/209.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Τα μαθήματα των προγραμμάτων ενιαιοποιούνται σε κύκλους, από τους οποίους στον πρώτο (Ιστορικοφιλολογικά) περιλαμβάνονται τα: Αρχαία και Νέα Ελληνικά, Γραμματική, Εκθέσεις, Ιστορία, Ιστορία της τέχνης και Θρησκευτικά. Στον κύκλο των Φυσικομαθηματικών περιλαμβάνονται τα: Φυσική, Χημεία, Φυσιογνωστικά μαθήματα και Μαθηματικά. Στον κύκλο των Καλλιτεχνικών-Τεχνικών περιλαμβάνονται όλα τα θεωρούμενα ως "δευτερεύοντα" μαθήματα (Μουσική, Ζωγραφική κλπ. καθώς και τα συνοπτικά, ονομαζόμενα "Οικοκυρικά"). Τέλος στην ξένη γλώσσα εννοείται κατά κανόνα η διδασκαλία της γαλλικής.

Σ' ορισμένα προγράμματα οι κλάδοι μερικών μαθημάτων αναφέρονται αναλυτικά (λ.χ. Αριθμητική, Γεωμετρία = Μαθηματικά). Στους πίνακες προτιμήθηκε η σύμπτυξή τους. Αντίθετα σ' άλλα προγράμματα το μάθημα, λ.χ., των "Ελληνικών" εμφανίζεται ενιαιοποιημένο.

Από τα προγράμματα αυτά μπόρεσαν να εφαρμοστούν στην πράξη μόνο τα προγράμματα των "Ελληνικών" σχολείων αρρένων και το πρόγραμμα του Α.Δ.Π. (στην τελική φάση της λειτουργίας του). Το πρόγραμμα των "ανώτερων" τάξεων φαίνεται ότι ίσχυσε πλημμελώς, ενώ τα προγράμματα που πρόβλεπαν τα αντίστοιχα σχέδια (του Σαράτση για το Α.Δ.Π. και του Εκπαιδευτικού Ομίλου για το "Ανώτερο Παρθεναγωγείο" του) δε δοκιμάστηκαν ποτέ στην πράξη.

Είναι γνωστό πως το πρόγραμμα, για το "Ανώτερο Παρθεναγωγείο" του Εκπαιδευτικού Ομίλου στηρίζεται στην εμπειρία από την εφαρμογή του προγράμματος του βολιώτικου Παρθεναγωγείου· ένας άλλωστε από τους (ειδικά του τμήματος που αφορά τα Ανώτερα Παρθεναγωγεία) συντάκτες του Υπομνήματος του Εκπαιδευτικού Ομίλου υπήρξε ο Δελμούζος. Είναι επομένως ευνόητο ότι το πρόγραμμα αυτό ακολούθησε σε πολλά το βολιώτικο. Παρά τις διαφοροποιήσεις (σημαντικότερη των οποίων είναι η πρόσθεση μιας ολόκληρης τάξης στο Παρθεναγωγείο του Εκπαιδευτικού Ομίλου), τόσο στην κατανομή των ωρών όσο και στο περιεχόμενο των προβλεπομένων μαθημάτων, το πρόγραμμα του

14

Σελ. 209
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/210.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Α.Δ.Π. αποτελεί το πρότυπο στην κατάστρωση του σχεδίου του Εκπαιδευτικού Ομίλου. Έτσι δικαιολογείται η λίγο ως πολύ συνάφεια των δύο προγραμμάτων και η επιδίωξη κοινών στόχων. Είναι οφθαλμοφανής η προτίμηση των κρατικών σχολείων («Ελληνικό», Δημοτικά Παρθεναγωγεία) στα φιλολογικά μαθήματα, κατά τεκμήριο φορείς του αρχαιογνωστικού πνεύματος και του παραδοσιακού προσανατολισμού της εκπαίδευσης, κάτι διόλου παράφωνο προς το γενικότερο κλίμα και την εκπαιδευτική νοοτροπία της εποχής. Ωστόσο, η προτίμηση αυτή απαλύνεται στο πρόγραμμα των «επίσημων» Παρθεναγωγείων (που δικαιολογείται από την ανάγκη παροχής γνώσεων καταλληλότερων για τα κορίτσια — τα οικοκυρικά κυρίως), αλλά που δεν αλλάζει ουσιαστικά την κλασικότροπη κατεύθυνση κι αυτών των σχολείων.

Στον αντίποδα της τάσης αυτής βρίσκεται η πρόθεση του δημιουργού του βολιώτικου Παρθεναγωγείου. Στο σχέδιο Σαράτση τα ιστορικοφιλολογικά μαθήματα πιάνουν μόλις το 1/4 του συνόλου των ωρών, σύμφωνα άλλωστε με τις προγραμματικές σκέψεις του συντάκτη. Στο ίδιο πνεύμα κινείται το πρόγραμμα που ίσχυσε στο A.Δ.Π. Αν και τα μαθήματα αυτά πιάνουν το 1/3 περίπου του συνολικού προγράμματος, η αντιστοιχία των ωρών για τα αρχαία ελληνικά και την ιστορία είναι απόλυτη, ενώ το μάθημα των θρησκευτικών προσαρμόζεται στο καθιερωμένο πνεύμα (από άποψη ωρών βέβαια), και στο πρόγραμμα του Α.Δ.Π. δίνεται ελαφρό προβάδισμα στο μάθημα των Νέων Ελληνικών —σαφέστατα διαφοροποιημένο από τα παραδοσιακά προγράμματα— και προστίθεται η καινοτομία του μαθήματος της Ιστορίας της τέχνης. Έτσι τελικά το ποσοστό των μαθημάτων αυτών στο Α.Δ.Π. δεν απέχει πολύ (όσο τουλάχιστον του σχεδίου Σαράτση) από τα καθιερωμένα. Η εμφανέστατη τέλος αξιοποίηση και η βαρύτητα, που δίνουν το σχέδιο Σαράτση και το πρόγραμμα του Α.Δ.Π. στο νεοελληνικό πολιτισμό και τη γλώσσα, ανταποκρίνεται απόλυτα στους ευκρινείς προσανατολισμούς του πρωτοπόρου Σχολείου.

Στα φυσικομαθηματικά μαθήματα δεν παρατηρούμε μεγάλες

Σελ. 210
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/211.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

15. Μαθήτριες στον κήπο του σχολείου

διαφοροποιήσεις στους διάφορους τύπους σχολείων, ούτε άλλωστε σημαντικές διαφορές στο περιεχόμενο των διδασκομένων μαθημάτων. Εκείνο ίσως, που προκαλεί εντύπωση, είναι το σχέδιο Σαράτση, όπου παρατηρείται εμφανώς μικρότερο ποσοστό στο σύνολο (μόλις 16,5 τοις εκατό), με διαφοροποίηση μόνο στο μάθημα της Γεωγραφίας, αν και στις προθέσεις του συντάκτη ήταν η έμφαση στα σχετικά μαθήματα. Άξιο να επαναληφθεί εδώ είναι το γεγονός ότι στο Α.Δ.Π. η διδασκαλία των φυσιογνωστικών μαθημάτων συνδυαζόταν πάντα με την επαφή των μαθητριών με τα αντικείμενα της διδασκαλίας στο φυσικό τους περιβάλλον (ασχολίες με τον κήπο του Σχολείου, περίπατοι στις εξοχές κλπ.).

Έντονες διαφοροποιήσεις ανάμεσα στα προγράμματα του πίνακα παρουσιάζονται στα καλλιτεχνικά-τεχνικά μαθήματα. Από το πρόγραμμα των "Ελληνικών" σχολείων απουσιάζουν εντελώς μαθήματα (ωδική, οικοκυρικά), των οποίων η θέση ανήκε 

Σελ. 211
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/212.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

16. Μαθήτριες στον κήπο του σχολείου

ΕΙΚΟΝΑ

17. Μαθήτριες στον κήπο του σχολείου

Σελ. 212
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/213.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

φυσιολογικά σε σχολεία θηλέων. Αντίθετα η παρουσία της ιχνογραφίας και της γυμναστικής είναι ιδιαίτερα εμφανής.

Δυσανάλογα μεγάλη φαίνεται ότι γίνεται η αφιέρωση μεγάλου ποσού ωρών στο μάθημα των οικοκυρικών (χειροτεχνήματα κλπ. ) τόσο στο πρόγραμμα των Δημοτικών Παρθεναγωγείων, όσο και στο σχέδιο Σαράτση. Η εξήγηση που ο δημιουργός του βολιώτικου Παρθεναγωγείου δίνει στην ιδιαίτερη θέση των σχετικών μαθημάτων -που ισχύει και για τις "ανώτερες" τάξεις των Δημοτικών Παρθεναγωγείων- (βλ. εδώ, τ. Β', σ. 22) δικαιολογεί κάπως το μεγάλο ποσοστό. Την προσαρμογή όμως στην πραγματικότητα -επομένως και τη μείωση των αντίστοιχων ωρών διδασκαλίας- φαίνεται ότι επέβαλε η έλλειψη κατάλληλου διδακτικού προσωπικού. Τέλος, θα πρέπει να επισημανθεί για μια ακόμη φορά η ποιοτική διαφορά στη διδασκαλία και τους στόχους των μαθημάτων αυτών, όπως θέλησε ο Σαράτσης και όπως πραγματικά διδάχτηκαν στο Α.Δ.Π., απέναντι στο περιεχόμενο και τον τρόπο διδασκαλίας των ίδιων μαθημάτων στα άλλα σχολεία. Δεν κρίνουμε βέβαια περιττό να υπογραμμίσουμε ότι για πρώτη φορά στο Α.Δ.Π. του Βόλου διδάχτηκε στις μαθήτριές του το μάθημα της Υγιεινής-Νοσηλευτικής. Το γεγονός, επειδή ακριβώς υπήρξε καινοτομία, προκάλεσε -όπως είναι γνωστό- ποικίλες αντιδράσεις. Καινοτομία αποτέλεσε και η διδασκαλία της Ιστορίας της τέχνης. Εμφανώς διαφοροποιημένος είναι και ο χρόνος που διατίθεται στη διδασκαλία της ξένης γλώσσας, και γι' αυτό γίνεται ιδιαίτερος λόγος εδώ. Η γαλλική γλώσσα και φιλολογία ως μάθημα στα ελληνικά σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης κυριάρχησε (με σημαντικό μάλιστα ποσοστό από το εβδομαδιαίο πρόγραμμα) σ' όλη τη διάρκεια της νεοελληνικής εκπαιδευτικής ιστορίας ως και μετά τη λήξη του B' Παγκοσμίου Πολέμου. Το γεγονός οφείλει την εξήγησή του στην καθιέρωση της γαλλικής ως διεθνούς γλώσσας, και στο ότι εξυπηρέτησε η γνώση της καλύτερα τις ανάγκες των Ελλήνων, μέσα στα πλαίσια των εμπορικών και μεταναστευτικών τους ασχολιών. Επιπλέον, για τα κορίτσια των αστικών οικογενειών η κατοχή μιας ξένης γλώσσας (εν προκειμένω της γαλλικής)

Σελ. 213
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/214.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αποτελούσε ένα απαραίτητο εφόδιο (και "πιστοποιητικό") της κοινωνικής τους θέσης. Την (αστική) αυτή ανάγκη θέλησε να εξυπηρετήσει στο Α.Δ.Π. κατ' εξοχήν η διδασκαλία των γαλλικών. Οι εξηγήσεις που δίνει ο Σαράτσης στην Εισηγητική του Έκθεση ανταποκρίνονται επακριβώς στο θέμα. Και το πρόγραμμα που ίσχυσε στο Σχολείο εφαρμόζει αυτή την πρόθεση. Για τους λόγους αυτούς, στο Α.Δ.Π. το ποσοστό του εβδομαδιαίου προγράμματος των ωρών διδασκαλίας της γαλλικής γλώσσας είναι εμφανώς μεγάλο, ισοδύναμο ακριβώς στην πρώτη θέση με τη διδασκαλία των Νεοελληνικών. Το πρόσωπο τέλος της (ξένης πάντα) δασκάλας των γαλλικών και οι αρμοδιότητες, που της ανέθεσε ο Δελμούζος (υποδιευθύντρια η J. Seurin) στην ευρύτερη σχολική ζωή, αποδεικνύουν τη βαρύτητα που είχε η ξένη γλώσσα στο πρόγραμμα του Α.Δ.Π.

Ένα άλλο θέμα, που αφορά την οργάνωση του προγράμματος στο Α.Δ.Π. είναι η κατανομή των ωρών διδασκαλίας. Σαφείς πληροφορίες δίνει γι' αυτό το θέμα o Δελμούζος. "Με το ωρολόγιο πρόγραμμά του", γράφει, "προσπάθησε το Α.Δ.Π. ν' αντικρίση τις απαιτήσεις της υγιεινής έτσι, που τα παιδιά να εργάζωνται με όρεξη και χωρίς υπερκόπωση. Γι' αυτό περιορίστηκαν οι ώρες διδασκαλίας [...] Τα θεωρητικά μαθήματα διδάσκονταν το πρωί και το απόγεμα τα πρακτικά και τεχνικά. Ένα απόγεμα την εβδομάδα ήταν για περίπατο, και ένα άλλο έμενε ελεύθερο· και το δεύτερο όμως αυτό μπορούσαν, αν ήθελαν τα παιδιά να το χρησιμοποιήσουν πάλι, για περίπατο. Το κάθε θεωρητικό μάθημα κρατούσε 45' και χωριζόταν από το επόμενο με διάλειμμα δέκα ως δεκαπέντε λεπτών"1.

Τις προοπτικές αυτές εξυπηρετούσαν οι γυμναστικές ασκήσεις (και το παιχνίδι), που γίνονταν κάθε μέρα σε μεγαλύτερης διάρκειας διάλειμμα, ανάμεσα στη δεύτερη και τρίτη ώρα των πρωινών θεωρητικών μαθημάτων, και η πολύωρη απασχόληση των μαθητριών στον κήπο του Σχολείου. Είναι εύλογο να διαπιστώσει κανείς ότι και η κατανομή των ωρών διδασκαλίας, μαζί με την

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 35.

Σελ. 214
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/215.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

οργάνωση του ελεύθερου χρόνου, αποσκοπούσε στη βελτίωση των συνθηκών μάθησης, και βέβαια ανταποκρινόταν στο πνεύμα ελευθερίας και ζωντάνιας στη σχολική ζωή, κάτι που αποδεικνύει την ευρύτερα "φιλελεύθερη" μορφή της διδασκαλίας στο βολιώτικο Παρθεναγωγείο.

Στο υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου1 γίνεται εκτενής και συστηματική αιτιολόγηση των σκοπών και του περιεχομένου του προτεινόμενου προγράμματος· υποβάλλεται στο Υπουργείο Παιδείας για πρώτη φορά με επίσημο τρόπο η άποψη των μελών του Ε.Ο. για τους στόχους και τη σκοπιμότητα λειτουργίας σχολείου Μέσης (όπως άλλωστε και της Δημοτικής) βαθμίδας για τα κορίτσια των αστικών οικογενειών, που "θέλουνε μόρφωση ανθρωπιστική, εθνική και θετική, πλατύτερη και βαθύτερη απ' ό,τι δίνουν τα εξατάξια δημοτικά σχολεία". Κι ενώ καταδείχνεται η ανεπάρκεια για τη γυναικεία εκπαίδευση που παρείχαν οι άλλες μορφές σχολείων, προτείνεται πρόγραμμα και μέθοδος, που αν εφάρμοζε το κράτος στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, θα επιτυγχανόταν η καλυτέρευση και η μεταρρύθμιση των σχολικών πραγμάτων, με τελικό στόχο την "πρόοδο της κοινωνίας".

Είναι αξιοσημείωτη η διάθεση των συντακτών του Υπομνήματος να προσαρμόσουν το πρόγραμμα του Ανώτερου Παρθεναγωγείου στις πραγματικές απαιτήσεις της αστικής τάξης. Για να πετύχει αυτή η προσαρμογή, προτείνεται η ενοποίηση των μαθημάτων σε κύκλους σπουδών κατά τάξεις, όπου τα ιστορικοφιλολογικά μαθήματα εφαρμόζουν την "αρχή της συγκέντρωσης" και υποχωρούν σε ποσότητα διδασκομένων ωρών μπρος στην προτεραιότητα των φυσικομαθηματικών και τεχνικών μαθημάτων· το Υπόμνημα εξάλλου μιλά με σαφήνεια, για την ανάγκη διδασκαλίας της νεοελληνικής (δημοτικής) γλώσσας κατ' αποκλειστικότητα, και ο νεοελληνισμός (πολιτισμός, έκφραση, παραδόσεις, μουσική, νεότερη ιστορία) γίνεται το επίκεντρο της μορφωτικής

——————————————

1. Δελτίο τον Εκπαιδευτικού Ομίλου, τ. Β' (1912), σ. 243-252, από όπου και τα παραθέματα.

Σελ. 215
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/216.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

προσπάθειας. Παράλληλα το πρόγραμμα επιμένει στην πρακτική και αισθητική ωφέλεια, που εξυπηρετεί η διδασκαλία των άλλων μαθημάτων.

Η συνάρτηση, ανάμεσα στο πρόγραμμα (ωρολόγιο, αναλυτικό και μέθοδος διδασκαλίας) που προτείνει ο Εκπαιδευτικός Όμιλος και το αντίστοιχο που εφάρμοσε το Α.Δ.Π., υπήρξε άμεση. H επέκταση της διδασκαλίας και σε τέταρτη τάξη είναι η πιο εμφανής διαφορά, αλλά μπορούν να επισημανθούν ακόμη: η εφεκτικότητα στα σημεία εκείνα που η διδασκαλία στο βολιώτικο Σχολείο προκάλεσε τις πιο έντονες αντιδράσεις (λ.χ. στη θρησκευτική αγωγή)· η αφετηρία της διδακτέας ύλης δεν είναι πια οι "βάσεις" (στο Α.Δ.Π. ήταν αναγκαίο να αναπληρωθούν οι ελλείψεις των γνώσεων, που είχαν οι μαθήτριες από το Δημοτικό), αλλά τώρα -με προϋπόθεση τη σωστή διδασκαλία από το Δημοτικό- γίνεται προσπάθεια να πλουτιστούν οι γνώσεις και οι δεξιότητες των μαθητριών και να "υψωθούν σε επιστημονικότερη επισκόπηση των ιστορικών και φυσικών φαινομένων". Οι εμπειρίες, θετικές και αρνητικές, του βολιώτικου Παρθεναγωγείου χρησίμευσαν αναντίρρητα στην κατάστρωση του Υπομνήματος και, κατά συνέπεια, στα εκπαιδευτικά νομοσχέδια του 1913 (Υπουργός Ι. Τσιριμώκος), που κι αυτά -όπως είναι γνωστό- δεν εφαρμόστηκαν ποτέ.

Κατά τη σύντομη ιστορία της γυναικείας εκπαίδευσης στη χώρα μας φάνηκαν καθαρά οι αδυναμίες, που καθιστούσαν πολύ αργή την ανάπτυξή της και σπάνιες τις περιπτώσεις να μεταρρυθμιστεί. Ο "προορισμός" της μαθήτριας να βελτιώσει με την εκπαίδευσή της το ρόλο της θυγατέρας, της συζύγου αργότερα, της μητέρας και της οικονόμου του σπιτιού της και η "φύση" του γυναικείου οργανισμού, που ήταν πιο αδύνατος και πιο ευαίσθητος των αρρένων, καθόρισαν γενικά την παρεχόμενη στα κορίτσια εκπαίδευση ως τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας. Έτσι o περιορισμός της γυναίκας στο ρόλο της μητέρας και συζύγου και οι ανάγκες επίβλεψης στα οικιακά έργα περιχαράκωσαν τις επιδιώξεις των σχολείων θηλέων στην Ελλάδα και επομένως δικαιολόγησαν το εφαρμοζόμενο στα ελληνικά σχολεία πρόγραμμα μαθημάτων. Και αν

Σελ. 216
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/217.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

για μια εκατονταετία περίπου η αποστολή του Δημοτικού σχολείου (με τις μικροβελτιώσεις που συνέβησαν) εξυπηρέτησαν αυτά τα προγράμματα, η Μέση και η ανώτερη εκπαίδευση των κοριτσιών —εξαιτίας κυρίως των κοινωνικών διαφοροποιήσεων— αναζητούσαν βελτιωτικές αλλαγές. Η ανάγκη να εξισωθεί η εκπαίδευση των δύο φύλων, η αστικοποίηση μεγάλου μέρους του πληθυσμού, η απαίτηση επαγγελματικής αποκατάστασης των γυναικών πέρα του προκαθορισμένου ρόλου τους, που δεν ικανοποιούσε πια ο μονόδρομος του επαγγέλματος της δασκάλας κυρίως, και οι εκσυγχρονιστικές τάσεις ορισμένων από τους πολιτικούς ηγέτες της χώρας και η καταφθάνουσα από το εξωτερικό πρόοδος της γυναικείας εκπαίδευσης, συντέλεσαν στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες που επιχειρήθηκαν στην Ελλάδα ως τις αρχές του 20ού αιώνα.

Η λειτουργική πλευρά της εκπαίδευσης που επιτρέπει κάποιες προοπτικές οικονομικής ανεξαρτησίας, μπορεί να αναζητηθεί στη νομοπαρασκευαστική εργασία του υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημοσίας εκπαιδεύσεως, αλλά και στην ιδιωτική πρωτοβουλία διαφόρων πολιτικών, οικονομικών και εκπαιδευτικών παραγόντων. Με την οπτική αυτή μπορούν να εξεταστούν τα νομοσχέδια των 1877, 1880, 1889, 1893, 1899, 1902 και 1908 (υπουργός Σ. Στάης). Είναι χαρακτηριστικό ότι σχεδόν στο σύνολό τους τα νομοσχέδια αυτά δεν έγιναν νόμοι του κράτους· έτσι ενώ η κρατική μεταρρύθμιση εκκρεμούσε διαρκώς, η ιδιωτική πρωτοβουλία (και στα σχολεία θηλέων) θα επιχειρήσει τις εκσυγχρονιστικές μεταβολές και του προγράμματος διδασκαλίας των μαθημάτων. Σ' αυτή την περίπτωση ανήκει και η προσπάθεια, που έγινε στο Σχολείο του Βόλου. Προς την ίδια κατεύθυνση είχαν αποβλέψει οι τροποποιήσεις των προγραμμάτων των Παρθεναγωγείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και άλλων ιδιωτών, χωρίς εμφανή αποτελέσματα. Σχεδόν όλα τα σχετικά ζητήματα και τα προβλήματα της γυναικείας εκπαίδευσης έφτασαν να συζητηθούν στο «Πρώτο Ελληνικό Εκπαιδευτικό συνέδριο» του 1904, από τις συζητήσεις στο τμήμα του της «γυναικείας εκπαίδευσης» και τους

Σελ. 217
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/218.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

προβληματισμούς που διατυπώθηκαν εκεί, πάρα πολλά επιζητήθηκε να επιλυθούν στο πρόγραμμα του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, όπως ελπίζω να αποδειχτεί στη συνέχεια.

Θ. ΤΟ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΟΥ Α.Δ.Π.

Σε άλλο σημείο εκτέθηκαν οι λόγοι, που οδήγησαν το Δ. Σαράτση να ιδρύσει το Α.Δ.Π. στο Βόλο. Θα πρέπει ακόμη να επισημανθεί η αναγκαιότητα που εξυπηρετήθηκε με τις πρωτοβουλίες του Σαράτση, και να δειχτεί ο πειραματικός-μεταρρυθμιστικός χαρακτήρας που είχε η λειτουργία του Σχολείου αυτού και κυρίως η θεωρητική και πρακτική σημασία του εγχειρήματος. Θα πρέπει δηλαδή να εξηγηθούν οι λόγοι ύπαρξης του συγκεκριμένου εκπαιδευτηρίου στο χώρο αυτό, και να περιγραφεί η μέθοδος διδασκαλίας, ώστε να διατυπωθούν κάποια συμπεράσματα και να σχολιαστούν οι κατευθυντήριες γραμμές που ακολούθησαν τόσο ο Σαράτσης όσο και ο Δελμούζος, Θα πρέπει να ανιχνευτεί μ' άλλα λόγια η παιδαγωγική κατάρτιση των δημιουργών του Σχολείου και να επιβεβαιωθεί αν υλοποιήθηκαν οι προθέσεις τους και αν επέφερε η λειτουργία του Α.Δ.Π. στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα κάποιες αλλαγές ή εισήγαγε (πόσες, ποιες και σε ποιο βαθμό) καινοτομίες στην ελληνική γυναικεία εκπαίδευση.

Ο συντάκτης της μελέτης αυτής θεωρεί το Σχολείο του Βόλου ως τόπο και ευκαιρία εφαρμογής νέων τότε μεθόδων αγωγής και σημείο αναφοράς ορισμένων από τις σύγχρονες απόπειρες μεταρρύθμισης των σχολικών πραγμάτων στην Ελλάδα. Ενδιαφέρει, επομένως, να δειχτεί ο πρωτοποριακός χαρακτήρας του βολιώτικου Παρθεναγωγείου και η ιδιαίτερη φυσιογνωμία που απέκτησε στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης. Ενδιαφέρει το γεγονός ότι το βολιώτικο Σχολείο υπήρξε αντανάκλαση των κοινωνικών ιδιαιτεροτήτων της εποχής του, δημιούργημα και θύμα της αστικής τάξης των αρχών του αιώνα μας, αλλά και αποτέλεσμα της συγκεκριμένης δραστηριότητας των δύο πρωταγωνιστών,

Σελ. 218
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/219.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

που δικαιολογημένα εξηγούν την επίμονη αναφορά μου στη ζωή και το έργο τους.

Οι πληροφορίες για τα θέματα αυτά μπορούν ν' αντληθούν κατ' εξοχήν από τα κείμενα του Δελμούζου —και λιγότερο από τα γραπτά του Σαράτση—, που γράφηκαν με αφορμή και για το Παρθεναγωγείο του Βόλου, από τα περιεχόμενα της αλληλογραφίας των δύο πρωταγωνιστών, από τα περιεχόμενα των πρακτικών της Δίκης του Ναυπλίου και των άλλων σχετικών δημοσιευμάτων στον τύπο, και τέλος από τις αντιδράσεις των τρίτων, δηλαδή των φίλων και των εχθρών του βολιώτικου Σχολείου, προς τις ενέργειες των πρωταγωνιστών.

Αξίζει να σημειωθεί η κεντρική θέση, που έχει πάρει στην παιδαγωγική δραστηριότητα του Δελμούζου, η σταδιοδρομία του στο Βόλο (όχι μόνο για συναισθηματικούς λόγους), ώστε να δικαιολογείται η συχνότητα, αλλά και o όγκος των κειμένων, που αναφέρονται από τον ίδιο στον πρώτο σταθμό της δημόσιας δράσης του. Πέρα από τα εκτενή απολογητικά κείμενα, που γράφηκαν ως άμεση συνέπεια της λειτουργίας, και της διακοπής, του Α.Δ.Π. (λ.χ. το Σαν παραμύθι..., τα συχνά άρθρα του στο Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου και η απολογία του στο Εφετείο του Ναυπλίου), ο Δελμούζος —είναι γνωστό ότι— θέλησε να συμπληρώσει τον κύκλο της συγγραφικής του δράσης με τον τόμο τον αφιερωμένο στο βολιώτικο Σχολείο, Το κρυφό σκολειό του. Εκεί κυρίως μπορούν να στηριχτούν οι γνώσεις μας για την παιδαγωγική του κοσμοθεωρία —τουλάχιστο για την πρώτη περίοδο της σταδιοδρομίας του— και να αντλήσουμε εμπειρία από τις εφαρμογές του παιδαγωγικού συστήματος που και στις μέρες μας αποτελούν πολύτιμη παρακαταθήκη και ταυτόχρονα έναν κανόνα σύγκρισης των επιτευγμάτων (επιτυχιών και αποτυχιών) του «εθνικού» —όπως ονομάστηκε— παιδαγωγού με τις σύγχρονες αναζητήσεις της Παιδείας μας.

Σελ. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/220.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

18. Δημ. Σαράτσης

1. Η συμβολή του Δημ. Σαράτση στην ίδρυση και τη λειτουργία του Α.Δ.Π. Παιδαγωγικοί οραματισμοί

Η άφιξη του Δελμούζου στο Βόλο και η πρώτη εφαρμογή των παιδαγωγικών του αρχών στο Α.Δ.Π. βρήκαν το έδαφος προετοιμασμένο χάρη στη δημιουργική προεργασία του Σαράτση. Όταν ο Δελμούζος συζητούσε τους όρους πρόσληψής του στο νεόκοπο Σχολείο, απαίτησε ελευθερία δράσης1, πράγμα που έγινε αμέσως

——————————————

1. Σ' επιστολή του στο Γιώργο Πολίτη ο Δελμούζος γράφει: "...Νειρευόμουνα ελευθερία στη δράση μου, την ελευθερία μου την έδωκεν μια κοινότης ολόκληρη [...] Πρώτη φορά που γίνεται τέτοιο σχολείο [...] Αφού άφησαν τα χέρια μου λυτά να το καταρτίσω και να διδάξω όπως εγώ νομίζω καλήτερα..." (επιστολή της 10-12 Οκτωβρ. 1908· εδώ, τ. Β', σ. 88).

Σελ. 220
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/221.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δεκτό. Δεν ήταν το μόνο που βρήκε στο Βόλο, μόλις έφτασε για να αναλάβει τη διεύθυνση του A.Δ.Π.· ο Δελμούζος βρήκε την πρώτη (και τη μόνη) τάξη έτοιμη να λειτουργήσει. Η σύσταση, η νομική και η οικονομική υπόσταση και η στέγαση του Σχολείου είχαν εξασφαλιστεί χάρη στις άμεσες ενέργειες του Σαράτση· είχε ακόμη επιτελεστεί η προσέλκυση και η εγγραφή των πρώτων μαθητριών. Έμεναν μόνο να διευθετηθούν το ζήτημα της πρόσληψης του κατάλληλου υπόλοιπου διδακτικού προσωπικού και, βέβαια, ο καθορισμός του προγράμματος, που θα εφάρμοζε ο νέος διευθυντής. Και σ' αυτό το σημείο όμως είχε προτρέξει η οργανωτική μέριμνα του Σαράτση, που λίγο πριν φτάσει ο Δελμούζος, είχε καταρτίσει το σχέδιο ωρολογίου και αναλυτικού προγράμματος και είχε κάνει τις προκαταρκτικές συζητήσεις με τους διαθέσιμους εκπαιδευτικούς του Βόλου. Τα πλαίσια εξάλλου της διδακτικής πορείας του Σχολείου είχαν με σαφήνεια τοποθετηθεί από τον ίδιο στην Εισηγητική του Έκθεση προς το δημοτικό συμβούλιο.

Όπως βεβαιώνει ο ίδιος o Σαράτσης, γι' αυτή την κρίσιμη καμπή της λειτουργίας του Σχολείου, όταν ήρθε o Δελμούζος στο Βόλο και συζήτησαν τους σκοπούς και τους προγραμματισμούς του Α.Δ.Π., "βάλαμε κάτω την εισήγησή μου· είπαμε πολλά για τη γλώσσα, φιλολογία, παιδαγωγική και συμφωνήσαμε: α) ότι όλα τα μαθήματα πρέπει να τείνουν στην ανάπτυξη της αυτενέργειας των μαθητριών [...] β) ότι βάση της γλωσσικής εκπαιδεύσεώς τους θα ήταν η νεοελληνική γλώσσα, γ) ότι τα μαθήματα των Φυσικών Επιστημών πρέπει να διδάσκωνται με κατάλληλα όργανα [...] και με κάποιο πλησίασμα προς τη Φύση [...] δ) ότι ήταν ανάγκη να ξανοιχτή το μυαλό τους [των μαθητριών] με μια ξένη γλώσσα [...] ε) ότι έπρεπε να συμπληρωθή η μόρφωση με καλή διδασκαλία της μουσικής [...] στ) ότι το γενικό πνεύμα του Σχολείου έπρεπε να οδηγήται από τη νεοελληνική ζωή και τέχνη..."1.

Η οριοθέτηση αυτή των στόχων της διδασκαλίας στο Α.Δ.Π.,

——————————————

1. Δ. Σαράτσης, "Η γένεση και η ζωή...", ό.π., σ. 1473.

Σελ. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/222.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

που έγινε με την κοινή συμφωνία των δύο ανδρών, αποτέλεσε το γενικό πλαίσιο των όρων λειτουργίας του Σχολείου. Η μελέτη των περιεχομένων της Εισηγητικής Έκθεσης του Σαράτση μπορεί να βεβαιώσει ότι οι παιδαγωγικές αρχές, που ακολούθησε πιστά ο Δελμούζος στην οργάνωση της σχολικής ζωής, υπήρξαν πρωτοδιατυπωμένες από τον ιδρυτή του Σχολείου, προς τις οποίες βέβαια συνέπεσαν οι απόψεις του Δελμούζου, επισφραγίζοντας τη σύμπνοια μεταξύ τους. Το ίδιο ιδεολογικό υπόβαθρο, η κοινή αγωνία για τις τύχες της εκπαίδευσης, η τάση προοδευτικότητας και η συμπόρευση των ενεργειών των δύο πρωτεργατών αποτέλεσαν την κοινή πορεία πλεύσης, ώστε η επιτέλεση του μεταρρυθμιστικού έργου τους να αποτελεί κοινό επίτευγμα.

Και ενώ στο Δελμούζο ανήκε το βάρος και η ευθύνη της εφαρμογής του προγράμματος διδασκαλίας στο Α.Δ.Π., η περιγραφή των προβλημάτων, που έπρεπε να επιλυθούν, ανήκε πρωταρχικά στο Σαράτση. Οι αφετηρίες έμπνευσης και o ιδεολογικός-παιδαγωγικός εξοπλισμός του βολιώτη γιατρού και διανοούμενου υπήρξαν αυθόρμητες, ερασιτεχνικές, αλλά και αυθεντικές, Ο Σαράτσης, δέχτηκε κατ' αρχήν την επίδραση της παραμονής και των σπουδών του επί διετία στη Γαλλία του φθίνοντος 19ου αιώνα. Στο Βόλο, όπου επανήλθε και άσκησε το επάγγελμα του γιατρού, έδειξε θαυμαστή δραστηριότητα κοινωνικής δράσης, παράλληλα με την κοινώς αποδειγμένη φιλάνθρωπη άσκηση του λειτουργήματός του: υπήρξε ο εμπνευστής ή ο δημιουργός πολλών κοινωφελών σωματείων στην πόλη του (Γυμναστικός Σύλλογος, Μουσική Εταιρεία, Γαλλικός Σύνδεσμος κ.ά.)· η ανάμειξή του στα πολιτικά πράγματα και η ιδιότητα του δημοτικού συμβούλου, του παρείχαν τη δυνατότητα να προωθεί την ακτινοβολία της προσωπικότητάς του σ' ευρύτερα κοινωνικά στρώματα· οι προωθημένες σε πολλά σημεία ιδέες του τον καθιστούσαν ένα πρόσωπο αξιόλογο και γενικά παραδεκτό, αν και για μερικούς εκκεντρικό. Υπήρξε o Σαράτσης διανοούμενος αστός, χαρακτηριστική περίπτωση φορέα των ιδεών της φιλελεύθερης μερίδας των αστών της επαρχιακής, αλλά

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/223.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

οικονομικά αναπτυσσόμενης πόλης του1.

Από την άλλη πλευρά έχει ενδιαφέρον να γνωρίζουμε ποιοι παράγοντες επέδρασαν στο Σαράτση ώστε να διαμορφώσει το κείμενο της Εισηγητικής του Έκθεσης, χάρη στο οποίο το Δημοτικό Συμβούλιο της πόλης πείστηκε να ιδρύσει το Σχολείο. Η κοινωνική αντίληψη που διέπνεε το Σαράτση ως δραστήριο μέλος της αναπτυσσόμενης επαρχίας υπήρξε η πρώτη πηγή έμπνευσης. Οι εμπειρίες των αδυναμιών του σχολικού συστήματος και των αναγκών να εκσυγχρονιστεί η γυναικεία εκπαίδευση, νομίζω, αποτέλεσαν το δεύτερο παράγοντα. Η τρίτη πηγή έμπνευσης, πρέπει να αναζητηθεί στη βιβλιογραφική ενημέρωση του Σαράτση στο αντικείμενο της μελέτης του, στις -μάλλον πρόχειρες - εμπειρίες του από τη λειτουργία ξένων ανάλογων σχολείων και η επίδραση της γνώμης, που ζήτησε -και πήρε- από έλληνες ειδικούς της εκπαίδευσης2.

Οι βιβλιογραφικές ενδείξεις, που ο Σαράτσης αναφέρει στην Εισηγητική του Έκθεση, θα μπορούσαν να θεωρηθούν ότι αντιπροσωπεύουν τις "προοδευτικές" αντιλήψεις της εποχής του για

——————————————

1. Πβ. Ιωσ. Σηφαλάκης, Δημήτρης Σαράτσης - ο γιατρός, ο οδηγός, Αθήνα 1951, και την απολογία του Σαράτση στη Δίκη, Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 292-296.

2. Ο ίδιος με σαφήνεια ορίζει τις πηγές από όπου άντλησε τις παιδαγωγικές του αρχές. (Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 16). Οι συμβουλευτικές γνώμες ανήκαν στους: Γεώργ. Δροσίνη, το γνωστό ποιητή και τότε Γεν. Διευθυντή της Στοιχ. Εκπαιδεύσεως του Υπουργείου· Γεώργ. Παπασωτηρίου, παιδαγωγό και διευθυντή τότε του Διδασκαλείου Κρήτης· Νικ. Καπετανάκη, παιδαγωγό και διευθυντή τότε της Εμπορικής σχολής της Χάλκης, και Καλ. Παρρέν, τη γνωστή λογία, δημοσιογράφο, εκδότη της Εφημερίδος των Κυριών.

Όσο για τις πηγές, που ενέπνευσαν στον ιδρυτή του Α.Δ.Π. τη γλωσσική μεταρρύθμιση, είναι σαφής η αναφορά από τον ίδιο (Δ. Σαράτσης, "Η γένεση και η ζωή...", ό.π., σ. 1473) έργων δημοτικιστών συγγραφέων (Ψυχάρη, Το ταξίδι μου - Φ. Φωτιάδη, Το γλωσσικόν ζήτημα και η εκπαιδευτική μας αναγέννησις - Ε. Γιαννίδη, Γλώσσα και ζωή - Μ. Τριανταφυλλίδη, Ξενηλασία ή Ισοτέλεια - και τα άρθρα του περιοδικού Νουμάς).

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/224.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τη γυναικεία ειδικά εκπαίδευση1. Η συγκέντρωση, εξάλλου, των προγραμμάτων ξένων σχολείων μέσης εκπαίδευσης θηλέων απέβλεπε στην ενημέρωσή του στο πρόγραμμα διδασκαλίας σχολείων κατά τεκμήριο πιο συγχρονισμένων από τα αντίστοιχα ελληνικά. Επιπλέον, τα πρόσωπα των παιδαγωγών, στους οποίους απευθύνθηκε ο Σαράτσης, εκπροσωπούσαν μια εκσυγχρονισμένη αντίληψη της αγωγής. Λ.χ., ο Νικ. Καπετανάκης συμβούλευσε τον περιορισμό των ωρών διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών και υπέδειξε τη διδασκαλία των κλασικών κειμένων από νεοελληνικές μεταφράσεις. Ο Γ. Παπασωτηρίου, εξάλλου, ήταν εκείνος που πρότεινε να δοθεί βαρύτητα στη διδασκαλία των φυσικομαθηματικών και των τεχνικών μαθημάτων. Τις αντιλήψεις αυτές πραγματικά ενστερνίστηκε ο συντάκτης της Εισηγητικής Έκθεσης και τις περιέλαβε στο πρόγραμμά του. Είναι αξιοσημείωτο, ότι ο Σαράτσης υπολόγισε πολύ στη γνώμη του Γ. Δροσίνη, ανώτατου υπαλλήλου τότε του Υπουργείου Παιδείας και εμπνευστή του Εκπαιδευτικού Συνεδρίου του 1904, και της Καλ. Παρρέν, με σημαντική ως τότε δραστηριότητα στην προώθηση των γυναικείων θεμάτων.

Η επίδραση των συζητήσεων και των πορισμάτων του Εκπαιδευτικού Συνεδρίου του 1904 πρέπει ν' αποτελέσει πεδίο εμβριθέστερης μελέτης. Δυο λόγια μπορούν μόνο εδώ να διατυπωθούν. Στο Συνέδριο εκείνο δεν πήρε μέρος ο βολιώτης γιατρός. Ωστόσο,

——————————————

1. Στην Εισηγητική Έκθεση (τ. Β', σ. 16) γίνεται ιδιαίτερη μνεία των εξής έργων:

α) στην ελληνική γλώσσα: 1) Τα πορίσματα του Α' Εκπαιδευτικού συνεδρίου του 1904· 2) Το περιοδικό Εθνική Αγωγή του 1904.

β) στη γαλλική γλώσσα: 1) René Leblanc, La réforme des Écoles Primaires Supérieures [Larousse, Παρίσι 1907, σ. 216]· 2) [J.L. de] Lanessan, L'éducation de la femme moderne [Παρίσι 1908], και

γ) στη γερμανική γλώσσα: 1) Gerland Budde, Mehr Freude an der Schule· 2) Martin, Die höber Madelin Schule in Deutschland.

H αποκατάσταση των γαλλικών τίτλων έγινε από το Répertoire des Ouvrages Pédagogiques du XVIème siècle, Impr. Nationale, Παρίσι 1886 και Complément (1886-1894), I.N.R.P., Παρίσι 1979. Τους γερμανικούς τίτλους δεν κατόρθωσα να επαληθεύσω.

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/225.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

η έγκαιρη έκδοση των πρακτικών και οι συζητήσεις με αρκετούς συμπολίτες του εκπαιδευτικούς, που είχαν συμμετάσχει σ' αυτό, εξόπλισαν το Σαράτση με γόνιμα συμπεράσματα. Είναι χαρακτηριστικό ότι η Εισηγητική Έκθεση περιέχει πολλές διατυπώσεις, που ακούστηκαν στο Συνέδριο, ακόμη και με την ίδια φρασεολογία. Το ιδεώδες του αστικού οικιακού βίου διαπερνά τις συζητήσεις του Συνεδρίου και επαναλαμβάνεται στις προτάσεις Σαράτση, όπως και η σκοπιμότητα της γυναικείας εκπαίδευσης -και μάλιστα των αστών δεσποινίδων, που δεν επεδίωκαν ανώτατη μόρφωση ή επαγγελματοποίηση- που προστίθεται στο στερεότυπο της μητέρας-συζύγου-οικοδέσποινας. Βασικά συμπεράσματα, που πέρασαν έστω και έμμεσα στην πρόταση Σαράτση, ήταν η "πρακτική" κατεύθυνση των σπουδών και η "ανθρωπιστική" (γενική) κατεύθυνση της εκπαίδευσης του κοριτσιού με έμφαση στην "εθνική" διαπαιδαγώγηση. Στα σημεία αυτά δεν μπορεί να πει κανείς ότι πρωτοτύπησε ειδικά η Έκθεση του Σαράτση. Δε θίχτηκαν -και δεν μπορούσαν να θιγούν, γιατί θα προσέκρουαν στην κοινή αντίληψη των δημοτικών συμβούλων- τα βασικά χαρακτηριστικά που επεδίωκε η γυναικεία εκπαίδευση στην Ελλάδα την εποχή εκείνη. Αντίθετα την κοινή γνώμη ερέθισαν, ως στοιχεία ρηξικέλευθης παιδαγωγικής, οι εφαρμογές ορισμένων σημείων του προγράμματος του Α.Δ.Π. Είναι, νομίζω, αρκετό να εξηγηθεί ότι οι προτάσεις Σαράτση (που υιοθέτησε ο Δελμούζος), λ.χ., να χρησιμοποιηθούν και μεταφράσεις των αρχαιοελληνικών κειμένων ή το μέτρο να καταργηθούν τα βιβλία από τα περισσότερα μαθήματα, δε συνάντησαν έντονη την αντίσταση της κοινής γνώμης, όσο η άμεση χρήση της δημοτικής ως γλώσσας διδασκαλίας ή οι νεότροποι μέθοδοι του Δελμούζου να συνοδεύει ο ίδιος τις μαθήτριές του στους περιπάτους κ.τ.ό., που θα παρουσιαστούν αναλυτικότερα στη συνέχεια1.

——————————————

1. Πβ. A. Λαμπράκη-Παγανού, "Το Παρθεναγωγείο του Βόλου: η πρώτη πρόκληση για τον εκπαιδευτικό δημοτικισμό", περιοδ. Νεοελ. Παιδεία, τεύχ. 7 (1986), σ. 98-106· A. Μπακαλάκη - Ε. Ελεγμίτου, ό.π.· E. Φουρναράκη, ό.π.

15

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/226.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Σε μεταγενέστερο κείμενό του, o Σαράτσης προσθέτει στους παράγοντες που τον βοήθησαν στη σύνταξη της Έκθεσής του, την ενημέρωσή του γύρω από τους στόχους και τα προγράμματα δύο από τα "πρωτοποριακά" σχολεία της εποχής· το γαλλικό του Demolins και το γερμανικό του Lietz1. Οι επιδράσεις των παραγόντων αυτών στην αποκρυστάλλωση των προβλημάτων από το Σαράτση υπήρξαν άμεσα θετικές και τοποθέτησαν τα πλαίσια, μέσα στα οποία ο ίδιος κινήθηκε κατά την κατάστρωση των περιγραφικών διατάξεων της Εισηγητικής Έκθεσης, αλλά και στον καταρτισμό του προγράμματος διδασκαλίας του Α.Δ.Π. Ο εμπεριστατωμένος αυτός προγραμματισμός, που προηγήθηκε του τελικού προγράμματος της διδασκαλίας, αποδεικνύει ότι o Σαράτσης όχι μόνο δεν υπήρξε άμοιρος των παιδαγωγικών προβληματισμών του καιρού του, αλλά αντίθετα χάρη στις προκαταρκτικές εργασίες του ίδιου στηρίχτηκε το οικοδόμημα του πρώτου ελληνικού μεταρρυθμιστικού σχολείου θηλέων.

Στους προσανατολισμούς αυτούς ο Σαράτσης βρήκε απόλυτα σύμφωνο το Δελμούζο, προς τον οποίο παραχώρησε πλέον τις πρωτοβουλίες, επειδή -όπως o ίδιος παραδέχεται- "ήξερε [ο Δελμούζος] πιο καλά από μένα το ζήτημα, σχετικά μάλιστα με την παιδαγωγική, κι έτσι βάλαμε καλές βάσεις στο διδακτικό πρόγραμμα του σχολείου"2. Από τότε κι έπειτα o Σαράτσης δε θα πάψει, το αντίθετο μάλιστα, να ενδιαφέρεται για τα καθέκαστα της σχολικής ζωής στο Α.Δ.Π., χωρίς πάντως να υποκαθιστά

——————————————

1. Δ. Σαράτσης, "Η γένεση και η ζωή...", ό.π., σ. 1471 (πβ. Μ. Κασσωτάκη. Οι φιλελεύθερες παιδαγωγικές τάσεις κατά τους νεώτερους χρόνους, Αθήνα 1908). O Ed. Demolins είχε ιδρύσει το 1898 το École des Roches, ενώ του H. Lietz δημιουργήματα υπήρξαν τα "Εξοχικά Παιδαγωγεία" στη Γερμανία (Ilsenburg το 1898, Haubinda το 1901 και το Bieberstein το 1904). Δεν είναι δυνατό να ελεγχθεί o βαθμός της επίδρασης στο Σαράτση της λειτουργίας αυτών και των άλλων πρωτοποριακών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων στην Ευρώπη, που συμπεριλαμβάνονται από τα τέλη του περασμένου αιώνα στην παιδαγωγική κίνηση της "Νέας Αγωγής".

2. Δ. Σαράτσης, ό.π., σ. 1473.

Σελ. 226
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 207
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    παρόν, παρά μόνο αν γίνει εξαντλητική περιγραφή της από τον ίδιο το δημιουργό, και

    β) γιατί οι αναφορές του Δελμούζου (και σε κάποια σημεία του Σαράτση) έχουν το προσόν της αμεσότητας και της αυθεντικής λαγαρότητας που καμιά διανοητική επεξεργασία δεν μπορεί να αντικαταστήσει.

    Η. ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΤΟΥ Α.Δ.Π.

    Για να δοθεί μια ολοκληρωμένη εικόνα των προγραμμάτων στα ελληνικά σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης, που λειτουργούσαν την ίδια εποχή με το βολιώτικο Παρθεναγωγείο, και για να μελετηθούν συγκριτικά τα προγράμματα αυτά με το αντίστοιχο του Α.Δ.Π., παρατίθεται ο Πίνακας III (σ. 158). Συγκεκριμένα ο πίνακας περιέχει συγκεντρωμένο κατά μάθημα τον αριθμό των ωρών, που αφιέρωναν τα αντίστοιχα εβδομαδιαία προγράμματα των άλλων σχολείων της ίδιας εκπαιδευτικής βαθμίδας και της ίδιας (περίπου) εποχής. Εκτός από το συγκεντρωτικό πρόγραμμα των μαθημάτων -που, τελικά, διδάχτηκαν στις τρεις τάξεις- του Α.Δ.Π., στον πίνακα επίσης περιέχονται τα προγράμματα:

    α) του "Ελληνικού" σχολείου (τριτάξιου αρρένων), που ίσχυε από το 1906·

    β) των Ανωτέρων Παρθεναγωγείων (=των προσαρτημένων Ζ' και Η' τάξεων στα πλήρη Δημοτικά σχολεία Θηλέων), από το 1902.

    Περιέχονται ακόμη δύο "Σχέδια" προγραμμάτων Ανωτέρων Παρθεναγωγείων, που ενδιαφέρουν άμεσα το θέμα μας: Το σχέδιο προγράμματος του Α.Δ.Π. που είχε συντάξει ο Δ. Σαράτσης πριν ο Δελμούζος αναλάβει τη διεύθυνση του Σχολείου, και το (Σχέδιο) προγράμματος Ανωτέρου Παρθεναγωγείου, που περιλαμβανόταν στο Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου προς το Υπουργείο Παιδείας, του 1912. Ο πίνακας περιέχει ακόμη