Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 218-237 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/218.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

προβληματισμούς που διατυπώθηκαν εκεί, πάρα πολλά επιζητήθηκε να επιλυθούν στο πρόγραμμα του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, όπως ελπίζω να αποδειχτεί στη συνέχεια.

Θ. ΤΟ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΟΥ Α.Δ.Π.

Σε άλλο σημείο εκτέθηκαν οι λόγοι, που οδήγησαν το Δ. Σαράτση να ιδρύσει το Α.Δ.Π. στο Βόλο. Θα πρέπει ακόμη να επισημανθεί η αναγκαιότητα που εξυπηρετήθηκε με τις πρωτοβουλίες του Σαράτση, και να δειχτεί ο πειραματικός-μεταρρυθμιστικός χαρακτήρας που είχε η λειτουργία του Σχολείου αυτού και κυρίως η θεωρητική και πρακτική σημασία του εγχειρήματος. Θα πρέπει δηλαδή να εξηγηθούν οι λόγοι ύπαρξης του συγκεκριμένου εκπαιδευτηρίου στο χώρο αυτό, και να περιγραφεί η μέθοδος διδασκαλίας, ώστε να διατυπωθούν κάποια συμπεράσματα και να σχολιαστούν οι κατευθυντήριες γραμμές που ακολούθησαν τόσο ο Σαράτσης όσο και ο Δελμούζος, Θα πρέπει να ανιχνευτεί μ' άλλα λόγια η παιδαγωγική κατάρτιση των δημιουργών του Σχολείου και να επιβεβαιωθεί αν υλοποιήθηκαν οι προθέσεις τους και αν επέφερε η λειτουργία του Α.Δ.Π. στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα κάποιες αλλαγές ή εισήγαγε (πόσες, ποιες και σε ποιο βαθμό) καινοτομίες στην ελληνική γυναικεία εκπαίδευση.

Ο συντάκτης της μελέτης αυτής θεωρεί το Σχολείο του Βόλου ως τόπο και ευκαιρία εφαρμογής νέων τότε μεθόδων αγωγής και σημείο αναφοράς ορισμένων από τις σύγχρονες απόπειρες μεταρρύθμισης των σχολικών πραγμάτων στην Ελλάδα. Ενδιαφέρει, επομένως, να δειχτεί ο πρωτοποριακός χαρακτήρας του βολιώτικου Παρθεναγωγείου και η ιδιαίτερη φυσιογνωμία που απέκτησε στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης. Ενδιαφέρει το γεγονός ότι το βολιώτικο Σχολείο υπήρξε αντανάκλαση των κοινωνικών ιδιαιτεροτήτων της εποχής του, δημιούργημα και θύμα της αστικής τάξης των αρχών του αιώνα μας, αλλά και αποτέλεσμα της συγκεκριμένης δραστηριότητας των δύο πρωταγωνιστών,

Σελ. 218
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/219.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

που δικαιολογημένα εξηγούν την επίμονη αναφορά μου στη ζωή και το έργο τους.

Οι πληροφορίες για τα θέματα αυτά μπορούν ν' αντληθούν κατ' εξοχήν από τα κείμενα του Δελμούζου —και λιγότερο από τα γραπτά του Σαράτση—, που γράφηκαν με αφορμή και για το Παρθεναγωγείο του Βόλου, από τα περιεχόμενα της αλληλογραφίας των δύο πρωταγωνιστών, από τα περιεχόμενα των πρακτικών της Δίκης του Ναυπλίου και των άλλων σχετικών δημοσιευμάτων στον τύπο, και τέλος από τις αντιδράσεις των τρίτων, δηλαδή των φίλων και των εχθρών του βολιώτικου Σχολείου, προς τις ενέργειες των πρωταγωνιστών.

Αξίζει να σημειωθεί η κεντρική θέση, που έχει πάρει στην παιδαγωγική δραστηριότητα του Δελμούζου, η σταδιοδρομία του στο Βόλο (όχι μόνο για συναισθηματικούς λόγους), ώστε να δικαιολογείται η συχνότητα, αλλά και o όγκος των κειμένων, που αναφέρονται από τον ίδιο στον πρώτο σταθμό της δημόσιας δράσης του. Πέρα από τα εκτενή απολογητικά κείμενα, που γράφηκαν ως άμεση συνέπεια της λειτουργίας, και της διακοπής, του Α.Δ.Π. (λ.χ. το Σαν παραμύθι..., τα συχνά άρθρα του στο Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου και η απολογία του στο Εφετείο του Ναυπλίου), ο Δελμούζος —είναι γνωστό ότι— θέλησε να συμπληρώσει τον κύκλο της συγγραφικής του δράσης με τον τόμο τον αφιερωμένο στο βολιώτικο Σχολείο, Το κρυφό σκολειό του. Εκεί κυρίως μπορούν να στηριχτούν οι γνώσεις μας για την παιδαγωγική του κοσμοθεωρία —τουλάχιστο για την πρώτη περίοδο της σταδιοδρομίας του— και να αντλήσουμε εμπειρία από τις εφαρμογές του παιδαγωγικού συστήματος που και στις μέρες μας αποτελούν πολύτιμη παρακαταθήκη και ταυτόχρονα έναν κανόνα σύγκρισης των επιτευγμάτων (επιτυχιών και αποτυχιών) του «εθνικού» —όπως ονομάστηκε— παιδαγωγού με τις σύγχρονες αναζητήσεις της Παιδείας μας.

Σελ. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/220.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

18. Δημ. Σαράτσης

1. Η συμβολή του Δημ. Σαράτση στην ίδρυση και τη λειτουργία του Α.Δ.Π. Παιδαγωγικοί οραματισμοί

Η άφιξη του Δελμούζου στο Βόλο και η πρώτη εφαρμογή των παιδαγωγικών του αρχών στο Α.Δ.Π. βρήκαν το έδαφος προετοιμασμένο χάρη στη δημιουργική προεργασία του Σαράτση. Όταν ο Δελμούζος συζητούσε τους όρους πρόσληψής του στο νεόκοπο Σχολείο, απαίτησε ελευθερία δράσης1, πράγμα που έγινε αμέσως

——————————————

1. Σ' επιστολή του στο Γιώργο Πολίτη ο Δελμούζος γράφει: "...Νειρευόμουνα ελευθερία στη δράση μου, την ελευθερία μου την έδωκεν μια κοινότης ολόκληρη [...] Πρώτη φορά που γίνεται τέτοιο σχολείο [...] Αφού άφησαν τα χέρια μου λυτά να το καταρτίσω και να διδάξω όπως εγώ νομίζω καλήτερα..." (επιστολή της 10-12 Οκτωβρ. 1908· εδώ, τ. Β', σ. 88).

Σελ. 220
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/221.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δεκτό. Δεν ήταν το μόνο που βρήκε στο Βόλο, μόλις έφτασε για να αναλάβει τη διεύθυνση του A.Δ.Π.· ο Δελμούζος βρήκε την πρώτη (και τη μόνη) τάξη έτοιμη να λειτουργήσει. Η σύσταση, η νομική και η οικονομική υπόσταση και η στέγαση του Σχολείου είχαν εξασφαλιστεί χάρη στις άμεσες ενέργειες του Σαράτση· είχε ακόμη επιτελεστεί η προσέλκυση και η εγγραφή των πρώτων μαθητριών. Έμεναν μόνο να διευθετηθούν το ζήτημα της πρόσληψης του κατάλληλου υπόλοιπου διδακτικού προσωπικού και, βέβαια, ο καθορισμός του προγράμματος, που θα εφάρμοζε ο νέος διευθυντής. Και σ' αυτό το σημείο όμως είχε προτρέξει η οργανωτική μέριμνα του Σαράτση, που λίγο πριν φτάσει ο Δελμούζος, είχε καταρτίσει το σχέδιο ωρολογίου και αναλυτικού προγράμματος και είχε κάνει τις προκαταρκτικές συζητήσεις με τους διαθέσιμους εκπαιδευτικούς του Βόλου. Τα πλαίσια εξάλλου της διδακτικής πορείας του Σχολείου είχαν με σαφήνεια τοποθετηθεί από τον ίδιο στην Εισηγητική του Έκθεση προς το δημοτικό συμβούλιο.

Όπως βεβαιώνει ο ίδιος o Σαράτσης, γι' αυτή την κρίσιμη καμπή της λειτουργίας του Σχολείου, όταν ήρθε o Δελμούζος στο Βόλο και συζήτησαν τους σκοπούς και τους προγραμματισμούς του Α.Δ.Π., "βάλαμε κάτω την εισήγησή μου· είπαμε πολλά για τη γλώσσα, φιλολογία, παιδαγωγική και συμφωνήσαμε: α) ότι όλα τα μαθήματα πρέπει να τείνουν στην ανάπτυξη της αυτενέργειας των μαθητριών [...] β) ότι βάση της γλωσσικής εκπαιδεύσεώς τους θα ήταν η νεοελληνική γλώσσα, γ) ότι τα μαθήματα των Φυσικών Επιστημών πρέπει να διδάσκωνται με κατάλληλα όργανα [...] και με κάποιο πλησίασμα προς τη Φύση [...] δ) ότι ήταν ανάγκη να ξανοιχτή το μυαλό τους [των μαθητριών] με μια ξένη γλώσσα [...] ε) ότι έπρεπε να συμπληρωθή η μόρφωση με καλή διδασκαλία της μουσικής [...] στ) ότι το γενικό πνεύμα του Σχολείου έπρεπε να οδηγήται από τη νεοελληνική ζωή και τέχνη..."1.

Η οριοθέτηση αυτή των στόχων της διδασκαλίας στο Α.Δ.Π.,

——————————————

1. Δ. Σαράτσης, "Η γένεση και η ζωή...", ό.π., σ. 1473.

Σελ. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/222.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

που έγινε με την κοινή συμφωνία των δύο ανδρών, αποτέλεσε το γενικό πλαίσιο των όρων λειτουργίας του Σχολείου. Η μελέτη των περιεχομένων της Εισηγητικής Έκθεσης του Σαράτση μπορεί να βεβαιώσει ότι οι παιδαγωγικές αρχές, που ακολούθησε πιστά ο Δελμούζος στην οργάνωση της σχολικής ζωής, υπήρξαν πρωτοδιατυπωμένες από τον ιδρυτή του Σχολείου, προς τις οποίες βέβαια συνέπεσαν οι απόψεις του Δελμούζου, επισφραγίζοντας τη σύμπνοια μεταξύ τους. Το ίδιο ιδεολογικό υπόβαθρο, η κοινή αγωνία για τις τύχες της εκπαίδευσης, η τάση προοδευτικότητας και η συμπόρευση των ενεργειών των δύο πρωτεργατών αποτέλεσαν την κοινή πορεία πλεύσης, ώστε η επιτέλεση του μεταρρυθμιστικού έργου τους να αποτελεί κοινό επίτευγμα.

Και ενώ στο Δελμούζο ανήκε το βάρος και η ευθύνη της εφαρμογής του προγράμματος διδασκαλίας στο Α.Δ.Π., η περιγραφή των προβλημάτων, που έπρεπε να επιλυθούν, ανήκε πρωταρχικά στο Σαράτση. Οι αφετηρίες έμπνευσης και o ιδεολογικός-παιδαγωγικός εξοπλισμός του βολιώτη γιατρού και διανοούμενου υπήρξαν αυθόρμητες, ερασιτεχνικές, αλλά και αυθεντικές, Ο Σαράτσης, δέχτηκε κατ' αρχήν την επίδραση της παραμονής και των σπουδών του επί διετία στη Γαλλία του φθίνοντος 19ου αιώνα. Στο Βόλο, όπου επανήλθε και άσκησε το επάγγελμα του γιατρού, έδειξε θαυμαστή δραστηριότητα κοινωνικής δράσης, παράλληλα με την κοινώς αποδειγμένη φιλάνθρωπη άσκηση του λειτουργήματός του: υπήρξε ο εμπνευστής ή ο δημιουργός πολλών κοινωφελών σωματείων στην πόλη του (Γυμναστικός Σύλλογος, Μουσική Εταιρεία, Γαλλικός Σύνδεσμος κ.ά.)· η ανάμειξή του στα πολιτικά πράγματα και η ιδιότητα του δημοτικού συμβούλου, του παρείχαν τη δυνατότητα να προωθεί την ακτινοβολία της προσωπικότητάς του σ' ευρύτερα κοινωνικά στρώματα· οι προωθημένες σε πολλά σημεία ιδέες του τον καθιστούσαν ένα πρόσωπο αξιόλογο και γενικά παραδεκτό, αν και για μερικούς εκκεντρικό. Υπήρξε o Σαράτσης διανοούμενος αστός, χαρακτηριστική περίπτωση φορέα των ιδεών της φιλελεύθερης μερίδας των αστών της επαρχιακής, αλλά

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/223.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

οικονομικά αναπτυσσόμενης πόλης του1.

Από την άλλη πλευρά έχει ενδιαφέρον να γνωρίζουμε ποιοι παράγοντες επέδρασαν στο Σαράτση ώστε να διαμορφώσει το κείμενο της Εισηγητικής του Έκθεσης, χάρη στο οποίο το Δημοτικό Συμβούλιο της πόλης πείστηκε να ιδρύσει το Σχολείο. Η κοινωνική αντίληψη που διέπνεε το Σαράτση ως δραστήριο μέλος της αναπτυσσόμενης επαρχίας υπήρξε η πρώτη πηγή έμπνευσης. Οι εμπειρίες των αδυναμιών του σχολικού συστήματος και των αναγκών να εκσυγχρονιστεί η γυναικεία εκπαίδευση, νομίζω, αποτέλεσαν το δεύτερο παράγοντα. Η τρίτη πηγή έμπνευσης, πρέπει να αναζητηθεί στη βιβλιογραφική ενημέρωση του Σαράτση στο αντικείμενο της μελέτης του, στις -μάλλον πρόχειρες - εμπειρίες του από τη λειτουργία ξένων ανάλογων σχολείων και η επίδραση της γνώμης, που ζήτησε -και πήρε- από έλληνες ειδικούς της εκπαίδευσης2.

Οι βιβλιογραφικές ενδείξεις, που ο Σαράτσης αναφέρει στην Εισηγητική του Έκθεση, θα μπορούσαν να θεωρηθούν ότι αντιπροσωπεύουν τις "προοδευτικές" αντιλήψεις της εποχής του για

——————————————

1. Πβ. Ιωσ. Σηφαλάκης, Δημήτρης Σαράτσης - ο γιατρός, ο οδηγός, Αθήνα 1951, και την απολογία του Σαράτση στη Δίκη, Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 292-296.

2. Ο ίδιος με σαφήνεια ορίζει τις πηγές από όπου άντλησε τις παιδαγωγικές του αρχές. (Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 16). Οι συμβουλευτικές γνώμες ανήκαν στους: Γεώργ. Δροσίνη, το γνωστό ποιητή και τότε Γεν. Διευθυντή της Στοιχ. Εκπαιδεύσεως του Υπουργείου· Γεώργ. Παπασωτηρίου, παιδαγωγό και διευθυντή τότε του Διδασκαλείου Κρήτης· Νικ. Καπετανάκη, παιδαγωγό και διευθυντή τότε της Εμπορικής σχολής της Χάλκης, και Καλ. Παρρέν, τη γνωστή λογία, δημοσιογράφο, εκδότη της Εφημερίδος των Κυριών.

Όσο για τις πηγές, που ενέπνευσαν στον ιδρυτή του Α.Δ.Π. τη γλωσσική μεταρρύθμιση, είναι σαφής η αναφορά από τον ίδιο (Δ. Σαράτσης, "Η γένεση και η ζωή...", ό.π., σ. 1473) έργων δημοτικιστών συγγραφέων (Ψυχάρη, Το ταξίδι μου - Φ. Φωτιάδη, Το γλωσσικόν ζήτημα και η εκπαιδευτική μας αναγέννησις - Ε. Γιαννίδη, Γλώσσα και ζωή - Μ. Τριανταφυλλίδη, Ξενηλασία ή Ισοτέλεια - και τα άρθρα του περιοδικού Νουμάς).

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/224.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τη γυναικεία ειδικά εκπαίδευση1. Η συγκέντρωση, εξάλλου, των προγραμμάτων ξένων σχολείων μέσης εκπαίδευσης θηλέων απέβλεπε στην ενημέρωσή του στο πρόγραμμα διδασκαλίας σχολείων κατά τεκμήριο πιο συγχρονισμένων από τα αντίστοιχα ελληνικά. Επιπλέον, τα πρόσωπα των παιδαγωγών, στους οποίους απευθύνθηκε ο Σαράτσης, εκπροσωπούσαν μια εκσυγχρονισμένη αντίληψη της αγωγής. Λ.χ., ο Νικ. Καπετανάκης συμβούλευσε τον περιορισμό των ωρών διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών και υπέδειξε τη διδασκαλία των κλασικών κειμένων από νεοελληνικές μεταφράσεις. Ο Γ. Παπασωτηρίου, εξάλλου, ήταν εκείνος που πρότεινε να δοθεί βαρύτητα στη διδασκαλία των φυσικομαθηματικών και των τεχνικών μαθημάτων. Τις αντιλήψεις αυτές πραγματικά ενστερνίστηκε ο συντάκτης της Εισηγητικής Έκθεσης και τις περιέλαβε στο πρόγραμμά του. Είναι αξιοσημείωτο, ότι ο Σαράτσης υπολόγισε πολύ στη γνώμη του Γ. Δροσίνη, ανώτατου υπαλλήλου τότε του Υπουργείου Παιδείας και εμπνευστή του Εκπαιδευτικού Συνεδρίου του 1904, και της Καλ. Παρρέν, με σημαντική ως τότε δραστηριότητα στην προώθηση των γυναικείων θεμάτων.

Η επίδραση των συζητήσεων και των πορισμάτων του Εκπαιδευτικού Συνεδρίου του 1904 πρέπει ν' αποτελέσει πεδίο εμβριθέστερης μελέτης. Δυο λόγια μπορούν μόνο εδώ να διατυπωθούν. Στο Συνέδριο εκείνο δεν πήρε μέρος ο βολιώτης γιατρός. Ωστόσο,

——————————————

1. Στην Εισηγητική Έκθεση (τ. Β', σ. 16) γίνεται ιδιαίτερη μνεία των εξής έργων:

α) στην ελληνική γλώσσα: 1) Τα πορίσματα του Α' Εκπαιδευτικού συνεδρίου του 1904· 2) Το περιοδικό Εθνική Αγωγή του 1904.

β) στη γαλλική γλώσσα: 1) René Leblanc, La réforme des Écoles Primaires Supérieures [Larousse, Παρίσι 1907, σ. 216]· 2) [J.L. de] Lanessan, L'éducation de la femme moderne [Παρίσι 1908], και

γ) στη γερμανική γλώσσα: 1) Gerland Budde, Mehr Freude an der Schule· 2) Martin, Die höber Madelin Schule in Deutschland.

H αποκατάσταση των γαλλικών τίτλων έγινε από το Répertoire des Ouvrages Pédagogiques du XVIème siècle, Impr. Nationale, Παρίσι 1886 και Complément (1886-1894), I.N.R.P., Παρίσι 1979. Τους γερμανικούς τίτλους δεν κατόρθωσα να επαληθεύσω.

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/225.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

η έγκαιρη έκδοση των πρακτικών και οι συζητήσεις με αρκετούς συμπολίτες του εκπαιδευτικούς, που είχαν συμμετάσχει σ' αυτό, εξόπλισαν το Σαράτση με γόνιμα συμπεράσματα. Είναι χαρακτηριστικό ότι η Εισηγητική Έκθεση περιέχει πολλές διατυπώσεις, που ακούστηκαν στο Συνέδριο, ακόμη και με την ίδια φρασεολογία. Το ιδεώδες του αστικού οικιακού βίου διαπερνά τις συζητήσεις του Συνεδρίου και επαναλαμβάνεται στις προτάσεις Σαράτση, όπως και η σκοπιμότητα της γυναικείας εκπαίδευσης -και μάλιστα των αστών δεσποινίδων, που δεν επεδίωκαν ανώτατη μόρφωση ή επαγγελματοποίηση- που προστίθεται στο στερεότυπο της μητέρας-συζύγου-οικοδέσποινας. Βασικά συμπεράσματα, που πέρασαν έστω και έμμεσα στην πρόταση Σαράτση, ήταν η "πρακτική" κατεύθυνση των σπουδών και η "ανθρωπιστική" (γενική) κατεύθυνση της εκπαίδευσης του κοριτσιού με έμφαση στην "εθνική" διαπαιδαγώγηση. Στα σημεία αυτά δεν μπορεί να πει κανείς ότι πρωτοτύπησε ειδικά η Έκθεση του Σαράτση. Δε θίχτηκαν -και δεν μπορούσαν να θιγούν, γιατί θα προσέκρουαν στην κοινή αντίληψη των δημοτικών συμβούλων- τα βασικά χαρακτηριστικά που επεδίωκε η γυναικεία εκπαίδευση στην Ελλάδα την εποχή εκείνη. Αντίθετα την κοινή γνώμη ερέθισαν, ως στοιχεία ρηξικέλευθης παιδαγωγικής, οι εφαρμογές ορισμένων σημείων του προγράμματος του Α.Δ.Π. Είναι, νομίζω, αρκετό να εξηγηθεί ότι οι προτάσεις Σαράτση (που υιοθέτησε ο Δελμούζος), λ.χ., να χρησιμοποιηθούν και μεταφράσεις των αρχαιοελληνικών κειμένων ή το μέτρο να καταργηθούν τα βιβλία από τα περισσότερα μαθήματα, δε συνάντησαν έντονη την αντίσταση της κοινής γνώμης, όσο η άμεση χρήση της δημοτικής ως γλώσσας διδασκαλίας ή οι νεότροποι μέθοδοι του Δελμούζου να συνοδεύει ο ίδιος τις μαθήτριές του στους περιπάτους κ.τ.ό., που θα παρουσιαστούν αναλυτικότερα στη συνέχεια1.

——————————————

1. Πβ. A. Λαμπράκη-Παγανού, "Το Παρθεναγωγείο του Βόλου: η πρώτη πρόκληση για τον εκπαιδευτικό δημοτικισμό", περιοδ. Νεοελ. Παιδεία, τεύχ. 7 (1986), σ. 98-106· A. Μπακαλάκη - Ε. Ελεγμίτου, ό.π.· E. Φουρναράκη, ό.π.

15

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/226.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Σε μεταγενέστερο κείμενό του, o Σαράτσης προσθέτει στους παράγοντες που τον βοήθησαν στη σύνταξη της Έκθεσής του, την ενημέρωσή του γύρω από τους στόχους και τα προγράμματα δύο από τα "πρωτοποριακά" σχολεία της εποχής· το γαλλικό του Demolins και το γερμανικό του Lietz1. Οι επιδράσεις των παραγόντων αυτών στην αποκρυστάλλωση των προβλημάτων από το Σαράτση υπήρξαν άμεσα θετικές και τοποθέτησαν τα πλαίσια, μέσα στα οποία ο ίδιος κινήθηκε κατά την κατάστρωση των περιγραφικών διατάξεων της Εισηγητικής Έκθεσης, αλλά και στον καταρτισμό του προγράμματος διδασκαλίας του Α.Δ.Π. Ο εμπεριστατωμένος αυτός προγραμματισμός, που προηγήθηκε του τελικού προγράμματος της διδασκαλίας, αποδεικνύει ότι o Σαράτσης όχι μόνο δεν υπήρξε άμοιρος των παιδαγωγικών προβληματισμών του καιρού του, αλλά αντίθετα χάρη στις προκαταρκτικές εργασίες του ίδιου στηρίχτηκε το οικοδόμημα του πρώτου ελληνικού μεταρρυθμιστικού σχολείου θηλέων.

Στους προσανατολισμούς αυτούς ο Σαράτσης βρήκε απόλυτα σύμφωνο το Δελμούζο, προς τον οποίο παραχώρησε πλέον τις πρωτοβουλίες, επειδή -όπως o ίδιος παραδέχεται- "ήξερε [ο Δελμούζος] πιο καλά από μένα το ζήτημα, σχετικά μάλιστα με την παιδαγωγική, κι έτσι βάλαμε καλές βάσεις στο διδακτικό πρόγραμμα του σχολείου"2. Από τότε κι έπειτα o Σαράτσης δε θα πάψει, το αντίθετο μάλιστα, να ενδιαφέρεται για τα καθέκαστα της σχολικής ζωής στο Α.Δ.Π., χωρίς πάντως να υποκαθιστά

——————————————

1. Δ. Σαράτσης, "Η γένεση και η ζωή...", ό.π., σ. 1471 (πβ. Μ. Κασσωτάκη. Οι φιλελεύθερες παιδαγωγικές τάσεις κατά τους νεώτερους χρόνους, Αθήνα 1908). O Ed. Demolins είχε ιδρύσει το 1898 το École des Roches, ενώ του H. Lietz δημιουργήματα υπήρξαν τα "Εξοχικά Παιδαγωγεία" στη Γερμανία (Ilsenburg το 1898, Haubinda το 1901 και το Bieberstein το 1904). Δεν είναι δυνατό να ελεγχθεί o βαθμός της επίδρασης στο Σαράτση της λειτουργίας αυτών και των άλλων πρωτοποριακών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων στην Ευρώπη, που συμπεριλαμβάνονται από τα τέλη του περασμένου αιώνα στην παιδαγωγική κίνηση της "Νέας Αγωγής".

2. Δ. Σαράτσης, ό.π., σ. 1473.

Σελ. 226
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/227.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τις προτεραιότητες, που χειριζόταν πια, σ' όλη τη διάρκεια της λειτουργίας του Σχολείου, ο Δελμούζος. Η αγαστή συνεργασία και η σύμπνοια σ' όλους τους τομείς των δύο πρωτεργατών θα συνεχιστεί αμετάπτωτη ως τη βίαιη διακοπή της λειτουργίας του Σχολείου τους, οπότε οι εξελίξεις των γεγονότων και η κοινή μοίρα θα τους ενώσει μια ακόμη φορά στους χειρισμούς αντιμετώπισης των διωκτών τους.

2. Σαράτσης-Δελμούζος: Βίοι παράλληλοι

Τα κοινά πάντως σημεία μεταξύ των δύο ανδρών δεν πρέπει να εντοπιστούν μόνο σε όσα αφορούν τη λειτουργία του Α.Δ.Π. Η παράλληλη πορεία της σταδιοδρομίας των δημιουργών του βολιώτικου Σχολείου, από την πρώτη στιγμή της γνωριμίας τους ως τον τερματισμό της βολιώτικης περιπέτειας, περιέχει πολλά κοινά σημεία.

Η γνωριμία τους έγινε σχεδόν τυχαία. Ήταν το φθινόπωρο του 1908, όταν ο Σαράτσης αναζητούσε το κατάλληλο πρόσωπο, που θα αναλάμβανε τη διεύθυνση του σχεδιαζόμενου τότε Σχολείου. Σύμφωνα με τις προτάσεις του Σαράτση στο δημοτικό συμβούλιο Παγασών έπρεπε να αναζητηθεί διπλωματούχος της Φιλοσοφικής Σχολής για τη θέση του διευθυντή. Για την ακρίβεια αναζητούσε γυναίκα πτυχιούχο. Οι αναζητήσεις δεν κατέληξαν σε συγκεκριμένο πρόσωπο. Τότε ακριβώς o Σαράτσης δέχτηκε τη σύσταση του καθηγητή Νικ. Πολίτη1 να προσλάβει το νέο παιδαγωγό Αλέξανδρο Δελμούζο, που είχε επιστρέψει από ανώτερες σπουδές στη

——————————————

1. Υπήρχε και παλαιότερη γνωριμία και οικογενειακές σχέσεις μεταξύ Σαράτση και Πολίτη. Τα γεγονότα της μεσολάβησης του καθηγητή για την πρόσληψη του Δελμούζου περιγράφονται από τους ίδιους στις καταθέσεις τους (βλ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 159-161 και 273-274), όπου δημοσιεύεται η συστατική επιστολή του Ν. Πολίτη. Πάντως από τα δύο τηλεγραφήματα, που βρέθηκαν στα κατάλοιπα Δελμούζου, φαίνεται ότι πριν προσλάβει το Δελμούζο ως διευθυντή του Α.Δ.Π., ο Σαράτσης πήγε στην Αθήνα και τον γνώρισε προσωπικά.

Σελ. 227
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/228.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Γερμανία και αναζητούσε κατά σύμπτωση αυτό τον καιρό κάποια θέση στην εκπαίδευση. Ο Σαράτσης γνώριζε από το Δελμούζο μόνο τη σειρά των δημοσιευμάτων του στην Ακρόπολη του Βλ. Γαβριηλίδη1. Ο Πολίτης έπαιξε το ρόλο του μεσολαβητή μεταξύ των δύο μερών, κι έτσι έγινε η συμφωνία ν' αναλάβει ο Δελμούζος τη διεύθυνση του Α.Δ.Π., πράγμα που ο Σαράτσης ανήγγειλε στο δημοτικό συμβούλιο ως εξής: "Είναι ευτύχημα που δέχτηκε [o Δελμούζος] και δεν αναγκαστήκαμε να πάρωμε κανέναν από τους συνηθισμένους καθηγητάς, από τους οποίους είχαμε πολλές προσφορές [...] Όταν ήρθε, είδα ότι ήταν ο κατάλληλος άνθρωπος, που θα μπορούσε να πραγματοποιήση τους πόθους μου -οι οποίοι ήταν και του Δήμου πια πόθοι- για την εκπαίδευση των κοριτσιών..."3.

Από την άλλη πλευρά οι διαθέσεις του Δελμούζου απέναντι στο δημιουργό του Α.Δ.Π. υπήρξαν πάντα φιλικές, στοιχείο απαραίτητο για να προκόψει η συνεργασία τους προς όφελος του κοινού σκοπού, το στήσιμο δηλαδή του Σχολείου "τους". Η συνεργασία τους συνεχίστηκε δημιουργικά τόσο κατά τη διάρκεια της λειτουργίας του Σχολείου, όσο και κατά τη διάρκεια του δικαστικού αγώνα. Η φιλία και η αλληλεκτίμηση παρέμεινε ως το θάνατο του Σαράτση, όπως διατηρήθηκε και η μεταξύ τους αλληλογραφία. Όπως όμως ήταν φυσικό, ο διαφορετικός τόπος διαμονής και η διαφορετική εξέλιξη της σταδιοδρομίας του καθενός, μετά την απομάκρυνση του Δελμούζου από το Βόλο, χαλάρωσαν τους κοινούς δεσμούς και αραίωσαν σημαντικά την επικοινωνία τους. Η βολιώτικη όμως περιπέτεια, η συνεργασία τους δηλαδή στην υπόθεση του Σχολείου και των "Αθεϊκών", τους έφερε κοντά και σ' άλλου είδους πνευματική συμπόρευση, κατά την ίδια χρονική περίοδο. Εννοούμε την ιδεολογική και την πολιτική. Είναι γνωστό ότι

——————————————

1. Α. Δελμούζος, "Πρόσωπα και πράγματα", εφημ. Ακρόπολις, 3-7 Ιουνίου 1908. Αναδημοσιεύονται στο: Α. Δελμούζος, Μελέτες και πάρεργα, τ. Α', Αθήνα 1958, σ. 13-30.

2. Δ. Σαράτσης, "Η γένεση και η ζωή...", ό.π., σ. 1473.

Σελ. 228
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/229.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

19. Επιστολή του Αλ. Δελμούζου στο Δημ. Σαράτση (3 Δεκεμβρίου 1928)

τόσο ο Σαράτσης όσο και ο Δελμούζος εμπνέονταν από τα ίδια ιδανικά, κι όχι μόνο όσα είχαν σχέση με το παιδαγωγικό ή το γλωσσικό ζήτημα. Θα μπορούσε να βρει κανείς πολλά κοινά στοιχεία στον επηρεασμό και των δύο από τη σοσιαλιστική 

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/230.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κοσμοθεωρία, και μάλιστα την ιδεαλιστική-ηθική της απόχρωση. Υπηρέτησαν και οι δύο, με τη δραστηριότητα και τα γραπτά τους, της ίδιας πάντα περιόδου, τη στάση των «φιλελεύθερων αστών» απέναντι στο κοινωνικό ζήτημα. Η έμπρακτη συμπάθεια που και οι δύο τους έδειξαν στα προβλήματα της εργατικής τάξης, η συμβολή τους στη διαμόρφωση του πνευματικού-ιδεολογικού προσανατολισμού του Εργατικού Κέντρου του Βόλου, η συμπαράταξή τους, αν και με τις επιφυλάξεις που αλλού διατυπώνονται, τους κατατάσσει στην ομάδα των διανοουμένων εκείνων αστών, που έβρισκαν τη σοσιαλιστική θεωρία κατάλληλη να θεραπεύσει την κοινωνική αδικία και να εξυψώσει παράλληλα το μορφωτικό επίπεδο του λαού, μακριά από βίαιες μεταλλαγές του πολιτικού κατεστημένου. Υπηρέτησαν και οι δύο την τάξη τους πάνω στις προχωρημένες γραμμές του κοινωνικού αναμορφωτή, με εφόδια την κοινωφελή δράση, τη νεοτεριστική-μεταρρυθμιστική παιδεία, τον ουμανιστικό χαρακτήρα στις πολιτισμικές τους επιλογές. Υπήρξαν την εποχή εκείνη και o Σαράτσης και o Δελμούζος εκπρόσωποι της ιδεολογίας των φιλελεύθερων αστών, που επεδίωκαν την κοινωνική μεταρρύθμιση μέσα από «νόμιμες» διαδικασίες. Η δράση τους απέβλεπε στην αλλαγή της δομής του εκπαιδευτικού συστήματος, στον ανθρωπιστικό προσανατολισμό της στεγανής και απαρχαιωμένης μορφωτικής στάθμης. Η ηθικοπλαστική χροιά της ιδεολογίας και του έργου τους εξηγεί και την πολιτική τους επιλογή και τοποθέτηση. Βαδίζοντας κοινή πάντα πορεία, εντάχθηκαν και οι δύο στην ιδεοπολιτική παράταξη των «Κοινωνιολόγων» και στη συνέχεια στην «αναμορφωτική» κίνηση που εκπροσωπούσε ο βενιζελισμός, στα πρώτα του βήματα. Και τους δύο απογοήτευσαν, αν και δεν άλλαξαν στρατόπεδο, οι παλινδρομήσεις και οι πολιτικοί συμβιβασμοί του βενιζελικού κόμματος. Παρέμειναν —ο καθένας τους στο δικό του περιβάλλον— μακριά από τις σκοπιμότητες, επηρεασμένοι από τον πολιτικοκοινωνικό διχασμό και απογοητευμένοι από τον ανευόδωτο προσωπικό τους αγώνα1.

——————————————

1. Η κοινή, παράλληλη, πορεία στα μετέπειτα χρόνια των γεγονότων

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/231.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

3. Η συμβολή των άλλων καθηγητών

Πέρα από την εξωδιδακτική δραστηριότητα του Σαράτση και του Δελμούζου —που κι αυτή δεν ήταν άσχετη προς τις κοινωνικές τους επιλογές και την ιδεολογική τους τοποθέτηση— πρέπει να εξεταστεί, μ' όλες τις γνωστές λεπτομέρειες, η απήχηση του Σχολείου του Βόλου και ο παιδαγωγικός ρόλος καθενός από τους συντελεστές της λειτουργίας του. Ήδη έχει αναφερθεί ότι η συμμετοχή του Σαράτση στις σχολικές διαδικασίες έγκειται στην επιστασία της λειτουργίας της σχολής, ως το κυριότερο μέλος της Εφορείας του Α.Δ.Π., με αρμοδιότητες στην εγγραφή των μαθητριών, την πρόσληψη του προσωπικού, τη στέγαση και τις υπόλοιπες λειτουργικές ανάγκες του Σχολείου, την ενημέρωση της κοινής γνώμης, την οικονομική διαχείριση και τη διδασκαλία του μαθήματος της υγιεινής-νοσηλευτικής. Η τέτοια και τόση συμμετοχή του Σαράτση στη σχολική ζωή τον τοποθετεί δίκαια στην πρώτη θέση των παραγόντων, από τους οποίους εξαρτήθηκε η διαμόρφωση της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας του Σχολείου1.

Σε διαφορετικό επίπεδο, ανάλογα με την προσωπικότητα και τη συμμετοχή του καθενός στη σχολική διαδικασία, τοποθετείται η συμβολή των υπολοίπων καθηγητών, που δίδαξαν στις τρεις τάξεις του Α.Δ.Π. Πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι η στελέχωση του εκπαιδευτηρίου με κατάλληλο προσωπικό είχε ανατεθεί στη δικαιοδοσία της Εφορείας, με βασικό ρόλο στο Σαράτση, που συνεργάστηκε και σ' αυτό το θέμα αρμονικά με το Δελμούζο, 

——————————————

του Βόλου, που υπονοείται εδώ, μας ενδιαφέρει τόσο μόνο όσο επιβεβαιώνουν την αφετηρία της ιδεολογίας και των αγώνων των δύο ανδρών. Και οι δύο μπορούν να ενταχθούν στο σχήμα των «νεοδιαφωτιστών» ελλήνων διανοουμένων, που ασπάστηκαν στην αρχή της σταδιοδρομίας τους το σοσιαλιστικό μήνυμα της αλλαγής. (Πβ. Κ. Χανιώτη, Ο νεοελληνικός εκπαιδευτικός διαφωτισμός, χ.χ.). Στη μετέπειτα προσωπική πορεία του καθενός υπήρξαν διαφοροποιήσεις, χωρίς πάντως να εκδηλωθούν αντιθέσεις· παρέμειναν φίλοι και ομοϊδεάτες.

1. Πβ. Α. Δελμούζου, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 22-25.

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/232.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τουλάχιστον την πρώτη χρονιά· τις δύο επόμενες η γνώμη του Δελμούζου φαίνεται πως έγινε πιο καθοριστική στην επιλογή του προσωπικού.

Από τους καθηγητές που δίδαξαν στο Α.Δ.Π., οι περισσότεροι συνεργάστηκαν με παραχώρηση ωρών σ' αυτό, ενώ παράλληλα δίδασκαν σε δημόσια σχολεία του Βόλου. Έτσι η συνεργασία με το Α.Δ.Π. του δημοδιδασκάλου Κ. Σφάγκου και του φιλόλογου Σ. Φιλιππίδη, που ευδόκιμα υπηρέτησαν -κατά την άποψη του Δελμούζου- τους διδακτικούς στόχους του Σχολείου, επηρέασε σε μικρό μόνο βαθμό τη φυσιογνωμία του Α.Δ.Π. Περισσότερο φαίνεται ότι επέδρασε στη σχολική ζωή και διδασκαλία -επί τρία χρόνια- η παρουσία του μαθηματικού Δ. Τσαμασφύρου και του μουσικού Β. Κόντη. Αντίθετα η παρουσία, για μία μόνο χρονιά του καθηγητή της ιχνογραφίας Ι. Πούλακα και των καθηγητριών των οικοκυρικών Ε. Κουτσοπούλου και γαλλικών Verguet, έπαιξε μάλλον αρνητικό ρόλο στα σχέδια και τις διαθέσεις του Δελμούζου1.

Ιδιαίτερα σημαντική θέση στον τρόπο διδασκαλίας και στην απήχηση του έργου του Α.Δ.Π. κατείχαν οι τρεις αποκλειστικά εργαζόμενοι στο Α.Δ.Π. (εκτός του Δελμούζου) καθηγητές: Γ. Βανάκος, φυσικός, J. Seurin, γαλλικών και Π. Χριστάκου, φιλόλογος. Απ' αυτούς η Seurin δίδαξε στις δύο τελευταίες χρονιές στις τρεις τάξεις του Σχολείου, εκτός από τη γαλλική γλώσσα, και τα μαθήματα των οικοκυρικών, της γυμναστικής και της ιχνογραφίας· η ίδια υπήρξε η υποδιευθύντρια του Σχολείου. Οι άλλοι δύο πρόλαβαν να διδάξουν μόνο την τελευταία μισή περίπου χρονιά. Ο ρόλος γενικότερα των δύο καθηγητριών (Seurin και Χριστάκου) στη σχολική ζωή, όπως φαίνεται στα κείμενα του Δελμούζου, υπήρξε σημαντικός, επειδή σ' αυτές ο διευθυντής του Σχολείου είχε αναθέσει ξεχωριστές αρμοδιότητες και επειδή ανέλαβαν πολλές διδακτικές ώρες. Η γενικότερη ακτινοβολία των καθηγητών που δίδαξαν στο Α.Δ.Π., παρά την ατομική εξέλιξη του καθενός2, δε

——————————————

1. Πβ. στο ίδιο, σ. 318.

2. Για την εξέλιξη στην εκπαιδευτική ιεραρχία των καθηγητών που

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/233.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

φαίνεται ότι πήρε τη λάμψη της δράσης του Δελμούζου. Το γεγονός δικαιολογείται εύλογα, αφού εκείνος ήταν ο φυσικός αυτουργός της πραγματοποίησης του πειράματος, που ο ίδιος και ο Σαράτσης είχαν επιφορτιστεί. Η συμβολή των άλλων καθηγητών φαίνεται επισκιασμένη από την εντονότερη προσωπικότητα του διευθυντή, και παρέμειναν απλοί εντολοδόχοι των σχεδιασμών εκείνου, ανταποκρινόμενοι άλλοι λίγο κι άλλοι περισσότερο θετικά στις προτροπές του Δελμούζου. Η ασάφεια στον καθορισμό του ρόλου των άλλων καθηγητών επιτείνεται από την έλλειψη πληροφοριών ή κειμένων τους για την περίοδο της θητείας τους στο Α.Δ.Π. του Βόλου.

Έτσι απομένει να εξεταστεί η καίρια συμβολή του ίδιου του Δελμούζου στη διαμόρφωση της φυσιογνωμίας του βολιώτικου Σχολείου, τόσο στο περιεχόμενο της διδασκαλίας, όσο και στους μεταρρυθμιστικούς μηχανισμούς που στο Βόλο για πρώτη φορά εφαρμόστηκαν στην πράξη. Μας ενδιαφέρει εδώ η πλευρά της εκπαιδευτικής δράσης και του παιδαγωγικού συστήματος που o Δελμούζος, ως νέος παιδαγωγός και οραματιστής της γλωσσοεκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, προσπάθησε να εφαρμόσει στο βολιώτικο Σχολείο στο μεταίχμιο των δύο πρώτων δεκαετιών του αιώνα μας1.

——————————————

δίδαξαν στο Α.Δ.Π. βλ. Δ. Σαράτσης, ό.π., σ. 1473-1474.

1. Από την μάλλον πλούσια βιβλιογραφία τη σχετική με το έργο του Δελμούζου, στην εκπαιδευτική του σταδιοδρομία και τις παιδαγωγικές του αρχές είναι αφιερωμένα ορισμένα δημοσιεύματα, όπως λ.χ. τα: α) Ε. Παπανούτσος, Αλέξανδρος Δελμούζος - η ζωή του. Επιλογή από το έργο του, Αθήνα 1978· β) Χρ. Φράγκου, "Ο Αλ. Δελμούζος και οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις", περιοδ. Λόγος και Πράξη, τεύχ. 8 (1979)· γ) Π. Ξωχέλλη, "Απόψεις του Αλ. Δελμούζου για τον εκπαιδευτικό και το έργο του από τη σκοπιά της σύγχρονης Παιδαγωγικής", στο Αφιέρωμα στον Ε. Π. Παπανούτσο, τεύχ. A', Αθήνα 1980, σ. 525-532· δ) ορισμένα από τα άρθρα αφιερωμάτων περιοδικών: Παιδεία και Ζωή, τεύχ. 18-19 και 20-21 (1953) Νέα Εστία, τεύχ. 750 (1.10.1958)· και ε) η πιο εμπεριστατωμένη (και πιο πρόσφατη) μελέτη είναι η υφηγεσία του Ν. Τερζή, Η παιδαγωγική τον Αλέξανδρου Δελμούζου - συστηματική εξέταση του έργου και της δράσης του.

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/234.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

4. Συνοπτική εξέταση της ζωής και του έργου του Αλέξανδρου Δελμούζου

α) Παιδαγωγικές καταβολές και επιδράσεις

Ο Αλέξανδρος Δελμούζος γεννήθηκε στην Άμφισσα, την τελευταία μέρα του 1880, όπου και έζησε ωσότου έγινε δεκάξι χρονών. Το επαρχιακό και το κοινωνικό του περιβάλλον υπήρξαν τα πρώτα ερεθίσματα -όπως ο ίδιος αποκαλύπτει- που διαμόρφωσαν το χαρακτήρα του1. Η πολυμελής και εύπορη οικογένεια του (πατέρας του ήταν ο Παναγιώτης Δελμούζος, πρώην Δήμαρχος κι ως το θάνατό του εύπορος έμπορος στην Άμφισσα) του χάρισε, στα παιδικά του χρόνια, τη θερμή και άνετη σπιτική ατμόσφαιρα, που πάντα νοσταλγεί· του έδωσε επίσης τη δυνατότητα, αμέριμνος από βιοτικές μέριμνες, ν' αφοσιωθεί στις σπουδές του2. Ως τα 1908,

——————————————

1. Πάρα πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία παρέχει ο Δελμούζος στο "Γράμμα σ' ένα φίλο μου - Πώς έγινα δάσκαλος", που δημοσιεύτηκε στο μεταθανάτιο έργο του (με την επιμέλεια του E. Παπανούτσου), Μελέτες και πάρεργα, τ. B', σ. 421-444.

2. Παρουσιάζεται εδώ, για πρώτη φορά, η διάρθρωση της οικογενείας Δελμούζου, όπως μου παραχωρήθηκε από την Κυρία Ντίνα Δελμούζου: Οι γονείς του Αλέξανδρου ήταν ο Παναγής (1830-1905) και η Μαριγώ (1843-1924)· απέκτησαν πέντε αγόρια: το Γιαννακό (1872-1891) [πέθανε φυματικός και τάφηκε στην Άμφισσα· πβ. το διήγημα "Μαρούλα", Αλ. Δελμούζου, Μελέτες και πάρεργα, τ. Β', σ. 457-458], το Λουκά (1875-1912) [ο αγαπημένος μεγαλύτερος αδελφός, που πέθανε -ύστερα από περίοδο ψυχικής ασθένειας- στη Λωζάνη, τον Ανδρέα (1878-1971) [πρέσβυ· με τη Μαρίκα Βαλασσοπούλου (1889-1956) απέκτησαν το Λούκη (1923-1983) και την Ειρήνη, σύζυγο Γ. Κέντρου], τέταρτος γιος ήταν o Αλέξανδρος (1880-1956) και o Γεώργιος (1883-1940). Και δύο κορίτσια: τη Ζωή, σύζυγο Δημ. Παπαχρήστου και την Αικατερίνη, δίδυμη αδελφή του Γεωργίου, σύζυγο Αριστοτ. Δήμιτσα.

Ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος - όπως είναι γνωστό- νυμφεύτηκε το 1909 τη Φροσύνη Μαλικοπούλου (1888-1967), με την οποία απέκτησε τρία παιδιά: τον Παναγή (1910-1985), σύζυγο της Ελένης Στρατή, τον Άλκη (1912-1982), σύζυγο της Κωνσταντίνας Πέππα, και την Μαρία-Ελένη (1922-1968). Κατ' ευθείαν απόγονοι του Αλέξανδρου και της Φροσύνης Δελμούζου είναι τα εγγόνια τους, η Έφη Α. Δελμούζου και ο Αλεκάκης Π. Δελμούζος.

Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/235.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

χρονιά που άρχισε τη δημόσια σταδιοδρομία του, ο Δελμούζος δε φαίνεται ν' αντιμετώπισε βιοσυντηρητικά προβλήματα. Σ' όλη του τη ζωή, άλλωστε, εκτός από τα ατομικά του έσοδα, φαίνεται ότι διατηρούσε την επικαρπία οικογενειακών ή άλλων εισοδημάτων, που του επέτρεψαν την οικονομική άνεση.

Όταν ο Δελμούζος ήρθε στο Βόλο, εικοσιεφτά χρονών, είχε ήδη διαμορφώσει την προσωπικότητά του και τη στάση του απέναντι στο κοινωνικό (άρα και στο παιδαγωγικό) πρόβλημα της εποχής του. Αλλά, επειδή στο Βόλο πήραν σάρκα και οστά τα προσωπικά του οράματα κι έγινε πράξη η θεωρητική του κατάρτιση, αξίζει να σταθούμε στους παράγοντες εκείνους, που είχαν διαμορφώσει το χαρακτήρα του.

Πρώτος σταθμός υπήρξε η περίοδος της ζωής του στην Άμφισσα. Στη γενέτειρα παρακολούθησε τις εγκύκλιες σπουδές· σπουδές από τις οποίες αποκόμισε τις πρώτες τραυματικές εμπειρίες του σχολικού περιβάλλοντος και του εκπαιδευτικού συστήματος της εποχής του, όλη αυτή την "αρνητική αγωγή", που εξασκούσε στους νεαρούς έλληνες το "νησί των νεκρών", κατά τη δική του έκφραση1. Από μεταγενέστερα κείμενα του ίδιου μαθαίνουμε την τεράστια επίδραση του σχολείου (στο "Ελληνικό" και το Γυμνάσιο) στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του και τη μόρφωσή του. Δραματοποιώντας το αποτέλεσμα της σχολικής εργασίας εκεί, διαπιστώνει "την έλλειψη και από τα πιο βασικά στοιχεία για μόρφωση ανώτερη, τη σκόρπια προσοχή, την αγύμναστη θέληση και αντοχή"2. Για όλα αυτά αιτία θεωρεί o Δελμούζος την αποκοπή του σχολείου από τα ενδιαφέροντα του παιδιού, το δασκαλοκεντρικό του χαρακτήρα και βέβαια τον αναχρονισμό μεθόδων και γλώσσας

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Μελέτες και πάρεργα, ό.π., σ. 434. Να σημειωθεί ότι, όπως προκύπτει από τα φυλασσόμενα στο Αρχείο Δελμούζου σχολικά του Ενδεικτικά, δεν υπήρξε ποτέ "αριστούχος" μαθητής, στο σχολείο [πβ. Χ. Γ. Χαρίτος, "Ο Αλέξ. Δελμούζος μαθητής", περιοδ. Κείμενα του Βόλου, τεύχ. 10 (1983), σ. 5-11].

2. Α. Δελμούζος, ό.π., τ. Β', σ. 438.

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/236.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

διδασκαλίας. Κατά την ίδια περίοδο ο Δελμούζος (διηγείται πως) ανακαλύπτει ένα τρόπο ζωής, για ν' αντιμετωπίζει τον κλοιό του σχολείου, "που είχε αφήσει τον έξω κόσμο βιβλίο εφτασφράγιστο"1. Οι νεανικές απασχολήσεις, εκδρομές, ακόμα και οι σκανταλιές, του έδιναν κάποια διέξοδο. Η εφηβική άλλωστε ηλικία προσφέρεται για "ανταρσίες" και παράλληλα για εξάρσεις ποιητικές και ρομαντικές. Η μελέτη της Λογοτεχνίας και κάποια προδιάθεση του δίνουν τις αφορμές να γράψει στίχους και "δράματα"· η ποίηση θα γίνει από τότε μια από τις "αγάπες" του.

Δεύτερος σταθμός υπήρξαν τα χρόνια των σπουδών του στην Αθήνα. Εκεί θα τον συνοδεύει το σύνδρομο του επαρχιώτη. Με φτερά ψαλιδισμένα από τις στείρες εγκύκλιες σπουδές, με τα ποιητικά όνειρα σε έξαρση και το ιδεολογικό υπόβαθρο κλονισμένο εξαιτίας της "ντροπής", που προκάλεσε η ήττα του 1897, ο νεαρός Δελμούζος θ' αναζητήσει το μορφωτικό-επαγγελματικό προσανατολισμό· τότε θα συμβεί η ρήξη προς το οικογενειακό "όραμα", να σπουδάσει μηχανικός ! Εκείνος αλλάζοντας κατεύθυνση, θα γραφτεί στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου, υπακούοντας σε ακαθόριστες ψυχικές παρορμήσεις. Οι σπουδές του στη Φιλοσοφική Σχολή θα επιτείνουν την κακή ιδέα που είχε σχηματίσει για την ελληνική εκπαίδευση, ολοκληρώνοντας έτσι την απογοήτευσή του με τις εμπειρίες από την ανώτατη βαθμίδα, που την άντεξε "με αχθοφορική υπομονή". Δεν εγκατέλειψε πάντως τις φιλολογικές σπουδές, αν και ο "διδακτικός υλισμός", οι παραφορτωμένες δηλ. γνώσεις, που έπρεπε να κατακτήσει, τον κατάντησαν "ανθρώπινο κουρέλι", όπως γράφει o ίδιος2. Την ίδια εποχή η "λυρική" του επίδοση τον έφερε ανάμεσα σε νεανικούς κύκλους, όπου συζητιόταν έντονα το αίτημα της πολιτικο-κοινωνικής "κάθαρσης" και το γλωσσικό ζήτημα. Ήταν η εποχή που "ο δημοτικισμός βρισκόταν ακόμα στην επαναστατική αισιόδοξη εξόρμησή

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Στο ίδιο, σ. 426.

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/237.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

του"1, με επίκεντρο τον Παλαμά και το "λογοτεχνικό" δημοτικισμό· εποχή ωστόσο κατάλληλη για να φορτίσει την ψυχή του νεαρού διανοούμενου με κάποια δόση ρεαλισμού. Τότε, ανακαλύπτοντας τη δύναμη του Σολωμικού λόγου αποτίναξε τη δική του "μετριότητα" στην ποίηση. Μια ακόμη ρήξη προς το περιβάλλον που ο ίδιος είχε κατασκευάσει.

Στη φάση αυτή της αναζήτησης της ωριμότητας, o Δελμούζος ανεπηρέαστος πάντα από βιοτικές μέριμνες, ψάχνει το δρόμο της αυτοσυνειδησίας: "Οι πρώτες μεγάλες επαγγελίες της γύρω ζωής σα να είχαν χαθή για μένα μέσα στην ψευτιά και τη νέκρα, που στα μάτια μου τύλιγε ολόκληρη τη χώρα [...] Κύματα θεοσκότεινα σάλευαν στο νεανικό στήθος [...] κι έφυγα. Έφυγα χωρίς να ξέρω πού πάω και τι γυρεύω", γράφει ο ίδιος σε μια αποκαλυπτική στιγμή αυτοπροσδιορισμού2. Τα αβέβαια βήματά του επιδεινώνει η κατάσταση της υγείας του αδελφού του Λουκά, που έπασχε από ψυχική ασθένεια, και η συνάφεια της αδελφικής αρρώστειας με το εκπαιδευτικό πρόβλημα. Η μνήμη του αυτόχειρα αδελφού θα συνοδεύσει το Δελμούζο στα κατοπινά χρόνια, υπενθυμίζοντάς του την αιτία και την ανάγκη θεραπείας του κακού3.

Η επόμενη φάση της ζωής του Δελμούζου ήταν καθοριστική για το σχηματισμό της προσωπικότητάς του. Είναι η εποχή που αυτοπροσδιορίζεται και αποκτά τα εφόδια για μια μόνιμη και σταθερή επαγγελματική και ιδεολογική πορεία. Είναι ακόμη η εποχή που προσγειώνει τις ονειροπόλες αναζητήσεις του και χαράζει την αμετακίνητη πλέον στάση του απέναντι στο γλωσσικό, το εκπαιδευτικό και το κοινωνικό πρόβλημα. Είναι τελικά η εποχή της

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 425.

2. Στο ίδιο, σ. 427.

3. Πβ. στο ίδιο, σ. 431-432. Το βιβλίο του Δελμούζου, Το πρόβλημα της Φιλοσοφικής Σχολής, Αθήνα 1944, είναι αφιερωμένο στη μνήμη του αδελφού του Λουκά. Ο Λουκάς Δελμούζος φαίνεται πάντως πως υπήρξε ένας καλλιεργημένος άνθρωπος, αφού υπήρξε ένας από τους ιδρυτές του Εκπαιδευτικού ομίλου (1910).

Σελ. 237
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 218
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    προβληματισμούς που διατυπώθηκαν εκεί, πάρα πολλά επιζητήθηκε να επιλυθούν στο πρόγραμμα του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, όπως ελπίζω να αποδειχτεί στη συνέχεια.

    Θ. ΤΟ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΟΥ Α.Δ.Π.

    Σε άλλο σημείο εκτέθηκαν οι λόγοι, που οδήγησαν το Δ. Σαράτση να ιδρύσει το Α.Δ.Π. στο Βόλο. Θα πρέπει ακόμη να επισημανθεί η αναγκαιότητα που εξυπηρετήθηκε με τις πρωτοβουλίες του Σαράτση, και να δειχτεί ο πειραματικός-μεταρρυθμιστικός χαρακτήρας που είχε η λειτουργία του Σχολείου αυτού και κυρίως η θεωρητική και πρακτική σημασία του εγχειρήματος. Θα πρέπει δηλαδή να εξηγηθούν οι λόγοι ύπαρξης του συγκεκριμένου εκπαιδευτηρίου στο χώρο αυτό, και να περιγραφεί η μέθοδος διδασκαλίας, ώστε να διατυπωθούν κάποια συμπεράσματα και να σχολιαστούν οι κατευθυντήριες γραμμές που ακολούθησαν τόσο ο Σαράτσης όσο και ο Δελμούζος, Θα πρέπει να ανιχνευτεί μ' άλλα λόγια η παιδαγωγική κατάρτιση των δημιουργών του Σχολείου και να επιβεβαιωθεί αν υλοποιήθηκαν οι προθέσεις τους και αν επέφερε η λειτουργία του Α.Δ.Π. στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα κάποιες αλλαγές ή εισήγαγε (πόσες, ποιες και σε ποιο βαθμό) καινοτομίες στην ελληνική γυναικεία εκπαίδευση.

    Ο συντάκτης της μελέτης αυτής θεωρεί το Σχολείο του Βόλου ως τόπο και ευκαιρία εφαρμογής νέων τότε μεθόδων αγωγής και σημείο αναφοράς ορισμένων από τις σύγχρονες απόπειρες μεταρρύθμισης των σχολικών πραγμάτων στην Ελλάδα. Ενδιαφέρει, επομένως, να δειχτεί ο πρωτοποριακός χαρακτήρας του βολιώτικου Παρθεναγωγείου και η ιδιαίτερη φυσιογνωμία που απέκτησε στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης. Ενδιαφέρει το γεγονός ότι το βολιώτικο Σχολείο υπήρξε αντανάκλαση των κοινωνικών ιδιαιτεροτήτων της εποχής του, δημιούργημα και θύμα της αστικής τάξης των αρχών του αιώνα μας, αλλά και αποτέλεσμα της συγκεκριμένης δραστηριότητας των δύο πρωταγωνιστών,