Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 227-246 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/227.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τις προτεραιότητες, που χειριζόταν πια, σ' όλη τη διάρκεια της λειτουργίας του Σχολείου, ο Δελμούζος. Η αγαστή συνεργασία και η σύμπνοια σ' όλους τους τομείς των δύο πρωτεργατών θα συνεχιστεί αμετάπτωτη ως τη βίαιη διακοπή της λειτουργίας του Σχολείου τους, οπότε οι εξελίξεις των γεγονότων και η κοινή μοίρα θα τους ενώσει μια ακόμη φορά στους χειρισμούς αντιμετώπισης των διωκτών τους.

2. Σαράτσης-Δελμούζος: Βίοι παράλληλοι

Τα κοινά πάντως σημεία μεταξύ των δύο ανδρών δεν πρέπει να εντοπιστούν μόνο σε όσα αφορούν τη λειτουργία του Α.Δ.Π. Η παράλληλη πορεία της σταδιοδρομίας των δημιουργών του βολιώτικου Σχολείου, από την πρώτη στιγμή της γνωριμίας τους ως τον τερματισμό της βολιώτικης περιπέτειας, περιέχει πολλά κοινά σημεία.

Η γνωριμία τους έγινε σχεδόν τυχαία. Ήταν το φθινόπωρο του 1908, όταν ο Σαράτσης αναζητούσε το κατάλληλο πρόσωπο, που θα αναλάμβανε τη διεύθυνση του σχεδιαζόμενου τότε Σχολείου. Σύμφωνα με τις προτάσεις του Σαράτση στο δημοτικό συμβούλιο Παγασών έπρεπε να αναζητηθεί διπλωματούχος της Φιλοσοφικής Σχολής για τη θέση του διευθυντή. Για την ακρίβεια αναζητούσε γυναίκα πτυχιούχο. Οι αναζητήσεις δεν κατέληξαν σε συγκεκριμένο πρόσωπο. Τότε ακριβώς o Σαράτσης δέχτηκε τη σύσταση του καθηγητή Νικ. Πολίτη1 να προσλάβει το νέο παιδαγωγό Αλέξανδρο Δελμούζο, που είχε επιστρέψει από ανώτερες σπουδές στη

——————————————

1. Υπήρχε και παλαιότερη γνωριμία και οικογενειακές σχέσεις μεταξύ Σαράτση και Πολίτη. Τα γεγονότα της μεσολάβησης του καθηγητή για την πρόσληψη του Δελμούζου περιγράφονται από τους ίδιους στις καταθέσεις τους (βλ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 159-161 και 273-274), όπου δημοσιεύεται η συστατική επιστολή του Ν. Πολίτη. Πάντως από τα δύο τηλεγραφήματα, που βρέθηκαν στα κατάλοιπα Δελμούζου, φαίνεται ότι πριν προσλάβει το Δελμούζο ως διευθυντή του Α.Δ.Π., ο Σαράτσης πήγε στην Αθήνα και τον γνώρισε προσωπικά.

Σελ. 227
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/228.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Γερμανία και αναζητούσε κατά σύμπτωση αυτό τον καιρό κάποια θέση στην εκπαίδευση. Ο Σαράτσης γνώριζε από το Δελμούζο μόνο τη σειρά των δημοσιευμάτων του στην Ακρόπολη του Βλ. Γαβριηλίδη1. Ο Πολίτης έπαιξε το ρόλο του μεσολαβητή μεταξύ των δύο μερών, κι έτσι έγινε η συμφωνία ν' αναλάβει ο Δελμούζος τη διεύθυνση του Α.Δ.Π., πράγμα που ο Σαράτσης ανήγγειλε στο δημοτικό συμβούλιο ως εξής: "Είναι ευτύχημα που δέχτηκε [o Δελμούζος] και δεν αναγκαστήκαμε να πάρωμε κανέναν από τους συνηθισμένους καθηγητάς, από τους οποίους είχαμε πολλές προσφορές [...] Όταν ήρθε, είδα ότι ήταν ο κατάλληλος άνθρωπος, που θα μπορούσε να πραγματοποιήση τους πόθους μου -οι οποίοι ήταν και του Δήμου πια πόθοι- για την εκπαίδευση των κοριτσιών..."3.

Από την άλλη πλευρά οι διαθέσεις του Δελμούζου απέναντι στο δημιουργό του Α.Δ.Π. υπήρξαν πάντα φιλικές, στοιχείο απαραίτητο για να προκόψει η συνεργασία τους προς όφελος του κοινού σκοπού, το στήσιμο δηλαδή του Σχολείου "τους". Η συνεργασία τους συνεχίστηκε δημιουργικά τόσο κατά τη διάρκεια της λειτουργίας του Σχολείου, όσο και κατά τη διάρκεια του δικαστικού αγώνα. Η φιλία και η αλληλεκτίμηση παρέμεινε ως το θάνατο του Σαράτση, όπως διατηρήθηκε και η μεταξύ τους αλληλογραφία. Όπως όμως ήταν φυσικό, ο διαφορετικός τόπος διαμονής και η διαφορετική εξέλιξη της σταδιοδρομίας του καθενός, μετά την απομάκρυνση του Δελμούζου από το Βόλο, χαλάρωσαν τους κοινούς δεσμούς και αραίωσαν σημαντικά την επικοινωνία τους. Η βολιώτικη όμως περιπέτεια, η συνεργασία τους δηλαδή στην υπόθεση του Σχολείου και των "Αθεϊκών", τους έφερε κοντά και σ' άλλου είδους πνευματική συμπόρευση, κατά την ίδια χρονική περίοδο. Εννοούμε την ιδεολογική και την πολιτική. Είναι γνωστό ότι

——————————————

1. Α. Δελμούζος, "Πρόσωπα και πράγματα", εφημ. Ακρόπολις, 3-7 Ιουνίου 1908. Αναδημοσιεύονται στο: Α. Δελμούζος, Μελέτες και πάρεργα, τ. Α', Αθήνα 1958, σ. 13-30.

2. Δ. Σαράτσης, "Η γένεση και η ζωή...", ό.π., σ. 1473.

Σελ. 228
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/229.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

19. Επιστολή του Αλ. Δελμούζου στο Δημ. Σαράτση (3 Δεκεμβρίου 1928)

τόσο ο Σαράτσης όσο και ο Δελμούζος εμπνέονταν από τα ίδια ιδανικά, κι όχι μόνο όσα είχαν σχέση με το παιδαγωγικό ή το γλωσσικό ζήτημα. Θα μπορούσε να βρει κανείς πολλά κοινά στοιχεία στον επηρεασμό και των δύο από τη σοσιαλιστική 

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/230.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κοσμοθεωρία, και μάλιστα την ιδεαλιστική-ηθική της απόχρωση. Υπηρέτησαν και οι δύο, με τη δραστηριότητα και τα γραπτά τους, της ίδιας πάντα περιόδου, τη στάση των «φιλελεύθερων αστών» απέναντι στο κοινωνικό ζήτημα. Η έμπρακτη συμπάθεια που και οι δύο τους έδειξαν στα προβλήματα της εργατικής τάξης, η συμβολή τους στη διαμόρφωση του πνευματικού-ιδεολογικού προσανατολισμού του Εργατικού Κέντρου του Βόλου, η συμπαράταξή τους, αν και με τις επιφυλάξεις που αλλού διατυπώνονται, τους κατατάσσει στην ομάδα των διανοουμένων εκείνων αστών, που έβρισκαν τη σοσιαλιστική θεωρία κατάλληλη να θεραπεύσει την κοινωνική αδικία και να εξυψώσει παράλληλα το μορφωτικό επίπεδο του λαού, μακριά από βίαιες μεταλλαγές του πολιτικού κατεστημένου. Υπηρέτησαν και οι δύο την τάξη τους πάνω στις προχωρημένες γραμμές του κοινωνικού αναμορφωτή, με εφόδια την κοινωφελή δράση, τη νεοτεριστική-μεταρρυθμιστική παιδεία, τον ουμανιστικό χαρακτήρα στις πολιτισμικές τους επιλογές. Υπήρξαν την εποχή εκείνη και o Σαράτσης και o Δελμούζος εκπρόσωποι της ιδεολογίας των φιλελεύθερων αστών, που επεδίωκαν την κοινωνική μεταρρύθμιση μέσα από «νόμιμες» διαδικασίες. Η δράση τους απέβλεπε στην αλλαγή της δομής του εκπαιδευτικού συστήματος, στον ανθρωπιστικό προσανατολισμό της στεγανής και απαρχαιωμένης μορφωτικής στάθμης. Η ηθικοπλαστική χροιά της ιδεολογίας και του έργου τους εξηγεί και την πολιτική τους επιλογή και τοποθέτηση. Βαδίζοντας κοινή πάντα πορεία, εντάχθηκαν και οι δύο στην ιδεοπολιτική παράταξη των «Κοινωνιολόγων» και στη συνέχεια στην «αναμορφωτική» κίνηση που εκπροσωπούσε ο βενιζελισμός, στα πρώτα του βήματα. Και τους δύο απογοήτευσαν, αν και δεν άλλαξαν στρατόπεδο, οι παλινδρομήσεις και οι πολιτικοί συμβιβασμοί του βενιζελικού κόμματος. Παρέμειναν —ο καθένας τους στο δικό του περιβάλλον— μακριά από τις σκοπιμότητες, επηρεασμένοι από τον πολιτικοκοινωνικό διχασμό και απογοητευμένοι από τον ανευόδωτο προσωπικό τους αγώνα1.

——————————————

1. Η κοινή, παράλληλη, πορεία στα μετέπειτα χρόνια των γεγονότων

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/231.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

3. Η συμβολή των άλλων καθηγητών

Πέρα από την εξωδιδακτική δραστηριότητα του Σαράτση και του Δελμούζου —που κι αυτή δεν ήταν άσχετη προς τις κοινωνικές τους επιλογές και την ιδεολογική τους τοποθέτηση— πρέπει να εξεταστεί, μ' όλες τις γνωστές λεπτομέρειες, η απήχηση του Σχολείου του Βόλου και ο παιδαγωγικός ρόλος καθενός από τους συντελεστές της λειτουργίας του. Ήδη έχει αναφερθεί ότι η συμμετοχή του Σαράτση στις σχολικές διαδικασίες έγκειται στην επιστασία της λειτουργίας της σχολής, ως το κυριότερο μέλος της Εφορείας του Α.Δ.Π., με αρμοδιότητες στην εγγραφή των μαθητριών, την πρόσληψη του προσωπικού, τη στέγαση και τις υπόλοιπες λειτουργικές ανάγκες του Σχολείου, την ενημέρωση της κοινής γνώμης, την οικονομική διαχείριση και τη διδασκαλία του μαθήματος της υγιεινής-νοσηλευτικής. Η τέτοια και τόση συμμετοχή του Σαράτση στη σχολική ζωή τον τοποθετεί δίκαια στην πρώτη θέση των παραγόντων, από τους οποίους εξαρτήθηκε η διαμόρφωση της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας του Σχολείου1.

Σε διαφορετικό επίπεδο, ανάλογα με την προσωπικότητα και τη συμμετοχή του καθενός στη σχολική διαδικασία, τοποθετείται η συμβολή των υπολοίπων καθηγητών, που δίδαξαν στις τρεις τάξεις του Α.Δ.Π. Πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι η στελέχωση του εκπαιδευτηρίου με κατάλληλο προσωπικό είχε ανατεθεί στη δικαιοδοσία της Εφορείας, με βασικό ρόλο στο Σαράτση, που συνεργάστηκε και σ' αυτό το θέμα αρμονικά με το Δελμούζο, 

——————————————

του Βόλου, που υπονοείται εδώ, μας ενδιαφέρει τόσο μόνο όσο επιβεβαιώνουν την αφετηρία της ιδεολογίας και των αγώνων των δύο ανδρών. Και οι δύο μπορούν να ενταχθούν στο σχήμα των «νεοδιαφωτιστών» ελλήνων διανοουμένων, που ασπάστηκαν στην αρχή της σταδιοδρομίας τους το σοσιαλιστικό μήνυμα της αλλαγής. (Πβ. Κ. Χανιώτη, Ο νεοελληνικός εκπαιδευτικός διαφωτισμός, χ.χ.). Στη μετέπειτα προσωπική πορεία του καθενός υπήρξαν διαφοροποιήσεις, χωρίς πάντως να εκδηλωθούν αντιθέσεις· παρέμειναν φίλοι και ομοϊδεάτες.

1. Πβ. Α. Δελμούζου, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 22-25.

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/232.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τουλάχιστον την πρώτη χρονιά· τις δύο επόμενες η γνώμη του Δελμούζου φαίνεται πως έγινε πιο καθοριστική στην επιλογή του προσωπικού.

Από τους καθηγητές που δίδαξαν στο Α.Δ.Π., οι περισσότεροι συνεργάστηκαν με παραχώρηση ωρών σ' αυτό, ενώ παράλληλα δίδασκαν σε δημόσια σχολεία του Βόλου. Έτσι η συνεργασία με το Α.Δ.Π. του δημοδιδασκάλου Κ. Σφάγκου και του φιλόλογου Σ. Φιλιππίδη, που ευδόκιμα υπηρέτησαν -κατά την άποψη του Δελμούζου- τους διδακτικούς στόχους του Σχολείου, επηρέασε σε μικρό μόνο βαθμό τη φυσιογνωμία του Α.Δ.Π. Περισσότερο φαίνεται ότι επέδρασε στη σχολική ζωή και διδασκαλία -επί τρία χρόνια- η παρουσία του μαθηματικού Δ. Τσαμασφύρου και του μουσικού Β. Κόντη. Αντίθετα η παρουσία, για μία μόνο χρονιά του καθηγητή της ιχνογραφίας Ι. Πούλακα και των καθηγητριών των οικοκυρικών Ε. Κουτσοπούλου και γαλλικών Verguet, έπαιξε μάλλον αρνητικό ρόλο στα σχέδια και τις διαθέσεις του Δελμούζου1.

Ιδιαίτερα σημαντική θέση στον τρόπο διδασκαλίας και στην απήχηση του έργου του Α.Δ.Π. κατείχαν οι τρεις αποκλειστικά εργαζόμενοι στο Α.Δ.Π. (εκτός του Δελμούζου) καθηγητές: Γ. Βανάκος, φυσικός, J. Seurin, γαλλικών και Π. Χριστάκου, φιλόλογος. Απ' αυτούς η Seurin δίδαξε στις δύο τελευταίες χρονιές στις τρεις τάξεις του Σχολείου, εκτός από τη γαλλική γλώσσα, και τα μαθήματα των οικοκυρικών, της γυμναστικής και της ιχνογραφίας· η ίδια υπήρξε η υποδιευθύντρια του Σχολείου. Οι άλλοι δύο πρόλαβαν να διδάξουν μόνο την τελευταία μισή περίπου χρονιά. Ο ρόλος γενικότερα των δύο καθηγητριών (Seurin και Χριστάκου) στη σχολική ζωή, όπως φαίνεται στα κείμενα του Δελμούζου, υπήρξε σημαντικός, επειδή σ' αυτές ο διευθυντής του Σχολείου είχε αναθέσει ξεχωριστές αρμοδιότητες και επειδή ανέλαβαν πολλές διδακτικές ώρες. Η γενικότερη ακτινοβολία των καθηγητών που δίδαξαν στο Α.Δ.Π., παρά την ατομική εξέλιξη του καθενός2, δε

——————————————

1. Πβ. στο ίδιο, σ. 318.

2. Για την εξέλιξη στην εκπαιδευτική ιεραρχία των καθηγητών που

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/233.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

φαίνεται ότι πήρε τη λάμψη της δράσης του Δελμούζου. Το γεγονός δικαιολογείται εύλογα, αφού εκείνος ήταν ο φυσικός αυτουργός της πραγματοποίησης του πειράματος, που ο ίδιος και ο Σαράτσης είχαν επιφορτιστεί. Η συμβολή των άλλων καθηγητών φαίνεται επισκιασμένη από την εντονότερη προσωπικότητα του διευθυντή, και παρέμειναν απλοί εντολοδόχοι των σχεδιασμών εκείνου, ανταποκρινόμενοι άλλοι λίγο κι άλλοι περισσότερο θετικά στις προτροπές του Δελμούζου. Η ασάφεια στον καθορισμό του ρόλου των άλλων καθηγητών επιτείνεται από την έλλειψη πληροφοριών ή κειμένων τους για την περίοδο της θητείας τους στο Α.Δ.Π. του Βόλου.

Έτσι απομένει να εξεταστεί η καίρια συμβολή του ίδιου του Δελμούζου στη διαμόρφωση της φυσιογνωμίας του βολιώτικου Σχολείου, τόσο στο περιεχόμενο της διδασκαλίας, όσο και στους μεταρρυθμιστικούς μηχανισμούς που στο Βόλο για πρώτη φορά εφαρμόστηκαν στην πράξη. Μας ενδιαφέρει εδώ η πλευρά της εκπαιδευτικής δράσης και του παιδαγωγικού συστήματος που o Δελμούζος, ως νέος παιδαγωγός και οραματιστής της γλωσσοεκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, προσπάθησε να εφαρμόσει στο βολιώτικο Σχολείο στο μεταίχμιο των δύο πρώτων δεκαετιών του αιώνα μας1.

——————————————

δίδαξαν στο Α.Δ.Π. βλ. Δ. Σαράτσης, ό.π., σ. 1473-1474.

1. Από την μάλλον πλούσια βιβλιογραφία τη σχετική με το έργο του Δελμούζου, στην εκπαιδευτική του σταδιοδρομία και τις παιδαγωγικές του αρχές είναι αφιερωμένα ορισμένα δημοσιεύματα, όπως λ.χ. τα: α) Ε. Παπανούτσος, Αλέξανδρος Δελμούζος - η ζωή του. Επιλογή από το έργο του, Αθήνα 1978· β) Χρ. Φράγκου, "Ο Αλ. Δελμούζος και οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις", περιοδ. Λόγος και Πράξη, τεύχ. 8 (1979)· γ) Π. Ξωχέλλη, "Απόψεις του Αλ. Δελμούζου για τον εκπαιδευτικό και το έργο του από τη σκοπιά της σύγχρονης Παιδαγωγικής", στο Αφιέρωμα στον Ε. Π. Παπανούτσο, τεύχ. A', Αθήνα 1980, σ. 525-532· δ) ορισμένα από τα άρθρα αφιερωμάτων περιοδικών: Παιδεία και Ζωή, τεύχ. 18-19 και 20-21 (1953) Νέα Εστία, τεύχ. 750 (1.10.1958)· και ε) η πιο εμπεριστατωμένη (και πιο πρόσφατη) μελέτη είναι η υφηγεσία του Ν. Τερζή, Η παιδαγωγική τον Αλέξανδρου Δελμούζου - συστηματική εξέταση του έργου και της δράσης του.

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/234.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

4. Συνοπτική εξέταση της ζωής και του έργου του Αλέξανδρου Δελμούζου

α) Παιδαγωγικές καταβολές και επιδράσεις

Ο Αλέξανδρος Δελμούζος γεννήθηκε στην Άμφισσα, την τελευταία μέρα του 1880, όπου και έζησε ωσότου έγινε δεκάξι χρονών. Το επαρχιακό και το κοινωνικό του περιβάλλον υπήρξαν τα πρώτα ερεθίσματα -όπως ο ίδιος αποκαλύπτει- που διαμόρφωσαν το χαρακτήρα του1. Η πολυμελής και εύπορη οικογένεια του (πατέρας του ήταν ο Παναγιώτης Δελμούζος, πρώην Δήμαρχος κι ως το θάνατό του εύπορος έμπορος στην Άμφισσα) του χάρισε, στα παιδικά του χρόνια, τη θερμή και άνετη σπιτική ατμόσφαιρα, που πάντα νοσταλγεί· του έδωσε επίσης τη δυνατότητα, αμέριμνος από βιοτικές μέριμνες, ν' αφοσιωθεί στις σπουδές του2. Ως τα 1908,

——————————————

1. Πάρα πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία παρέχει ο Δελμούζος στο "Γράμμα σ' ένα φίλο μου - Πώς έγινα δάσκαλος", που δημοσιεύτηκε στο μεταθανάτιο έργο του (με την επιμέλεια του E. Παπανούτσου), Μελέτες και πάρεργα, τ. B', σ. 421-444.

2. Παρουσιάζεται εδώ, για πρώτη φορά, η διάρθρωση της οικογενείας Δελμούζου, όπως μου παραχωρήθηκε από την Κυρία Ντίνα Δελμούζου: Οι γονείς του Αλέξανδρου ήταν ο Παναγής (1830-1905) και η Μαριγώ (1843-1924)· απέκτησαν πέντε αγόρια: το Γιαννακό (1872-1891) [πέθανε φυματικός και τάφηκε στην Άμφισσα· πβ. το διήγημα "Μαρούλα", Αλ. Δελμούζου, Μελέτες και πάρεργα, τ. Β', σ. 457-458], το Λουκά (1875-1912) [ο αγαπημένος μεγαλύτερος αδελφός, που πέθανε -ύστερα από περίοδο ψυχικής ασθένειας- στη Λωζάνη, τον Ανδρέα (1878-1971) [πρέσβυ· με τη Μαρίκα Βαλασσοπούλου (1889-1956) απέκτησαν το Λούκη (1923-1983) και την Ειρήνη, σύζυγο Γ. Κέντρου], τέταρτος γιος ήταν o Αλέξανδρος (1880-1956) και o Γεώργιος (1883-1940). Και δύο κορίτσια: τη Ζωή, σύζυγο Δημ. Παπαχρήστου και την Αικατερίνη, δίδυμη αδελφή του Γεωργίου, σύζυγο Αριστοτ. Δήμιτσα.

Ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος - όπως είναι γνωστό- νυμφεύτηκε το 1909 τη Φροσύνη Μαλικοπούλου (1888-1967), με την οποία απέκτησε τρία παιδιά: τον Παναγή (1910-1985), σύζυγο της Ελένης Στρατή, τον Άλκη (1912-1982), σύζυγο της Κωνσταντίνας Πέππα, και την Μαρία-Ελένη (1922-1968). Κατ' ευθείαν απόγονοι του Αλέξανδρου και της Φροσύνης Δελμούζου είναι τα εγγόνια τους, η Έφη Α. Δελμούζου και ο Αλεκάκης Π. Δελμούζος.

Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/235.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

χρονιά που άρχισε τη δημόσια σταδιοδρομία του, ο Δελμούζος δε φαίνεται ν' αντιμετώπισε βιοσυντηρητικά προβλήματα. Σ' όλη του τη ζωή, άλλωστε, εκτός από τα ατομικά του έσοδα, φαίνεται ότι διατηρούσε την επικαρπία οικογενειακών ή άλλων εισοδημάτων, που του επέτρεψαν την οικονομική άνεση.

Όταν ο Δελμούζος ήρθε στο Βόλο, εικοσιεφτά χρονών, είχε ήδη διαμορφώσει την προσωπικότητά του και τη στάση του απέναντι στο κοινωνικό (άρα και στο παιδαγωγικό) πρόβλημα της εποχής του. Αλλά, επειδή στο Βόλο πήραν σάρκα και οστά τα προσωπικά του οράματα κι έγινε πράξη η θεωρητική του κατάρτιση, αξίζει να σταθούμε στους παράγοντες εκείνους, που είχαν διαμορφώσει το χαρακτήρα του.

Πρώτος σταθμός υπήρξε η περίοδος της ζωής του στην Άμφισσα. Στη γενέτειρα παρακολούθησε τις εγκύκλιες σπουδές· σπουδές από τις οποίες αποκόμισε τις πρώτες τραυματικές εμπειρίες του σχολικού περιβάλλοντος και του εκπαιδευτικού συστήματος της εποχής του, όλη αυτή την "αρνητική αγωγή", που εξασκούσε στους νεαρούς έλληνες το "νησί των νεκρών", κατά τη δική του έκφραση1. Από μεταγενέστερα κείμενα του ίδιου μαθαίνουμε την τεράστια επίδραση του σχολείου (στο "Ελληνικό" και το Γυμνάσιο) στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του και τη μόρφωσή του. Δραματοποιώντας το αποτέλεσμα της σχολικής εργασίας εκεί, διαπιστώνει "την έλλειψη και από τα πιο βασικά στοιχεία για μόρφωση ανώτερη, τη σκόρπια προσοχή, την αγύμναστη θέληση και αντοχή"2. Για όλα αυτά αιτία θεωρεί o Δελμούζος την αποκοπή του σχολείου από τα ενδιαφέροντα του παιδιού, το δασκαλοκεντρικό του χαρακτήρα και βέβαια τον αναχρονισμό μεθόδων και γλώσσας

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Μελέτες και πάρεργα, ό.π., σ. 434. Να σημειωθεί ότι, όπως προκύπτει από τα φυλασσόμενα στο Αρχείο Δελμούζου σχολικά του Ενδεικτικά, δεν υπήρξε ποτέ "αριστούχος" μαθητής, στο σχολείο [πβ. Χ. Γ. Χαρίτος, "Ο Αλέξ. Δελμούζος μαθητής", περιοδ. Κείμενα του Βόλου, τεύχ. 10 (1983), σ. 5-11].

2. Α. Δελμούζος, ό.π., τ. Β', σ. 438.

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/236.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

διδασκαλίας. Κατά την ίδια περίοδο ο Δελμούζος (διηγείται πως) ανακαλύπτει ένα τρόπο ζωής, για ν' αντιμετωπίζει τον κλοιό του σχολείου, "που είχε αφήσει τον έξω κόσμο βιβλίο εφτασφράγιστο"1. Οι νεανικές απασχολήσεις, εκδρομές, ακόμα και οι σκανταλιές, του έδιναν κάποια διέξοδο. Η εφηβική άλλωστε ηλικία προσφέρεται για "ανταρσίες" και παράλληλα για εξάρσεις ποιητικές και ρομαντικές. Η μελέτη της Λογοτεχνίας και κάποια προδιάθεση του δίνουν τις αφορμές να γράψει στίχους και "δράματα"· η ποίηση θα γίνει από τότε μια από τις "αγάπες" του.

Δεύτερος σταθμός υπήρξαν τα χρόνια των σπουδών του στην Αθήνα. Εκεί θα τον συνοδεύει το σύνδρομο του επαρχιώτη. Με φτερά ψαλιδισμένα από τις στείρες εγκύκλιες σπουδές, με τα ποιητικά όνειρα σε έξαρση και το ιδεολογικό υπόβαθρο κλονισμένο εξαιτίας της "ντροπής", που προκάλεσε η ήττα του 1897, ο νεαρός Δελμούζος θ' αναζητήσει το μορφωτικό-επαγγελματικό προσανατολισμό· τότε θα συμβεί η ρήξη προς το οικογενειακό "όραμα", να σπουδάσει μηχανικός ! Εκείνος αλλάζοντας κατεύθυνση, θα γραφτεί στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου, υπακούοντας σε ακαθόριστες ψυχικές παρορμήσεις. Οι σπουδές του στη Φιλοσοφική Σχολή θα επιτείνουν την κακή ιδέα που είχε σχηματίσει για την ελληνική εκπαίδευση, ολοκληρώνοντας έτσι την απογοήτευσή του με τις εμπειρίες από την ανώτατη βαθμίδα, που την άντεξε "με αχθοφορική υπομονή". Δεν εγκατέλειψε πάντως τις φιλολογικές σπουδές, αν και ο "διδακτικός υλισμός", οι παραφορτωμένες δηλ. γνώσεις, που έπρεπε να κατακτήσει, τον κατάντησαν "ανθρώπινο κουρέλι", όπως γράφει o ίδιος2. Την ίδια εποχή η "λυρική" του επίδοση τον έφερε ανάμεσα σε νεανικούς κύκλους, όπου συζητιόταν έντονα το αίτημα της πολιτικο-κοινωνικής "κάθαρσης" και το γλωσσικό ζήτημα. Ήταν η εποχή που "ο δημοτικισμός βρισκόταν ακόμα στην επαναστατική αισιόδοξη εξόρμησή

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Στο ίδιο, σ. 426.

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/237.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

του"1, με επίκεντρο τον Παλαμά και το "λογοτεχνικό" δημοτικισμό· εποχή ωστόσο κατάλληλη για να φορτίσει την ψυχή του νεαρού διανοούμενου με κάποια δόση ρεαλισμού. Τότε, ανακαλύπτοντας τη δύναμη του Σολωμικού λόγου αποτίναξε τη δική του "μετριότητα" στην ποίηση. Μια ακόμη ρήξη προς το περιβάλλον που ο ίδιος είχε κατασκευάσει.

Στη φάση αυτή της αναζήτησης της ωριμότητας, o Δελμούζος ανεπηρέαστος πάντα από βιοτικές μέριμνες, ψάχνει το δρόμο της αυτοσυνειδησίας: "Οι πρώτες μεγάλες επαγγελίες της γύρω ζωής σα να είχαν χαθή για μένα μέσα στην ψευτιά και τη νέκρα, που στα μάτια μου τύλιγε ολόκληρη τη χώρα [...] Κύματα θεοσκότεινα σάλευαν στο νεανικό στήθος [...] κι έφυγα. Έφυγα χωρίς να ξέρω πού πάω και τι γυρεύω", γράφει ο ίδιος σε μια αποκαλυπτική στιγμή αυτοπροσδιορισμού2. Τα αβέβαια βήματά του επιδεινώνει η κατάσταση της υγείας του αδελφού του Λουκά, που έπασχε από ψυχική ασθένεια, και η συνάφεια της αδελφικής αρρώστειας με το εκπαιδευτικό πρόβλημα. Η μνήμη του αυτόχειρα αδελφού θα συνοδεύσει το Δελμούζο στα κατοπινά χρόνια, υπενθυμίζοντάς του την αιτία και την ανάγκη θεραπείας του κακού3.

Η επόμενη φάση της ζωής του Δελμούζου ήταν καθοριστική για το σχηματισμό της προσωπικότητάς του. Είναι η εποχή που αυτοπροσδιορίζεται και αποκτά τα εφόδια για μια μόνιμη και σταθερή επαγγελματική και ιδεολογική πορεία. Είναι ακόμη η εποχή που προσγειώνει τις ονειροπόλες αναζητήσεις του και χαράζει την αμετακίνητη πλέον στάση του απέναντι στο γλωσσικό, το εκπαιδευτικό και το κοινωνικό πρόβλημα. Είναι τελικά η εποχή της

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 425.

2. Στο ίδιο, σ. 427.

3. Πβ. στο ίδιο, σ. 431-432. Το βιβλίο του Δελμούζου, Το πρόβλημα της Φιλοσοφικής Σχολής, Αθήνα 1944, είναι αφιερωμένο στη μνήμη του αδελφού του Λουκά. Ο Λουκάς Δελμούζος φαίνεται πάντως πως υπήρξε ένας καλλιεργημένος άνθρωπος, αφού υπήρξε ένας από τους ιδρυτές του Εκπαιδευτικού ομίλου (1910).

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/238.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ωριμότητας, που θα του επιτρέψει ν' αντέξει στις επιθέσεις των αντιπάλων, στην τραχύτητα της πραγματικότητας, που κατά την επομένη περίοδο (την πρώτη της επαγγελματικής του καριέρας) θα αντιμετωπίσει.

β) Σπουδές στη Γερμανία - Επιδράσεις

Ο Δελμούζος, αφού πήρε το πτυχίο της Φιλοσοφικής Σχολής με άριστα και αφού υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία, πήγε για ανώτερες σπουδές στη Γερμανία το 1903, όπου έμεινε ως τα μέσα περίπου του 1907, όχι μόνο γιατί έτσι συνήθιζαν τότε οι γόνοι των πλούσιων οικογενειών, αλλά γιατί πίστευε ότι θα έβρισκε εκεί το βαθύτερο νόημα της ζωής του, κάτι που οι αθηναϊκές σπουδές του δεν είχαν καταφέρει· ήταν άλλωστε η φυγή αυτή μια λύση στον απροσδιόριστο ακόμη επαγγελματικό του προσανατολισμό. Στη Γερμανία o Δελμούζος δε φαίνεται να έκανε συστηματικές σπουδές. Τούτο αποδεικνύουν οι συχνές μετακινήσεις του από πόλη σε πόλη, κατά τη διάρκεια της πεντάχρονης παραμονής του εκεί, η διαδοχική ακρόαση ποικίλων μαθημάτων και οι εναλλαγές του ενδιαφέροντος του1. Πάντως η ζωή και οι σπουδές του στη Γερμανία απαίτησαν απ' αυτόν μεγάλους κόπους, σκληρή δοκιμασία ψυχική και γενναίες αποφάσεις. Οι επιδράσεις που δέχτηκε, κατά το διάστημα αυτό, από πρόσωπα και καταστάσεις υπήρξαν τεράστιες και καθοριστικές στην αποκρυστάλλωση των ιδεών του.

Οι ισχνές, αλλά και μοναδικές, πληροφορίες που ο ίδιος δίνει στα αυτοβιογραφικά του κείμενα, επιτρέπουν μόλις να διαφανεί το είδος και το πλάτος των σπουδών, που παρακολούθησε στα γερμανικά πανεπιστήμια. Στις ίδιες πληροφορίες μπορούμε να

——————————————

1. Παρέμεινε κυρίως στη Λειψία, όπου παρακολούθησε μαθήματα Φυσιολογικής Ψυχολογίας του Wund (βλ. Μελέτες και πάρεργα, ό.π., σ. 439), το Βερολίνο και την Ιένα, όπου παρακολούθησε μαθήματα Διδακτικής από τον οπαδό του Herbart, τον W. Rein (βλ. στο ίδιο, σ. 440 και Το κρυφό σκολειό, σ. 34). Είναι επίσης γνωστό ότι κατά διαστήματα έμενε στη Βαϊμάρη, στο Starnberg κ.α.

Σελ. 238
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/239.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στηρίξουμε τις γνώσεις μας για τις ιδεολογικές επιδράσεις που δέχτηκε από το περιβάλλον του. Ο ίδιος, λοιπόν, ονοματίζει τις σπουδές του "φιλοσοφικές και παιδαγωγικές", που πάντως δεν είχαν σταθερό άξονα και δεν παρέμειναν μόνο ακαδημαϊκές. Οι μελέτες του περιείχαν αρκετή λογοτεχνία και γερμανική φιλοσοφία. Ο ίδιος βεβαιώνει τη μελέτη και την επίδραση του Schopenhauer, και φαίνεται βέβαιη η επαφή του με το έργο του Kant, γεγονός που επιβεβαιώνουν οι συχνές παραπομπές του στην έννοια της "κατηγορικής προστακτικής". Εδώ πρέπει να προσθέσουμε την επισήμανση, που επιχειρεί ο Ν. Τερζής, πως "η συζήτηση για τον ηθικό σοσιαλισμό των νεοκαντιανών είναι εκείνη που έφερε στην επικαιρότητα και αναζωογόνησε το ενδιαφέρον για το έργο του Kant κατά τα χρόνια της παραμονής του Δελμούζου στη Γερμανία"1. Στη συζήτηση αυτή και τη σχετική πολιτική κίνηση στη Γερμανία, αυτή την εποχή, θα πρέπει ν' αποδώσουμε και την πρώτη επαφή του Δελμούζου με τη σοσιαλιστική θεωρία και πρακτική. Την επαφή αυτή θα ενδυναμώσει η γνωριμία του Δελμούζου με το Γ. Σκληρό, Ο ίδιος περιγράφει την επίδραση της γνωριμίας: "Σα να μ' άρπαξε ένα σιδερένιο χέρι από τα σύννεφα στο χώμα. Ο κλονισμός και ο θαυμασμός ήταν τέτοιος, που [...] αν και ολόκληρος ο εαυτός μου ήταν καθολική μεγάλη αντίρρηση, δεν μπορούσα ν' αντιτάξω παρά ασήμαντα επιχειρήματα. Για κάμποσο καιρό σα να είχα τυφλωθή από το πολύ φως..."2.

Οι παιδαγωγικές πάλι σπουδές του Δελμούζου στη Γερμανία δε φαίνεται να έγιναν ποτέ συστηματικές. Η αφοσίωσή του στη "νέα επιστήμη, τη φυσιολογική ψυχολογία του Wundt", δεν κράτησε πολύ, ούτε του πρόσφερε "την ικανοποίηση που περίμενε". Αλλά και, στην "πόλη των ειδικών, την Jena", όπου παρακολούθησε το παιδαγωγικό κέντρο σπουδών, και όπου δίδασκε ένας από τους επιφανέστερους εκπροσώπους της διδακτικής θεωρίας του Ερβάρτου,

——————————————

1. Ν. Τερζής, ό.π., σ. 31-32.

2. Α. Δελμούζος, Μελέτες και πάρεργα, ό.π., σ. 442.

Σελ. 239
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/240.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

o W. Rein, o Δελμούζος πάλι απογοητεύτηκε, γιατί "η ξεραγκιανή αράχνη της Διδακτικής ζητούσε να μπλέξη στα δίχτυα της τη ζωή..."3. Ωστόσο στην παιδαγωγική σχολή της Ιένας φαίνεται ότι o Δελμούζος έκανε τις πιο μακρές και επισταμένες σπουδές του, όπως o ίδιος βεβαιώνει, άσχετα αν από τις γνώσεις του αυτές (που θα θελήσει να εφαρμόσει στο βολιώτικο Σχολείο) θα απομακρυνθεί πολύ νωρίς.

Την περίοδο που o Δελμούζος ψάχνει τον προσανατολισμό του, στη Γερμανία εξελίσσεται μια πολυδιάστατη παιδαγωγική κίνηση που απέβλεπε στη μεταρρύθμιση του σχολείου. Το αίτημα που διαμορφώνεται κατά τη φάση αυτή, είναι να οργανωθεί το σχολείο και να λειτουργήσει με βάση το παιδί. Η αντίληψη αυτή είναι αποτέλεσμα της προόδου, που είχε κάνει η εξελικτική ψυχολογία, ιδιαίτερα στη Γερμανία. Τη μεταρρυθμιστική αυτή παιδαγωγική κίνηση φαίνεται ότι παρακολούθησε ο Δελμούζος, χωρίς πάντως να αναφέρεται από τον ίδιο. Θεωρούμε όμως το γεγονός τούτο αυτονόητο, αφού η διδακτική θεωρία, που ο Δελμούζος είχε σκοπό ή που πρόλαβε να εφαρμόσει το Σχολείο του Βόλου, τουλάχιστο στηρίζεται κι έχει την αφετηρία της στη μεταρρυθμιστική κίνηση της Γερμανίας, όπου βρίσκεται ο Δελμούζος κατά την επίμαχη περίοδο2.

Στο σημείο αυτό προβάλλουν τα ερωτήματα, που αφορούν τις πηγές έμπνευσης του Δελμούζου στο παιδαγωγικό του έργο. Κι αν δεν είμαστε σε θέση να κρίνουμε τις επιρροές που δέχτηκε από τις "επίσημες" πηγές γνώσης, μπορούμε να θυμηθούμε πως στη Γερμανία, κατά τις αρχές του αιώνα, αναπτύσσουν το θεωρητικό και πρακτικό έργο τους οι κυριότεροι εκπρόσωποι του "Νέου Σχολείου", αν και σε περιορισμένο κύκλο ο καθένας τους και με διαφορετική ο καθένας τους κατεύθυνση. Έτσι δεν είναι άστοχο να εκμαιεύσουμε κάποια συνάφεια των παιδαγωγικών αντιλήψεων του Δελμούζου με τα κηρύγματα των Β. Otto, H. Lietz και Η.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 440.

2. Πβ. Ν. Τερζή, ό.π.

Σελ. 240
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/241.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Gautig, ενώ δεν υπάρχουν ενδείξεις επηρεασμού του από τα σύγχρονα κινήματα στην Αγγλία (Abbotsholme, Bedales) και στην Αμερική (Laboratory School). Ορισμένες πάντως προτάσεις μπορούν εδώ να σημειωθούν, όπως: Σημασία στην εκμάθηση της μητρικής γλώσσας από τα παιδιά· κεντρική θέση του διαλόγου στη διδασκαλία· μαθητική αυτοδιοίκηση (Β. Otto). Πρωταρχική σημασία στην υπαίθρια σχολική ζωή, συνοδευομένη από χειρωνακτική εργασία· επιδίωξη του σχολείου να προσφέρει στους τροφίμους του το κοινωνικό βίωμα· νέα αντίληψη για τη σχέση του δασκάλου προς το μαθητή, ως επιδίωξη ενεργητικής συνεργασίας των δύο αυτών παραγόντων της σχολικής ζωής (Η. Lietz). Επιμονή στη συνεργασία του σχολείου με την οικογένεια του μαθητή· προτεραιότητα στην παιδαγωγική πράξη της ανάπτυξης της προσωπικότητας του παιδιού, της αυτενέργειας, της αυτονομίας και της ελευθερίας της πνευματικής σχολικής εργασίας· ενδυνάμωση του ρόλου του εκπαιδευτικού ως βοηθού στο έργο της μάθησης κι όχι ως πρωταγωνιστή στις παιδευτικές διαδικασίες, όπως συνέβαινε στο παλαιό σχολείο (Η. Gautig). Οι αντιλήψεις αυτές -που εντελώς σχηματικά αναφέρονται εδώ- επιδιώχτηκε να εφαρμοστούν στην πράξη από το Δελμούζο στη βολιώτικη θητεία του. Το γεγονός αυτό και μόνο μας οδηγεί στο εύλογο συμπέρασμα της επίδρασης που είχε στη σκέψη του Δελμούζου η περίπου ταυτόχρονη με την παραμονή του στη Γερμανία παιδαγωγική κίνηση. Η κίνηση αυτή, όπως είναι γνωστό, πήρε αργότερα το δρόμο και την ονομασία του "Νέου σχολείου" ή "Σχολείου εργασίας", που ο ίδιος ο Δελμούζος θεωρείται βασικός εκπρόσωπός του στην Ελλάδα, κατά τις μετέπειτα διδακτικές δραστηριότητες του. Όσο για την άποψη πως οι αρχές αυτές εφαρμόστηκαν στο Βόλο, μπορούμε να υποθέσουμε βάσιμα ότι o Δελμούζος τις είχε οπωσδήποτε υπόψη, αφού είχε γνωρίσει -έστω πολύ λίγο συστηματικά- το έργο των παραπάνω παιδαγωγών, που θέλησε να εφαρμόσει o ίδιος. Και στο σημείο αυτό θα επικαλεστούμε τη διαπίστωση του Ευάγ. Παπανούτσου, πως «η διδακτική εργασία [του Δελμούζου] στο σχολείο του Βόλου [...] προλαμβάνει πολλά από τα μεθοδολογικά

16

Σελ. 241
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/242.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αιτήματα που θα τα "εισαγάγωμε" αργότερα στην Ελλάδα με το όνομα του Νέου Σχολείου»1. Πρέπει εξάλλου να υπογραμμιστεί η εμφανής (και συχνά από τον ίδιο αναφερόμενη) αντιπαράταξη του Δελμούζου προς το παιδαγωγικό σύστημα, που εφάρμοζε -ιδιαίτερα στην Ελλάδα- το "παλαιό σχολείο", η ερβαρτιανή δηλ. μεθοδολογία, που ωστόσο ο ίδιος είχε σπουδάσει και που οι έλληνες παιδαγωγοί θεωρούσαν "προοδευτικό". Ο Δελμούζος θέλησε να καταργήσει στο Α.Δ.Π. την "τυπολογική" αυτή μέθοδο, και η απόπειρα αυτή θεωρείται η πρώτη και σαφής καινοτομία της διδασκαλίας στο βολιώτικο σχολείο2.

Ένα πολύ ενδιαφέρον πεδίο έρευνας είναι η αναζήτηση των επιδράσεων, που υπέστη ο Δελμούζος, κατά τη διάρκεια των σπουδών του στη Γερμανία -χωρίς να μπορούν να θεωρηθούν "συστηματικές", αφού ούτε κάποιο πιστοποιητικό των σπουδών του απεκόμισε-, όπως γενικότερα πρέπει να μελετηθούν οι επιδράσεις των παιδαγωγικών θεωριών και κινήσεων στην Ευρώπη στα τέλη του περασμένου και τις αρχές του 20ού πάνω στη σκέψη των ελλήνων παιδαγωγών, οι οποίοι μεταφύτευσαν στην Ελλάδα, και υπήρξαν εισηγητές επηρεάζοντας τα εκπαιδευτικά πράγματα στη χώρα μας, παιδαγωγικές θέσεις που ακριβώς την ίδια εποχή (στη Γερμανία κατ' εξοχήν) οριοθετούσαν το πλαίσιο της "Νέας Αγωγής".

Οι νύξεις που γίνονται εδώ για τη διαμόρφωση της παιδαγωγικής σκέψης του A. Δελμούζου αποτελούν απλώς ίχνη προβληματισμού. Η περαιτέρω επισταμένη έρευνα πρέπει να συνεχιστεί.

——————————————

1. E. Παπανούτσος, "Ο Παιδαγωγός", περιοδ. Παιδεία και Ζωή, τεύχ. 18-19 (15.6.1953), σ. 167. Η πιο εμπεριστατωμένη επισκόπηση της παιδαγωγικής του "Νέου Σχολείου" από τον Αλ. Δημαρά στην εισαγωγή του βιβλίου του : Μίλτος Κουντουράς - Κλείστε τα σχολεία - Εκπαιδευτικά Άπαντα, Γνώση, Αθήνα 1985, σ. λη' κ.π.

2. Η απορριπτική στάση του Δελμούζου απέναντι στην Ερβαρτιανή μέθοδο εκφράζεται από τον ίδιο σε πολλές περιπτώσεις, λ.χ. Το κρυφό σκολειό, ό.π, σ. 11, 34, 156, 167 κ.ά.

Σελ. 242
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/243.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

γ) Άλλες επιδράσεις - Ο Δελμούζος στην Ελλάδα

Εμφανέστερη επίδραση στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του Δελμούζου, ως παιδαγωγού και μεταρρυθμιστή, είχε το κίνημα του Δημοτικισμού. Το δημοτικισμό o Δελμούζος γνώρισε, νέος ακόμη, μέσα από τη Λογοτεχνία (Σολωμό, δημοτικά τραγούδια), αναζητώντας διέξοδο στις δικές του ποιητικές δοκιμές. Παράλληλα, κατά την αθηναϊκή περίοδο της ζωής του γνώρισε και σχετίστηκε με τους δημοτικιστικούς κύκλους, που επηρεάζονταν από τη βαριά προσωπικότητα του Παλαμά. Εκεί γνώρισε και δέχτηκε την επίδραση του Μάρκου Τσιριμώκου. Σ' αυτό το πνευματικό κλίμα ο Δελμούζος ζει το μετασχηματισμό που συμβαίνει σε μια μερίδα των δημοτικιστών: την αναβάθμιση του προσανατολισμού των οπαδών της δημοτικής προς τον "εκπαιδευτικό" χαρακτήρα. Την εποχή αυτή ακριβώς (αρχές του αιώνα) ο δημοτικισμός περιορίζει την εμβέλειά του και εξειδικεύει το ενδιαφέρον του στο σχολικό σύστημα, που επιδιώκει να αναμορφώσει. Η τάση αυτή -που αποτελεί την προσαρμογή του ορμητικού χαρακτήρα της πρώτης περιόδου σε δραστηριότητες περισσότερο ρεαλιστικές- έρχεται να διαμορφώσει νέες συνθήκες σε εθνικό επίπεδο, ώστε να οργανωθεί και να λειτουργήσει πιο ορθολογιστικά το ελληνικό σχολείο. Είχε προηγηθεί η διαπίστωση του αδιεξόδου, όπου οδηγούσε την ελληνική εκπαίδευση η εμμονή στα αρχαϊστικά ιδανικά. Εξάλλου ήταν φανερή τότε η επιθυμία σε πλατιά λαϊκά στρώματα να αναζητηθούν εναλλακτικές λύσεις απέναντι στην ιδεολογική χρεοκοπία του τέλους του περασμένου αιώνα1.

Την ανεπάρκεια και την αναποτελεσματικότητα της ελληνικής εκπαίδευσης ο Δελμούζος είχε ενσυνείδητα διαπιστώσει· έτσι οι αναζητήσεις του και ο προσωπικός του αγώνας, να κατασταλάξει τις κυμαινόμενες διαθέσεις του, βρήκαν φυσιολογικά τη λύση τους στην ένταξή του και στην ενεργό, αργότερα, συμμετοχή του, στο

——————————————

1. Πβ. Α. Φραγκουδάκη, Ο Εκπαιδευτικός Δημοτικισμός και ο γλωσσικός συμβιβασμός τον 1911, Ιωάννινα 1977, σ. 35-48. Επίσης Ν. Τερζής, ό.π., σ. 7-11, 56-62.

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/244.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ιδεολογικό κίνημα του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού. Τούτο δεν έγινε σύντομα, ούτε χωρίς κάποια κρίση προσανατολισμού. Στην τελική απόφαση τον οδήγησε, αργότερα και μετά τις εμπειρίες της παραμονής του στη Γερμανία, η γνωριμία με το έργο δύο προσώπων: του Σκληρού και του Φωτιάδη, όχι πάντως ανεπεξέργαστα1. Ο ίδιος επιμένει στην ποιότητα αυτών των γνωριμιών του. Μετά την "κατήχηση" στη σοσιαλιστική θεωρία, που δέχτηκε από το Σκληρό γράφει: "...είδα τότε καθαρά την παιδεία γενικά συνυφασμένη μέσα στη σύνθετη κοινωνική και πνευματική ζωή, σαν ένα παράγοντα, βασικό, βέβαια, μέσα όμως σε άλλους, που όλοι μαζί έπρεπε να κινηθούν προς το μεγάλο σκοπό. Αλλά και ειδικώτερα παιδαγωγικά προβλήματα άρχισα να τ' αντικρίζω αλλιώτικα..."2. Και από το Φωτιάδη, το βιβλίο του οποίου επηρέασε πολλούς δημοτικιστές στη στροφή τους προς το εκπαιδευτικό πρόβλημα, ο Δελμούζος, ξεπερνώντας την αρχική αδιαφορία του, δέχτηκε έντονη επίδραση. "Έπρεπε", γράφει, "να σφίξω μ' ευγνωμοσύνη το χέρι του ανθρώπου, που με είχε στηρίξει στην πιο κρίσιμη στιγμή της ζωής μου, και με βοήθησε να πάρω οριστικά το δρόμο που αγωνιζόμουν να ξανοίξω εμπρός μου..."3.

Παρακολουθήσαμε, με κάθε δυνατή συντομία, τα προβλήματα που έπρεπε να επιλύσει ο Δελμούζος στα κρίσιμα χρόνια της διαμόρφωσης του χαρακτήρα του, και ανιχνεύσαμε τους παράγοντες που επέδρασαν στη διαμόρφωση του ψυχισμού του και του προσωπικού του ύφους. Διαπιστώσαμε ότι οι εμπειρίες, που απόκτησε κατά τη διάρκεια της νεανικής του ηλικίας και της περιόδου των σπουδών του, επέδρασαν περισσότερο αρνητικά· του έδειξαν, δηλ.,

——————————————

1. Η επίδραση είναι βεβαιωμένη από τον ίδιο το Δελμούζο. Πβ. A. Δελμούζου, Μελέτες και πάρεργα, ό.π., σ. 431 και 442.

2. Στο ίδιο, σ. 442-443.

3. A. Δελμούζος, Ο Φώτης Φωτιάδης και το παιδαγωγικό τον έργο, Αθήνα 1947, σ. 6 και 76. Παρόμοια επίδραση από το βιβλίο του Φωτιάδη δέχτηκαν κι άλλοι δημοτικιστές, όπως λ.χ. o M. Τριανταφυλλίδης [πβ. Μ. Τριανταφυλλίδη, "Μνημόσυνα", Άπαντα, τ. Ε', Θεσσαλονίκη (1963), σ. 442].

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/245.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

την ανεπάρκεια υποδομής και μεθόδων του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος. Το σημαντικό είναι πως οι εμπειρίες αυτές έγιναν για το Δελμούζο η αφορμή να εμβαθύνει στο πρόβλημα και να αναζητήσει με τις δικές του δυνάμεις τη λύση. Έτσι η φράση του Ίδιου: "να μην ξαναζήσουν και άλλοι το σχολείο όπως το είχα [εγώ] ζήσει"1, συμπυκνώνει όλο το φάσμα της προσωπικής του θέσης απέναντι στο εκπαιδευτικό πρόβλημα και την ανάγκη μετατροπής του σε παράγοντα αναδημιουργίας. Με τις προϋποθέσεις αυτές, δηλαδή την επαφή του με την ευρωπαϊκή φιλοσοφική (και ειδικότερα παιδαγωγική) σκέψη και την στράτευσή του στο χώρο του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού (αποσκευές που αποτέλεσαν τελικά το ιδεολογικό του credo), ο Δελμούζος επέστρεψε στην Ελλάδα, για να αναλάβει το ρόλο του πρωτοπόρου, ώστε να τεθεί σ' εφαρμογή η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα2.

Στην Ελλάδα ο Δελμούζος επέστρεψε από τη Γερμανία στα μέσα του 1907 και αναζήτησε εργασία· το σχολείο των Σπετσών φάνηκε ότι προκάλεσε την προσοχή του, χωρίς όμως να δοθεί συνέχεια. Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα ένιωθε ακόμη ανέτοιμος για παιδαγωγικό έργο, καθώς γράφει: "Γύρισα χωρίς ακόμη να έχω αποκρυσταλλωμένη γνώμη για ζητήματα ζωτικά. Έπρεπε πρώτα να προηγηθή η πράξη"2.

Εδώ προβάλλει το κύριο χαρακτηριστικό της πνευματικής πορείας του Δελμούζου, η άμεση στροφή από τη θεωρία στην πράξη, την εκπαιδευτική βέβαια. Ο Δελμούζος ήρθε στην Ελλάδα 

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Μελέτες και πάρεργα, ό.π., σ. 443.

2. Ο Ν. Τερζής (ό.π., σ. 37-38) προσθέτει έναν ακόμη παράγοντα, αυτόν που ονομάζει "πολιτιστική διείσδυση". Την ορίζει ως εξής: Μέλη ενός πολιτιστικού συστήματος (εν προκειμένω οι δημοτικιστές διανοούμενοι των αρχών του αιώνα), όταν έρθουν σ' επαφή με μέλη ενός άλλου, παίρνουν στοιχεία της κουλτούρας τους (των μελών του δεύτερου πολιτιστικού συστήματος, της ευρωπαϊκής δηλαδή κουλτούρας) και τα ενσωματώνουν στα δικά τους. Στην περίπτωση αυτής της επίδρασης ανήκουν ο Δελμούζος και τα άλλα ιδρυτικά μέλη του Εκπαιδευτικού Ομίλου.

3. Α. Δελμούζος, Μελέτες και πάρεργα, ό.π., σ. 443.

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/246.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

θεωρητικά καταρτισμένος· ωστόσο στη σχολική δραστηριότητα θ' αναζητήσει και θα βρει την καταξίωση των γνώσεων του. Ο ίδιος βεβαιώνει: "Δεν ήταν μονάχα κάποια θεωρητική ανησυχία, που [με] έσπρωχνε στην άμεση σχολική δράση, παρά και το ίδιο το παιδί. Μια φορά και το ένιωσες στη ζωή σου, δε σ' αφήνει πια ήσυχο"1. Και αλλού: "Έβλεπα το σχολείο, παρ' όλη τη στενώτατη συνύφανσή του με τα κοινωνικά φαινόμενα, να προβάλη πάντα βασικός παράγοντας για την πρόοδο ενός τόπου..."2. Με το σκεπτικό αυτό έκανε έργο της ζωής του την ανάπλαση της νεοελληνικής παιδείας, μέσα από την πρακτική του σχολείου, γεγονός που θα υπογραμμίσει o ίδιος λίγο αργότερα· "είμαι γεννημένος δάσκαλος" θα τονίσει στον πρώτο δημόσιο απολογισμό του έργου του.

Ως το Σεπτέμβριο του 1908 ελάχιστες υπήρξαν οι δημόσιες εμφανίσεις των προσωπικών του αντιλήψεων για το κοινωνικό και το γλωσσοεκπαιδευτικό ζήτημα. Η προσωπική του στάση είναι από την αρχή "συμβιβαστική". Αυτό νομίζουμε διαφαίνεται τόσο από την παρουσίαση και κριτική του βιβλίου του Γ. Σκληρού, όσο και στα πρώτα γλωσσοεκπαιδευτικά του άρθρα στην εφημερίδα Ακρόπολις. Με τις εμφανίσεις αυτές -αλλά και με τη θετική ανταπόκριση στην πρόσκληση των εργατών του Βόλου- επιβεβαιώνει τη μετριοπαθή στάση και το ανθρωπιστικό ιδανικό που εμπνέουν και αντιπροσωπεύουν το Δελμούζο σ' όλες τις κοινωνικές, ευρύτερα, δραστηριότητές του3. Αυτές ακριβώς τις ιδιότητες

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Οι πρώτες προσπάθειες στο Μαράσλειο, Δημητράκος, Αθήνα 1930, σ. 13.

2. Α. Δελμούζος, Μελέτες και πάρεργα, ό.π., σ. 443.

3. Στο περιοδικό Νουμάς (τεύχ. 257, 19 του Τρυγητή και 261, 16 Σεπτέμβρη 19Ο7) παρουσίασε στο ελληνικό κοινό το βιβλίο του Γ. Σκληρού (Κωνσταντινίδη), Το κοινωνικόν μας ζήτημα, προκαλώντας μια ευρύτατη συζήτηση ανάμεσα στους "εθνικιστές" και τους "σοσιαλιστές" δημοτικιστές της εποχής. [Βλ. Ρ. Σταυρίδη-Πατρικίου (επιμ.), Δημοτικισμός και κοινωνικό πρόβλημα, Ερμής, ΝΕΒ, Αθήνα 1976].

Μετέπειτα η στάση του Δελμούζου απέναντι στις ιδέες του Σκληρού

Σελ. 246
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 227
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    τις προτεραιότητες, που χειριζόταν πια, σ' όλη τη διάρκεια της λειτουργίας του Σχολείου, ο Δελμούζος. Η αγαστή συνεργασία και η σύμπνοια σ' όλους τους τομείς των δύο πρωτεργατών θα συνεχιστεί αμετάπτωτη ως τη βίαιη διακοπή της λειτουργίας του Σχολείου τους, οπότε οι εξελίξεις των γεγονότων και η κοινή μοίρα θα τους ενώσει μια ακόμη φορά στους χειρισμούς αντιμετώπισης των διωκτών τους.

    2. Σαράτσης-Δελμούζος: Βίοι παράλληλοι

    Τα κοινά πάντως σημεία μεταξύ των δύο ανδρών δεν πρέπει να εντοπιστούν μόνο σε όσα αφορούν τη λειτουργία του Α.Δ.Π. Η παράλληλη πορεία της σταδιοδρομίας των δημιουργών του βολιώτικου Σχολείου, από την πρώτη στιγμή της γνωριμίας τους ως τον τερματισμό της βολιώτικης περιπέτειας, περιέχει πολλά κοινά σημεία.

    Η γνωριμία τους έγινε σχεδόν τυχαία. Ήταν το φθινόπωρο του 1908, όταν ο Σαράτσης αναζητούσε το κατάλληλο πρόσωπο, που θα αναλάμβανε τη διεύθυνση του σχεδιαζόμενου τότε Σχολείου. Σύμφωνα με τις προτάσεις του Σαράτση στο δημοτικό συμβούλιο Παγασών έπρεπε να αναζητηθεί διπλωματούχος της Φιλοσοφικής Σχολής για τη θέση του διευθυντή. Για την ακρίβεια αναζητούσε γυναίκα πτυχιούχο. Οι αναζητήσεις δεν κατέληξαν σε συγκεκριμένο πρόσωπο. Τότε ακριβώς o Σαράτσης δέχτηκε τη σύσταση του καθηγητή Νικ. Πολίτη1 να προσλάβει το νέο παιδαγωγό Αλέξανδρο Δελμούζο, που είχε επιστρέψει από ανώτερες σπουδές στη

    ——————————————

    1. Υπήρχε και παλαιότερη γνωριμία και οικογενειακές σχέσεις μεταξύ Σαράτση και Πολίτη. Τα γεγονότα της μεσολάβησης του καθηγητή για την πρόσληψη του Δελμούζου περιγράφονται από τους ίδιους στις καταθέσεις τους (βλ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 159-161 και 273-274), όπου δημοσιεύεται η συστατική επιστολή του Ν. Πολίτη. Πάντως από τα δύο τηλεγραφήματα, που βρέθηκαν στα κατάλοιπα Δελμούζου, φαίνεται ότι πριν προσλάβει το Δελμούζο ως διευθυντή του Α.Δ.Π., ο Σαράτσης πήγε στην Αθήνα και τον γνώρισε προσωπικά.