Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 247-266 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/247.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

του Δελμούζου γνώρισε και εκτίμησε o ιδρυτής του βολιώτικου Παρθεναγωγείου, ο Σαράτσης, και του ανέθεσε τη διεύθυνση και την ευθύνη εφαρμογής του μεταρρυθμιστικού προγράμματός του. Το πρώτο στάδιο υλοποίησης των ιδεολογικών, και ειδικότερα των παιδαγωγικών, αρχών του Δελμούζου υπήρξε το Α.Δ.Π. του Βόλου1.

5. Το παιδαγωγικό (μεταρρυθμιστικό) έργο του Δελμούζου στο Βόλο

Το παιδαγωγικό σύστημα του Δελμούζου οφείλει τις αρχές του στην επίδραση των φιλοσοφικών-κοινωνικών-παιδαγωγικών γνώσεων, που απέκτησε με τις μελέτες του, και με τον προσωπικό σχετισμό με τα ιδεολογικά κινήματα (ηθικός σοσιαλισμός-

——————————————

είναι στάση επιφυλακτική, καθώς επικρίνει την παράλειψη από το Σκληρό της "δυνάμεως ενός των σπουδαιότερων ηθικών ελατηρίων, της ζωντανής παραδόσεως" στην ιστορική εξέλιξη της ελληνικής επανάστασης (Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 306).

Πάντως το όνομα του Δελμούζου, ακούγεται για πρώτη φορά από το Φεβρουάριο του 1908, όταν ευρισκόμενος σ' επαφή με το (σοσιαλίζον) εργατικό Κίνημα του Βόλου, γράφει στον Κ. Ζάχο, ιθύνοντα του εργατικού κινήματος και διευθυντή του Εργάτη -εφημερίδας με σαφείς κοινωνικούς και γλωσσικούς στόχους- ότι συμμετέχει στον αγώνα των εργατών να εξυψωθούν οικονομικά, πνευματικά και ηθικά. Στην επιστολή του αυτή η φράση: "...θα φέρουν σε σύγκρουση τους εργάτες με πολλά από τα επίσημα σάπια ιδανικά του Κράτους μας..." (πβ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 116-117) θεωρήθηκε το κατ' εξοχήν τεκμήριο της διασύνδεσης του Δελμούζου με τα "αναρχικά" στοιχεία του Βόλου, και προκάλεσε πολλές συζητήσεις κατά τη Δίκη. Στη διάρκεια της ίδιας Δίκης ο Δελμούζος επιβεβαίωσε τη συμπάθειά του στο εργατικό κίνημα και τα συμφέροντα της εργατικής τάξης (πράγμα που μαρτυρούσε η συμμετοχή του στις εκδηλώσεις του Εργατικού Κέντρου Βόλου), αποδεικνύοντας ότι αυτή την εποχή ο Δελμούζος ενεργεί συνειδητά επιλέγοντας στην κοινωνική του δράση, την άποψη των σοσιαλιστών, την προσπάθεια δηλαδή για την ηθική θεμελίωση του σοσιαλισμού.

1. Πβ. A. Δελμούζου, Μελέτες και πάρεργα, ό.π., σ. 223. Και Γ. Αποστολάκη, "Η προσφορά του Δελμούζου", στο περιοδ. Παιδεία και ζωή, ό.π., σ. 211-212.

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/248.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

νεοτεριστική παιδαγωγική κίνηση) στη Γερμανία· τις οφείλει επίσης στην επεξεργασία της προσωπικής ιδεολογίας, που σχηματίστηκε ως συνέπεια των εμπειριών του από το ελληνικό και το ευρωπαϊκό σύστημα, και στη συμπαράταξη του προς τις επαγγελίες του "Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού". To αποτέλεσμα πάντως της συγκεκριμένης εργασίας του Δελμούζου στο βολιώτικο Παρθεναγωγείο και η συγκεκριμένη εφαρμογή των αρχών αυτών στο ίδιο Σχολείο προσφέρουν τις δυνατότητες να εγκύψουμε στην ουσία αυτού, που αποκαλέσαμε "παιδαγωγικό σύστημα" του Δελμούζου, με τους χρονικούς και τοπικούς περιορισμούς που αφορούν την αποκλειστικότητα μελέτης της λειτουργίας του Α.Δ.Π. Χωρίς να παραγνωρίζουμε την απήχηση, που απέκτησε το "πείραμα του Βόλου" -και μάλιστα σε συνάρτηση με τα γεγονότα που ακολούθησαν την κατάργησή του-, θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε σε γενικές γραμμές το παιδαγωγικό σύστημα που εφαρμόστηκε στο Βόλο και αποτέλεσε το πρώτο στάδιο της "εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης", της οποίας ο ίδιος υπήρξε ο κυριότερος εκφραστής, στα πρώτα πενήντα χρόνια του αιώνα μας1.

Και σ' άλλο σημείο έγινε δεκτό ότι στο Σχολείο του Βόλου επιχειρήθηκε μια σημαντική μεταρρύθμιση των εκπαιδευτικών πραγμάτων. Η αποδοχή αυτής της σκέψης, και τα πράγματα γενικεύει και χρειάζεται αποδείξεις. Αυτό που στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης αποκαλούμε "Μεταρρύθμιση" είναι κάτι το δυσκαθόριστο και συνήθως φορτισμένο ιδεολογικά. Κατά κανόνα προστίθεται στον όρο ο χαρακτηρισμός "εσωτερική" και "εξωτερική" μεταρρύθμιση2. Η "εξωτερική" μεταρρύθμιση προϋποθέτει τη μεταβολή της σχολικής οργάνωσης, την τροποποίηση των σχολικών τύπων, την αλλαγή της σχέσης ανάμεσα στους τύπους των σχολείων και

——————————————

1. Πβ. Η. Ξηροτύρη, "Αλέξ. Δελμούζος", περιοδ. Λόγος και Πράξη, τεύχ. 6 (1978), σ. 5-7.

2. Για τις έννοιες της "εσωτερικής" και της "εξωτερικής" μεταρρύθμισης, βλ. Ν. Τερζή, "Απόψεις για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση", περιοδ. Φιλόλογος, αρ. 23, Θεσσαλονίκη 1981, σ. 272-273.

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/249.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τον τρόπο μετάβασης από τη μια σχολική βαθμίδα στην άλλη κλπ. Και ως "εσωτερική" μεταρρύθμιση εννοούμε τα μέτρα της εσωτερικής διαφοροποίησης, τις μεθόδους διδασκαλίας και μάθησης, το πνεύμα και το ήθος της διδασκαλίας, τη σχολική ζωή καθώς και τα στοιχεία που αναφερόνται στην επιλογή των μορφωτικών αγαθών και του περιεχομένου της μάθησης, δηλ. το πρόγραμμα και τα μέσα διδασκαλίας.

Στον τρόπο με τον οποίο λειτούργησε το Α.Δ.Π. είναι δυνατό να αναγνωριστούν κάποια στοιχεία, που ανήκουν στην "εξωτερική" μεταρρύθμιση, όπως o τρόπος της σύστασης του Σχολείου, η υποβάθμιση της σημασίας των εισαγωγικών εξετάσεων ως όρος εγγραφής των μαθητριών και ο προκαθορισμένος στόχος του Σχολείου, να μην παρέχει τα τυπικά προσόντα ανόδου σε ανώτερη εκπαιδευτική βαθμίδα, παρά μόνο τον εφοδιασμό των τροφίμων του με γενικές γνώσεις1. Οι ιδιαιτερότητες αυτές της λειτουργίας του Σχολείου του Βόλου μπορούν να ενταχθούν στις προϋποθέσεις της "εξωτερικής" μεταρρύθμισης, χωρίς πάντως ν' αποτελούν την ουσία των καινοτομιών, που επιχειρήθηκαν σ' αυτό.

——————————————

1. Στο Α.Δ.Π. (στην Α' τάξη) μπορούσαν να εγγραφούν μαθήτριες απόφοιτες των εξαταξίων ("πλήρων") δημοτικών σχολείων θηλέων ή απόφοιτες ιδιωτικών παρθεναγωγείων ή των (καταργημένων) "ανωτέρων" τάξεων του 1ου δημοτικού Παρθεναγωγείου Βόλου. Το γεγονός αυτό εξηγεί την ποικιλία προέλευσης (ηλικίας και γνώσεων) των μαθητριών που φοίτησαν στο Α.Δ.Π. (πβ. Α. Δελμούζου, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 40).

Η "ακώλυτη" προαγωγή των μαθητριών σ' ανώτερη τάξη ήταν εξασφαλισμένη, δεν ίσχυε δηλ. η βαθμολογία, ούτε λειτούργησε στο Α.Δ.Π. ο θεσμός της ανεξέτασης ή της απόρριψης κάποιας μαθήτριας. Το Σχολείο παρείχε στις προαγόμενες μαθήτριες του "Ενδεικτικόν", που το υπόγραφαν ο διευθυντής και τα μέλη της Εφορείας (στα κατάλοιπα Δελμούζου -στη βιβλιοθήκη της Άμφισσας- φυλάσσονται δείγματα τέτοιων ενδεικτικών). Τέλος το "απολυτήριο" (που δεν πρόλαβε να δοθεί σε καμιά μαθήτρια, εξαιτίας της απότομης διακοπής λειτουργίας του Σχολείου), δεν παρείχε τυπικό δικαίωμα εγγραφής σε σχολείο ανώτερης βαθμίδας, αφού προορισμός του Α.Δ.Π. ήταν να δώσει "ανώτερη" μόρφωση σε κορίτσια που δεν ήθελαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους.

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/250.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Αντίθετα, πιο ευδιάκριτες οι αλλαγές της εσωτερικής δομής του συγκεκριμένου Σχολείου, μπορούν να εντάξουν τη λειτουργία του στα χαρακτηριστικά της «εσωτερικής» μεταρρύθμισης. Συγκεκριμένα στο Παρθεναγωγείο του Βόλου —ως άσκηση παιδαγωγικής πρακτικής του Δελμούζου κυρίως— επιχειρήθηκαν μια νέα εκτίμηση του γνωστικού περιεχομένου του σχολικού προγράμματος, μια αναθεωρημένη διδακτική μεθοδολογία και πιο εμφανής ίσως μια νέα σύλληψη της σχολικής ζωής. Για μια μοναδική ίσως φορά ως την εποχή εκείνη, σ' ένα, ιδιότυπο κι από άλλες απόψεις εκπαιδευτήριο επιχειρήθηκαν αλλαγές χωρίς την πίεση από ανώτερες εκπαιδευτικές αρχές, αλλά ως πρακτική εφαρμογή παιδαγωγικών αρχών, έστω και ελάχιστα συστηματοποιημένων, δύο κατά κύριο λόγο ατόμων, του Δελμούζου και του Σαράτση. Η ατομικότητα των μεταρρυθμιστικών προτάσεων εξηγεί κατά ένα μέρος και την αντίδραση που συνάντησαν.

Από τα στοιχεία, που αποδεδειγμένα τροποποίησε η λειτουργία του Α.Δ.Π., της σχολικής πρακτικής, έχουν παρουσιαστεί ήδη οι λεπτομέρειες του ωρολόγιου και αναλυτικού προγράμματος, καθώς και η μεθοδολογία της διδασκαλίας καθενός μαθήματος· μένει να συζητηθούν τα υπόλοιπα στοιχεία της σχολικής ζωής, που οφείλονταν στις πρωτοβουλίες του Δελμούζου.

Βασικός στόχος της αγωγής είναι, όπως φαίνεται στην παιδαγωγική δράση του αυτής της περιόδου, η διαμόρφωση ηθικού και αυθύπαρκτου χαρακτήρα, με τη βιωματική διάσταση της έννοιας. Είναι, εξάλλου, εμφανής ο ανθρωπιστικός προσανατολισμός στο σχεδιασμό της διδασκαλίας από το Δελμούζο, κάτι που θα μείνει βασικό χαρακτηριστικό και στη μετέπειτα δράση του. Με το ίδιο σκεπτικό o Δελμούζος θεωρούσε τέρμα της διαδικασίας της αγωγής την αυθυπαρξία, που κατακτιέται από το μαθητή με αδιάκοπη προσπάθεια και ενεργητική στάση. Την επιδίωξη αυτή ο Δελμούζος πιστεύει ότι πραγματοποίησε με επιτυχία η λειτουργία του Α.Δ.Π.1.

——————————————

1. Πβ. Α. Δελμούζου, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 129, 273 κ.ά.

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/251.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Ιδιαίτερη έμφαση δίνει ο Δελμούζος στη σημασία της συναισθηματικής αγωγής. Σταθερή επιδίωξη του σχολείου ήταν να "μορφώσει το σώμα, το πνεύμα και τη ψυχή", επισημαίνοντας έτσι τον ολικό χαρακτήρα της μόρφωσης. To πνεύμα αυτό έρχεται σ' αντίθεση με την επιμονή του παλαιού σχολείου στη διανοητική (και επομένως μονομερή) διάσταση της μόρφωσης1. Ο ίδιος προσπάθησε να εμπλουτίσει τον συναισθηματικό κόσμο των παιδιών αξιοποιώντας το θησαυρό, "που κοιμόταν" στις ψυχές των μαθητριών του. Τη συναισθηματική αγωγή βοηθούσαν στο Α.Δ.Π. τόσο το περιεχόμενο και ο τρόπος διδασκαλίας των φιλολογικών και καλλιτεχνικών μαθημάτων, όσο και η άμεση επαφή με τη φύση.

Τονίζοντας ο Δελμούζος τον προπαιδευτικό χαρακτήρα του σχολείου σε σχέση με τη ζωή στην κοινωνία, επιμένει στον καθοριστικό ρόλο του εκπαιδευτικού στη λειτουργία της μετάδοσης των γνώσεων. Ο διάλογος κατέχει την κεντρική θέση στη διδασκαλία: οι ερωτήσεις του δασκάλου και οι ερωτήσεις των μαθητών -με την υποχρέωση αμοιβαίων απαντήσεων- στοιχειοθετούν τα πλαίσια της ενεργητικής διδασκαλίας. Ο δασκαλοκεντρικός χαρακτήρας του παλαιού σχολείου επιζητείται να καταργηθεί, και κατά συνέπεια η αυταρχική συμπεριφορά του δασκάλου, όσο και η "ψυχολογία του ραγιά", που κατείχε τις μαθήτριες. Είναι χαρακτηριστικές οι περιγραφές της συμπεριφοράς των μαθητριών του, όσο ήταν εξαρτημένες από τη σχολική ζωή. Τη σκληρή πραγματικότητα -που κι ο ίδιος είχε ζήσει ως μαθητής- στις σχέσεις των σχολικών παραγόντων περιγράφει ο Δελμούζος με έντονη πικρία. Σταθερή όμως επιδίωξή του παρέμεινε η αυτονομία των παραγόντων αυτών, με συνέπεια την απόκτηση της ελευθερίας, τόσο από τις μαθήτριες όσο και από τους εκπαιδευτικούς2. Η πορεία αυτή αποδείχτηκε επίπονη, αφού η μεταβολή απαιτούσε "βαθμιαία μετάβαση από την ετερόνομη στην αυτόνομη πειθαρχία· ένας δρόμος ανηφορικός, που είχε γίνει πιο δύσκολος από την ανάγκη ν' αφήσωμε μεγάλη

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 267.

2. Πβ. στο ίδιο, σ. 313.

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/252.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ελευθερία στα παιδιά, για να τα βοηθήσωμε να σπάσουν μόνα τους τον αφύσικο και ομοιόμορφο σχολικό τύπο, όπου είχαν ισοπεδωθεί με την εξάχρονη φοίτησή τους στα δημοτικά Παρθεναγωγεία"1. Από την πλευρά του δασκάλου επίσης χρειάστηκε τεράστια προσπάθεια και προσαρμογή, επειδή "διά να γνωρίση κατά βάθος τον παιδικό χαρακτήρα που θέλει να μορφώση, οφείλει να κατεβή ή μάλλον ν' ανεβή προς το παιδί, και φίλος, αδελφός, πατέρας, να γίνη αυτός ο ρυθμιστής της παιδικής ζωής"2. Για να γίνει τούτο πραγματικότητα στο Α.Δ.Π. ο δάσκαλος -κι όχι μόνο o ίδιος ο Δελμούζος- επιδιώχτηκε ν' αλλάξει νοοτροπία και διάθεση. Η επιβολή του δασκάλου δεν είχε σχέση με την τιμωρία και τον καταναγκασμό· αντίθετα η αγάπη, η κατανόηση, η συμμετοχή στα ενδιαφέροντα και τα παιχνίδια των μαθητριών έδιναν το μέτρο του ξεχωριστού (και καινοφανούς) πλέον ρόλου του εκπαιδευτικού.

Αποτέλεσμα όλης αυτής της διαδικασίας στο Α.Δ.Π. υπήρξε η χειραφέτηση του δασκάλου και του μαθητή, "η ενέργεια που πηγάζει από την ελεύθερη βούληση του ατόμου", δηλαδή η αυτενέργεια, βασικό μέσο στην επίτευξη των στόχων του Σχολείου. Η αυτενέργεια έχει καίρια σημασία για το παιδαγωγικό σύστημα του Δελμούζου, νόημα που επανέρχεται συχνά στα γραπτά του και που απηχεί εμφαντικά τη βασική αρχή του Σχολείου Εργασίας3.

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 125.

2. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 318.

3. Έχει ιδιαίτερη σημασία η συχνότητα της αναφοράς της έννοιας "αυτενέργεια" από το Δελμούζο στο Κρυφό σκολειό (λ.χ. σ. 34, 59, 83, 100 κ.ά.). Τούτο είναι μια σαφής ένδειξη συνάφειας με τη φρασεολόγια και τη σημειολογία των εκπροσώπων του "Νέου Σχολείου". Οι σχέσεις του παιδαγωγικού συστήματος του Δελμούζου με τις αρχές του "Σχολείου Εργασίας" είναι πολύ στενές, ακόμη από την περίοδο του Βόλου. Οι αρχές του "Νέου Σχολείου" εφαρμόστηκαν από το Δελμούζο στο Α.Δ.Π. σε πολλά σημεία, αν και ως τότε υπάρχουν μόνο ενδείξεις του επηρεασμού του Δελμούζου από τους πρωτοπόρους του "Σχολείου Εργασίας" (πβ. όσα σχετικά λέγονται εδώ, σ. 240-242). Πβ. Ν. Τερζή, Η παιδαγωγική του Αλέξ. Δελμούζου, ό.π., σ. 47, 112, 117, 121, 135, κ.ά. Ο όρος πάντως θα καθιερωθεί αρκετά 

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/253.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

20. Η κατοικία του Δελμούζου στο Βόλο

Στην ίδια κατεύθυνση πορεύονται η χρήση του διαλόγου, η βιωματική διδασκαλία και η αγωγή της θέλησης.

Άλλο χαρακτηριστικό των παιδαγωγικών επιδιώξεων του Δελμούζου στο Α.Δ.Π. ήταν η αισθητική αγωγή. Ο ίδιος έδινε ξεχωριστή σημασία στην έκφραση του συναισθηματικού κόσμου των μαθητριών· επεδίωκε την αισθητική καλλιέργεια με τη διδασκαλία μαθημάτων όπως η ιχνογραφία, η χειροτεχνία, η ιστορία της τέχνης, η ωδική και η γυμναστική, και έξω από την αίθουσα διδασκαλίας με την καλλιέργεια του κήπου και τους παιδαγωγικούς περιπάτους. Αν και ο ίδιος δίδαξε μόνο το μάθημα της ιστορίας της (ελληνικής) τέχνης, ερμηνεύοντας με τις μαθήτριές του έργα της αρχαίας γλυπτικής-αρχιτεκτονικής και της νεοελληνικής ζωγραφικής, το ενδιαφέρον του για την αισθητική καλλιέργεια των παιδιών υπήρξε πάντα έντονο. Πολύ χαρούμενος αναφέρεται στις πετυχημένες προσπάθειες των μαθητριών, άσχετες μάλιστα από τις

——————————————

αργότερα από τις δραστηριότητες του Δελμούζου στο Βόλο.

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/254.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

άλλες επιδόσεις τους στα "θεωρητικά" μαθήματα, και στη συμπαράσταση που πρόσφερε στο έργο του η διδασκαλία μερικών από τους ικανότερους (και μονιμότερους) συναδέλφους του. Αξιοσημείωτο επίσης είναι ότι με τα μαθήματα-απασχολήσεις αυτές επιδίωξε τη μετάδοση στις μαθήτριες, του πνεύματος ελευθερίας και της ενεργητικής στάσης και της βιωματικής μάθησης1.

Ο κεντρικός άξονας του παιδευτικού προσανατολισμού του προγράμματος Δελμούζου, που ανήκει στις ρυθμίσεις της "εσωτερικής" μεταρρύθμισης, έγκειται στις αλλαγές που επέφερε στα καθιερωμένα σχήματα και κατευθύνσεις των προγραμμάτων άλλων παρόμοιων σχολείων της εποχής. Παρατηρήσαμε τη ρήξη που προκάλεσε το πρόγραμμα του βολιώτικου Σχολείου έναντι των παλαιών. Το βασικό πάντως χαρακτηριστικό του προγράμματος του Δελμούζου είναι ο ριζικός αναπροσανατολισμός, η στροφή από τον (ψευδο) κλασικισμό στο παρόν, το νέο ελληνισμό και τα σύγχρονα ιδανικά. Η πραγματοποίηση αυτού του στόχου έγινε πράξη με την τοποθέτηση στο πρόγραμμα στην πρώτη θέση του μαθήματος των Νέων Ελληνικών, όπου γλώσσα, πολιτισμικές αξίες, κείμενα και ψυχολογική διάθεση συνέτειναν στην κατανόηση, εκτίμηση και βαθύτερη συνειδητοποίηση των αξιών της νεοελληνικής παράδοσης, του γλωσσικού οργάνου και του ηθικοπλαστικού περιεχομένου του νεοελληνικού πολιτισμού2. Οι πραγματώσεις αυτές βρίσκονταν σε πλήρη αντιστοιχία με τα ιδανικά του δημοτικισμού και αποτελούσαν πραγματική στροφή στο σχολικό σύστημα. Την ίδια απαίτηση -επαφή δηλ. με τα ιδανικά αλλά και με τις ανάγκες του νέου ελληνισμού-πρόβαλλε η διδασκαλία όχι μόνο του μαθήματος των Νέων Ελληνικών, η έμφαση στο οποίο αποτέλεσε την καίρια θέση του Δελμούζου, αλλά και το περιεχόμενο των περισσότερων άλλων μαθημάτων. Εμφανής προτεραιότητα, λ.χ., στα ενδιαφέροντα του (νέου) ελληνισμού δίνεται κατ' εξοχήν στα περιεχόμενα του μαθήματος της Ιστορίας, που άρχιζε με τη νεότερη περίοδο

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 240-246 κ.ά.

2. Στο ίδιο, σ. 234 κ.π.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/255.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

της ελληνικής ιστορίας, προχωρούσε στη μεσαιωνική περίοδο και κατέληγε στον κλασικό κόσμο. Παρόμοιο περιεχόμενο και στόχους είχε και το μάθημα της Ιστορίας της Τέχνης, όπου το βάρος της ενασχόλησης δασκάλου και μαθητριών έπεφτε στα έργα νεοελλήνων ζωγράφων. Την ίδια σκοπιμότητα εξυπηρετούσε η διδασκαλία της Γεωγραφίας, αφιερωμένης κυρίως στο άμεσο περιβάλλον των παιδιών, και τα φυσιογνωστικά μαθήματα, όπου η έρευνα της χλωρίδας και της πανίδας του τόπου τους, έφερνε τις μαθήτριες σε άμεση επίγνωση του δικού τους γύρω κόσμου. Ειδικότερα η διδασκαλία της νεοελληνικής (δημοτικής) γλώσσας, παρ' όλες τις αναστολές και τα εμπόδια, δημιούργησε το υπόβαθρο της αυτογνωσίας και έδωσε τα εφόδια για την κατανόηση της ουσίας του νέου ελληνισμού και των ιδανικών του. Η δημοτική γλώσσα έγινε έτσι o φορέας των μορφωτικών αγαθών, που το Α.Δ.Π. -καινοτομώντας- χάριζε στη νεοελληνική εκπαίδευση.

Δεύτερο χαρακτηριστικό του προγράμματος και της μεθόδου διδασκαλίας στο Α.Δ.Π. αποτέλεσε η επιμονή στα αισθητικο-τεχνικά μαθήματα και ο τρόπος εμπέδωσης των παρεχομένων γνώσεων. Στις προθέσεις του Σαράτση, αλλά και του Δελμούζου ταυτόσημα, ανήκε η έμφαση σ' αυτά τα μαθήματα. Αν και τα επιτεύγματα της διδασκαλίας δεν ανταποκρίθηκαν απόλυτα στους σχεδιασμούς των πρωτεργατών, το περιεχόμενο των μαθημάτων αυτών έκανε διαφανείς τους κοινωνικούς προσανατολισμούς του Σχολείου. Δεν εξυπηρέτησε μόνο η διδασκαλία την αναπλήρωση εμφανών κενών στην εκπαίδευση των κοριτσιών, σε μια εποχή που η μέση βαθμίδα της σχολικής ιεραρχίας έπρεπε να καταρτίζει και πρακτικά τις τροφίμους της, αλλά κυρίως έδωσε την ευκαιρία, ν' αποκτήσει το σχολείο το ρόλο του ως μορφωτικού παράγοντα και ταυτόχρονα δημιουργού της κοινωνικής αγωγής. Υπήρχε δηλαδή φανερή σχέση ανάμεσα στην καλλιέργεια των νοητικών-βουλητικών ικανοτήτων των μαθητριών και την ένταξη τους στον κοινωνικό χώρο της πόλης. Απαραίτητος όρος λειτουργίας του βολιώτικου Σχολείου ήταν η εξυπηρέτηση αναγκών της αστικής τάξης. Δεν υπάρχει αυθαιρεσία σ' αυτόν τον συλλογισμό. Η επί λέξει αναφορά των  δημιουργών

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/256.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

του Σχολείου στην ειδική αυτή στοχοθεσία επιβεβαιώνει την πραγματικότητα1.

Είναι γνωστός o προορισμός των ελληνικών σχολείων μέσης βαθμίδας στην υπηρεσία των μορφωτικών αναγκών της μεσαίας τάξης των πολιτών. Αλλά ειδικά η πέραν του Δημοτικού επιμόρφωση των θηλέων θεωρήθηκε τόσο μόνο αναγκαία, όσο αυτή εντασσόταν στα πλαίσια της "αστικής" φιλοδοξίας2. Η ιδιωτική πρωτοβουλία, που αναπληρώνει τις ελλείψεις της επίσημης εκπαίδευσης σε πολλές περιπτώσεις, αναλαμβάνει την εποχή της ανόδου της αστικής τάξης και το ειδικό καθήκον της επιμόρφωσης των κοριτσιών. Ιδιωτική υπόθεση στην ουσία υπήρξε και η ίδρυση του Α.Δ.Π. στο Βόλο, πόλη που αυτή την εποχή αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα αστικά κέντρα της χώρας. Το ίδιο άλλωστε κίνητρο, η επιδίωξη δηλαδή της αστικής τάξης να μορφώσει τα τέκνα της, παρώθησε και τη δημιουργία τόσων άλλων εκπαιδευτικών (ιδιωτικών κι αυτών) ιδρυμάτων, όπως λ.χ. η πρόσθεση των "ανώτερων" τάξεων σ' ένα δημοτικό παρθεναγωγείο ή η ίδρυση ακριβώς αυτή την εποχή της σχολής θηλέων από τη γαλλική αποστολή καθολικών καλογραιών. Ακριβώς στη βελτίωση των συνθηκών μάθησης, που παρείχαν αυτά τα σχολεία απέβλεπε η πρωτοβουλία του Σαράτση, εκφραστή στην προκειμένη περίπτωση των πιο προοδευτικών τάσεων μέσα στα πλαίσια των φιλοδοξιών της αστικής τάξης του Βόλου. Και κάτι περισσότερο: η σημασία της γαλλικής γλώσσας στο σχολικό πρόγραμμα, πέρα από τις γενικότερες

——————————————

1. Για παράδειγμα: "...ο σκοπός του Α.Δ.Π. ήταν να μορφώση το σώμα, το πνεύμα και τη ψυχή των κοριτσιών της αστικής τάξεως..." [Το κρυφό σκολειό, σ. 267), και "...σκοπός του Α.Δ.Π. ήτο να δώση ανωτέραν γενικήν μόρφωσιν εις τα κορίτσια των αστών..." (Η Δίκη του Ναυπλίου, σ. 309).

2. Η επίσημη (κρατική) θέση στο θέμα αυτό εκφράστηκε με τα εκπαιδευτικά Νομοσχέδια (που -είναι χαρακτηριστικό- και τα δύο δεν ψηφίστηκαν από τη Βουλή), του 1899 (υπουργός Α. Ευταξίας, συνταγμένα από την Σεβ. Καλλισπέρη) και του 1913 (υπουργός Ι. Τσιριμώκος, συνταγμένα κατά το πλείστον από το Δημ. Γληνό). Πβ. Α. Δημαρά, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, ό.π., σ. κε'-κστ' και λζ'-λθ'.

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/257.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ανάγκες που ικανοποιούσε η κατοχή μιας ξένης γλώσσας (και που στο Βόλο ήταν πιο έντονη λόγω της επιρροής των ξένων παροικιών) για τα μέλη της αστικής τάξης, ήταν μεγάλη, γιατί η γνώση της ξένης γλώσσας αποτελούσε ένδειξη "ευρωπαϊκής" ανατροφής και απαραίτητο συστατικό των τρόπων καλής συμπεριφοράς, για τις θυγατέρες των εύπορων αστών. Η ξεχωριστή επομένως θέση, που πήρε στο πρόγραμμα του Α.Δ.Π., η διδασκαλία της γαλλικής γλώσσας είναι απόλυτα συνυφασμένη με τις επιδιώξεις της τάξης αυτής. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνει τον ταξικό χαρακτήρα του βολιώτικου Παρθεναγωγείου και εντάσσεται στη γενικότερη πεποίθηση μας ότι η λειτουργία του Σχολείου (όπως και οι άλλες εξωδιδακτικές δραστηριότητες των Σαράτση-Δελμούζου) ανήκει στο κλίμα των προσπαθειών της αστικής τάξης να υπερκεράσει σ' αυτή την περίοδο της νεοελληνικής ιστορίας σ' όλους τους τομείς την παλαιά "άρχουσα" τάξη. Στο θέμα αυτό θα επανέλθουμε.

Δύο ακόμη χαρακτηριστικά της διδασκαλίας στο Α.Δ.Π. που εντάσσονται στα πλαίσια της διδακτικής πρακτικής, και αποτελούν αποδείξεις του μεταρρυθμιστικού πνεύματος του Δελμούζου, μπορούν να θεωρηθούν η κατάργηση στα περισσότερα μαθήματα των βιβλίων και η διδασκαλία μεταφρασμένων στη νεοελληνική γλώσσα κειμένων των αρχαίων.

Τα σχολικά βιβλία βρίσκονται σε άμεση βέβαια συνάρτηση με το πρόγραμμα και τη μέθοδο διδασκαλίας. Εφόσον, αλλάζει το παιδαγωγικό σύστημα, ήταν λογική σκέψη ν' αλλάξουν και τα βιβλία. Η "κατάργηση" των βιβλίων στο Α.Δ.Π. μπορεί να θεωρηθεί ως η πρώτη αναγκαία φάση της μεταβολής. Η επόμενη ενέργεια των υπευθύνων του Σχολείου θα ήταν ν' αντικαταστήσουν με καταλληλότερα βοηθήματα στη διδασκαλία τους τα παλιά βιβλία· έμειναν, όμως, για λόγους αντικειμενικά πιστευτούς, την έλλειψη χρόνου και τη βίαιη διακοπή των μαθημάτων, στην πρώτη φάση1.

——————————————

1. Και σ' άλλα σχολεία είχε επιχειρηθεί η "κατάργηση" των βιβλίων· βλ. λ.χ. "...δεν είχομεν χρείαν των βιβλίων [...] Σημειώσεις τινές, ας ελαμβάνομεν κατά την ώραν της διδασκαλίας, ήσαν τα βοηθητικά μέσα...",

17

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/258.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Μόνο το κείμενο του Ευαγγελίου, που χρησιμοποιούσαν οι μαθήτριες στο μάθημα των θρησκευτικών, και τα βοηθήματα για τη διδασκαλία της γαλλικής γλώσσας ήταν τα μόνα εγχειρίδια που χρησιμοποιούσαν οι μαθήτριες του Α.Δ.Π. Όλα τα άλλα μαθήματα κατά ρητή βεβαίωση του Σαράτση "εδιδάχθησαν χωρίς βιβλία". Ο ίδιος περιγράφει πως αντικαταστάθηκε ο παραδοσιακός αυτός τρόπος μάθησης: "Εκάστη μαθήτρια προσέχουσα κατά την ώραν της διδασκαλίας, ελάμβανε σημειώσεις επί των οποίων έπειτα σκεπτόμενη και αναπολούσα, επεξειργάζετο όλον το μάθημα"1.

——————————————

αναμνήσεις από το Ζάππειον Παρθεναγωγείον Κωνσταντινούπολης, στο: "Η Κα Κεχαγιά ως παιδαγωγός", εφημ. Εφημερίς των Κυριών, 27.8.1859

Ο Σαράτσης προσπαθεί να δικαιολογήσει την κατάργηση των βιβλίων στο Α.Δ.Π. επικαλούμενος τη γενική κατακραυγή εναντίον των πολλών και αντιπαιδαγωγικών σχολικών βοηθημάτων, που ίσχυαν στα σχολεία της εποχής του. Επικαλούμενος ακόμη τη γενική δυσφορία από το αμέθοδο εκπαιδευτικό σύστημα των ελληνικών σχολείων, προσθέτει: " απεδώσαμεν πολλήν σημασίαν εις την προφορικήν διδασκαλίαν και ηθελήσαμεν να είνε αυτή ζωντανή, πραγματική, θελκτική και να προκαλή εγκεφαλικάς παραστάσεις, ιδίας εις έκαστον παιδικόν εγκέφαλον " (εφημ. Πανθεσσαλική, 15.6.1909, εδώ, τ. Ε', σ. 35).

1. Στην εφημ. Πανθεσσαλική, ό.π. Αφού λάβουμε υπόψη ότι η κατάργηση των βιβλίων είχε συνεπακόλουθο την αποφυγή της αποστήθισης -γεγονός που επισημαίνουν ο Σαράτσης και ο Δελμούζος ως κατάκτηση της μεθόδου, ας δούμε πως ο Δελμούζος αντιμετώπισε το πρόβλημα της χωρίς βιβλία διδασκαλίας. Για τη διδασκαλία των νεοελληνικών κειμένων τα αναγνωσματάρια, που χρησιμοποιούσαν τότε στα ελληνικά σχολεία αντίστοιχης βαθμίδας και στάθμης με το Α.Δ.Π., "βασίζονταν σε αντίληψη ριζικά αντίθετη"· περιείχαν δηλ. "ύλη από την πιο αυστηρή λόγια παράδοση" και με περιεχόμενο "που δεν μπορούσε να βρη καμιά επαφή με την παιδική ψυχή" (Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 161-162). "Έτσι", συνεχίζει o Δελμούζος, "το Α.Δ.Π. χρειάστηκε να κάνη δικά του νεοελληνικά αναγνωσματάρια, με υλικό σύμφωνο με τη γενική μορφωτική αρχή του από τη ζωντανή παράδοση του έθνους" (στο ίδιο). Παρά τις τεράστιες δυσκολίες που συνάντησε ο Δελμούζος από την έλλειψη κατάλληλης προεργασίας, και απουσίας ειδικών εντύπων στις βιβλιοθήκες του Βόλου, σχημάτισε την ειδική

Σελ. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/259.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η διδασκαλία-στα πλαίσια του μαθήματος των νέων ελληνικών- αρχαιοελληνικών κειμένων σε νεοελληνική μετάφραση αποτέλεσε μια ξεχωριστής σημασίας καινοτομία του βολιώτικου Παρθεναγωγείου. Η μετάφραση των κλασικών υπήρξε πάντα αφορμή συζητήσεων και αντιδικιών. Πάγιο αίτημα των δημοτικιστών υπήρξε η απόδοση των κειμένων στη νεοελληνική γλώσσα, ώστε τα μηνύματα των κλασικών συγγραφέων να περάσουν σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα, και πολύ νωρίς συνυφάνθηκε το αίτημα με την ανάγκη γλωσσικής μεταρρύθμισης. Ως αντικείμενο διδασκαλίας στα ελληνικά σχολεία η μετάφραση των κλασικών ήταν επόμενο να αποτελέσει έναν από τους τομείς δράσης των φορέων του "εκπαιδευτικού" δημοτικισμού. Πρώτος ο Φ. Φωτιάδης τεκμηρίωσε την άποψη ότι οι μεταφράσεις των αρχαίων μπορούν να 

——————————————

συλλογή νεοελληνικών αναγνωσμάτων, και την διένειμε στις μαθήτριες κάθε τάξης σε λιθογραφημένα αντίτυπα, αυτήν που χρησιμοποίησαν οι μαθήτριες.

Και στο μάθημα της Ιστορίας που παρουσίαζε τις ίδιες δυσχέρειες υποδομής, έγινε προσπάθεια να καταρτιστεί από την αρχή το αντίστοιχο με τις διδακτικές ανάγκες βοήθημα. Οι μαθήτριες κρατούσαν σημειώσεις-περιλήψεις της διδασκόμενης ενότητας. Αργότερα, με βάση τις περιλήψεις αυτές, κατέγραφαν τα κύρια σημεία της ενότητας. Κι όταν πάλι τέλειωνε η εξέταση, μια ιστορική περίοδος, συγκέντρωναν τα βασικότερα σημεία σ' έναν πίνακα μονοσέλιδο. Τα πολυγραφημένα αυτά φύλλα αποτέλεσαν το τελικό βοήθημα του μαθήματος, που έπαιζε το ρόλο περισσότερο μνημονικού σχεδίου.

Η ίδια τακτική ακολουθήθηκε στη διδασκαλία και των άλλων μαθημάτων: οι σημειώσεις των μαθητριών και η σύνοψη των κρατημένων σημειώσεων έδιναν το τελικό κείμενο, που πολυγραφημένο αποτελούσε το σχολικό βοήθημα. Ακόμη και τα κείμενα (αρχαία ελληνικά και μεταφράσεις) δίνονταν στις μαθήτριες με την ίδια μορφή.

Σημειώνουμε την πλήρη κατάργηση των τετραδίων ιχνογραφίας και την αντικατάστασή τους με λευκά φύλλα, όπου απ' ευθείας σχεδίαζαν οι μαθήτριες τα ίδια τα αντικείμενα, και υπενθυμίζουμε τη σύνθεση ειδικού βοηθήματος στο μάθημα της μουσικής, της συλλογής δηλ. δημοτικών και άλλων ποιημάτων, χορικών τραγωδιών και προσευχών, που ο καθηγητής Κόντης δίδασκε μελοποιημένα στις μαθήτριες του Α.Δ.Π. (για την τύχη τους βλ. εδώ, σ. 150).

Σελ. 259
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/260.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αποτελέσουν ύψιστο μορφωτικό υλικό στα ελληνικά σχολεία κατώτερης και μέσης βαθμίδας1.

Η συστηματική όμως διδασκαλία μεταφρασμένων κειμένων στη νεοελληνική πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά (και μοναδική ως το 1964-1965) από το Δελμούζο στις ανώτερες τάξεις του Α.Δ.Π. του Βόλου, Η τέτοια διδασκαλία -όπως και στο αναλυτικό πρόγραμμα αναφέρεται- αποτέλεσε ένα από τα καίρια σημεία του μεταρρυθμιστικού πνεύματος (και πρακτικής) στο Σχολείο. Η μεγάλη έκταση των αναφορών του Δελμούζου σχετικά με το θέμα και η επιμονή του στις συνθήκες και τ' αποτελέσματα της διδασκαλίας στο Α.Δ.Π. αποδεικνύουν το ειδικό βάρος του μαθήματος στο πρόγραμμα. Τα αποτελέσματα της διδασκαλίας των ομηρικών επών, κατά βάση, στις μαθήτριες υπήρξαν γόνιμα, με συνέπεια να μεταλαμπαδευτούν -για πρώτη φορά τόσο κατανοητά σε μαθητές ελληνικού σχολείου- όλα εκείνα τα συστατικά του κάλλους του αρχαίου λόγου, του πολιτισμού, των ιδανικών και της καλλιέπειας των προγόνων. Αν μάλιστα υπογραμμιστεί ότι κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας συνδυάστηκε σε πολλές περιπτώσεις ο νεοελληνικός πνευματικός πλούτος με την αρχαία παρακαταθήκη, μπορούμε να βεβαιώσουμε την τεράστια παιδαγωγική αξία που απέκτησε το μάθημα2.

Μια άλλη καινοτομία στις μεθόδους που εφαρμόστηκε στη διδασκαλία των μαθημάτων του Α.Δ.Π. είναι ο εξοπλισμός του και η χρήση των εποπτικών οργάνων. Τη ζωντανή διδασκαλία (προφορικό λόγο και γραπτές ασκήσεις) πολύ βοήθησε η χρησιμοποίηση τέτοιων μέσων. Για πρώτη φορά -όπως βεβαιώνει ο Σαράτσης- σ' ελληνικό σχολείο χρησιμοποιήθηκαν, κατά τη διδασκαλία, λ.χ.

——————————————

1. Φ. Φωτιάδης, Το γλωσσικόν ζήτημα και η εκπαιδευτική μας αναγέννησις, σ. 209-255. Ο Φωτιάδης μάλιστα πρότεινε ν' αρχίζει στο σχολείο η διδασκαλία μεταφρασμένου στη νεοελληνική κειμένου από τα έπη του Ομήρου (πβ. A. Δελμούζου, Ο Φ. Φωτιάδης και το παιδαγωγικό του έργο, ό.π., σ. 37 κ.π.). Και o Σαράτσης είχε προτείνει τη διδασκαλία μεταφρασμένων κλασικών (βλ. εδώ, τ. Β', σ. 19).

2. Πβ. A. Δελμούζου, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 176 κ.π.

Σελ. 260
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/261.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

των φυσιογνωστικών μαθημάτων, προπλάσματα σκελετών ζώων και του ανθρώπου, ή των φυσικών, όργανα πειραματικής φυσικής και χημείας· επίσης πίνακες, χάρτες κλπ., και για το μάθημα της μουσικής ένα αρμόνιο1. Την άμεση χρήση των οργάνων για την εποπτική διδασκαλία επιβεβαιώνει και ο Δελμούζος, όταν αναφέρεται στη διδασκαλία της Ιστορίας και της Ιστορίας της Τέχνης. Εδώ πρέπει να προστεθεί ότι και οι ίδιες οι μαθήτριες του Α.Δ.Π., ως άσκηση-εμπέδωση του μαθήματος κατασκεύαζαν παρόμοια βοηθήματα2. Είναι γνωστό, λ.χ,, ότι στο μάθημα της Γεωγραφίας κατασκεύαζαν μόνες τους τετράδια-λευκώματα, με περιεχόμενο χάρτες, πίνακες και φωτογραφίες από ένα ή περισσότερα κράτη, που αποτελούσαν αυτοτελή φυλλάδια, θαυμάσια έργα της παιδικής καλαισθησίας3.

Ένα από τα μέσα, με τα οποία επιδιώχτηκε στο Α.Δ.Π. ν' αναπτύξουν οι μαθήτριες την προσωπικότητα τους, την αυτονομία και την ολοκληρωμένη μόρφωση μέσα από τις διαδικασίες αγωγής, ήταν "η πλούσια κι ελεύθερη σχολική ζωή". Επειδή το Σχολείο απέβλεπε στη δημιουργία των συνθηκών που θα επέτρεπαν στις μαθήτριες όχι μόνο να σκέφτονται ηθικά, αλλά και να ενεργούν ηθικά, η μάθηση ήταν συνυφασμένη με τις πραγματικές καταστάσεις της ζωής. Ο καχεκτικός χαρακτήρας, πνευματικά και σωματικά, των μαθητριών που βρήκε ο Δελμούζος στο Α.Δ.Π., έπρεπε να αλλάξει, να διώξουν τα παιδιά το φόβο, τη συμπίεση των αισθημάτων τους και την παθητικότητα· έπρεπε να καλλιεργήσουν την

——————————————

1. Δ. Σαράτσης, "Η γένεση και η ζωή ", ό.π., σ. 1478.

2. Μερικά απ' αυτά διατηρούνται ακόμη στα κατάλοιπα Δελμούζου στη βιβλιοθήκη της Άμφισσας.

3. Είναι γνωστό -χάρη σ' ένα ιδιόγραφο σημείωμα του Σαράτση, που βρέθηκε στα κατάλοιπά του- ποια ακριβώς εποπτικά όργανα διέθετε το Α.Δ.Π. την πρώτη χρονιά της λειτουργίας του. Αυτά ήταν: "22 ζωολογικοί πίνακες, 1 ανθρωπίνων φυλών, 1 γεωφυσικός, 2 γεωγραφικοί χάρτες (ελληνικής χερσονήσου και Ευρώπης), 1 ανάγλυφος χάρτης των βαλκανικών κρατών, 7 εικόνες της Επαναστάσεως, 1 σκελετός αρπακτικού, 1 σκελετός κεφαλής τρωκτικού, 1 ταριχευμένος ιέραξ και 1 ταριχευμένος σκίουρος".

Σελ. 261
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/262.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αυτενέργεια, τη δημιουργικότητα, τη ζωντάνια της ηλικίας τους. Έτσι η εργασία του Δελμούζου στο Α.Δ.Π. χαρακτηρίζεται από την προτεραιότητα στον ατομικό χαρακτήρα της αγωγής, που άρχισε να μετατοπίζεται προς τον κοινωνικό προσανατολισμό της αγωγής μόλις στις τελευταίες φάσεις της λειτουργίας του Σχολείου. Για να γίνει το Σχολείο "συνέχεια της ζωής", οργανικό δηλαδή μέρος της κοινωνίας, ο Δελμούζος χρησιμοποίησε με επιμονή αυτά τα μέσα: τους περιπάτους και εκδρομές, τη χειρωνακτική εργασία στο περιβόλι, τη διδασκαλία στο ύπαιθρο, το παιχνίδι και τις σχολικές γιορτές.

Οι περίπατοι κάθε εβδομάδα (το απόγευμα της Τετάρτης συνήθως) και οι εκδρομές (αραιότερα) γίνονταν σε κοντινές εξοχές του Βόλου1. Υπηρετούσαν πολλαπλούς στόχους· "να συντελέσουν στη μόρφωση χαρακτήρων δυναμώνοντας τις σωματικές, τις πνευματικές και τις ηθικές δυνάμεις των παιδιών [...] και να υποβοηθήσουν τη βαθύτερη κατανόηση σε ορισμένα μαθήματα, ιστορικά, φυσιογνωστικά και άλλα"2. Για να γίνουν οι περίπατοι μορφωτικοί παράγοντες, έπρεπε -τονίζει ο Δελμούζος- να δοθεί στο παιδί η ευκαιρία ν' αποκτήσει πείρα "που η πόλη ή η τρεμούλα του πατέρα και της μητέρας του εμποδίζει..." κι ακόμη η ευκαιρία να "παλαίψη με φυσικές δυσκολίες και να μάθη να τις υπερνικά [...] Γι' αυτό από τον ίσιο και ομαλό δρόμο προτιμότερος είναι ο ανώμαλος. Το ανέβασμα στο βουνό, το κατέβασμα σε απότομα μέρη γυμνάζουν το σώμα και το μάτι, κρατούν την προσοχή σε ένταση, δυναμώνουν τη θέληση και την αυτενέργεια"3. Η συμμετοχή του δασκάλου στον περίπατο είχε σκοπό να συνδαυλίσει τις φιλότιμες προσπάθειες των μαθητριών, αλλά και να εκμεταλλευτεί το χώρο, το χρόνο και την ψυχική διάθεση των μαθητριών του, ώστε να τις φέρει σε άμεση συνάφεια με τη φύση και τις πηγές των γνώσεων,

——————————————

1. Στην Αγριά, Ανω Βόλο, Παναγία Γορίτσα, Άναυρο κ.ά. Είναι γνωστή και μια μακρινή εκδρομή του Σχολείου στα Τέμπη (10.5.1910).

2. A. Δελμούζος, ό.π., σ. 83.

3. Στο ίδιο.

Σελ. 262
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/263.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

να κεντρίσει την παρατηρητικότητα και να καλλιεργήσει τα βαθύτερα συναισθήματα τους. Τελικά το έργο του συνοδού στους περιπάτους είχε αναλάβει ο ίδιος ο Δελμούζος, και κάποτε η υποδιευθύντρια J. Seurin και σπανιότερα άλλοι καθηγητές. Έτσι από τους δύο βασικούς σκοπούς του εγχειρήματος εξυπηρετήθηκε μόνο ο ένας, "η αισθητική και η ιστορική γνώση", παράλληλα βέβαια με την τόνωση των ψυχικών και πνευματικών ιδιοτήτων, που υποστήριζε η συμμετοχή του συνοδού-δασκάλου. Αντίθετα, η απουσία ειδικών γνώσεων από τους συνοδούς στέρησε από τις μαθήτριες τη σφαιρικότερη αποκομιδή γνώσεων1.

Η ιδέα της υπαίθριας διδασκαλίας και η ασχολία των μαθητριών με την κηπουρική βρήκε γόνιμο έδαφος, όταν από πολύ νωρίς καλλιεργήθηκε και έγινε πράξη από την πρώτη χρονιά λειτουργίας του Α.Δ.Π. Απηχούσε βέβαια το γνωστό σύνθημα της γερμανικής παιδαγωγικής, αλλά στο βολιώτικο Σχολείο έγινε ένα παραπάνω μέσο για ν' αποκτήσουν οι μαθήτριες εξοικείωση με τη φύση, την αρετή της ομαδικής εργασίας, τη χαρά της δικής τους δημιουργικότητας, και να γευτούν την ελευθερία του σχολικού περιβάλλοντος. Το Α.Δ.Π. νοίκιασε ήδη από την πρώτη χρονιά μια μάντρα απέναντι από το οίκημα-διδακτήριο. Το χέρσο οικόπεδο απέκτησε, με τις οδηγίες του Δελμούζου, ποικίλη λειτουργικότητα: έγινε πεδίο γυμναστικών ασκήσεων (αφού η αυλή του Σχολείου δε χωρούσε), έγινε ανθόκηπος και λαχανόκηπος· μερικές φορές χρησιμοποιήθηκε ως τόπος διδασκαλίας των φυσιογνωστικών μαθημάτων.

Η απασχόληση των μαθητριών με τον κήπο είχε σκοπό (όπως γράφει ο Δελμούζος) να καλλιεργήσει το ομαδικό πνεύμα, καθώς ομάδες από 2-5 κορίτσια αναλάμβαναν να ξεχερσώσουν τον τόπο, να φυτέψουν λουλούδια ή λαχανικά σε παρτέρια -το σχήμα και την περιεκτικότητα των οποίων οι ίδιες καθόριζαν-, αποκτούσαν έτσι και μια γεύση αυτοδιοίκησης. Το εγχείρημα είχε βέβαια προβλήματα εφαρμογής, εξαιτίας του ασυνήθιστου του πράγματος και

——————————————

1. Αναλυτικότερα για τις εκδρομές και τους περιπάτους του Α.Δ.Π. βλ. στο ίδιο, σ. 83-95.

Σελ. 263
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/264.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

για λόγους αντικειμενικούς. Σιγά-σιγά όμως οι μαθήτριες αγάπησαν τον κήπο τους και τα προβλήματά του, αφού απέκτησαν συνείδηση των ευεργετικών επιδράσεων των τέτοιων ασχολιών τους στο χαρακτήρα τους· η ελευθερία, η δημιουργικότητα, η άμιλλα, η αυτενέργεια, η προβολή ικανοτήτων έξω από τη στερεότυπη επίδοση τους στα μαθήματα, η ψυχαγωγία και η παιδική ευστροφία υπήρξαν μερικά από τα κέρδη αυτού του τμήματος της σχολικής ζωής στο Α.Δ.Π.· κάτι επίσης που έδωσε την ευκαιρία στο δάσκαλο να αξιολογήσει την παιδαγωγική του ικανότητα, και τελικά να δημιουργήσει και στους δύο παράγοντες την αίσθηση της απελευθέρωσης από τους στενούς ορίζοντες του παλιού τρόπου διδασκαλίας1.

Το παιχνίδι, αυθόρμητο ή προσχεδιασμένο από το δάσκαλο, σε στιγμές που οι καιρικές συνθήκες και η κόπωση από την πνευματική εργασία το επέβαλαν, υπήρξε για το Α.Δ.Π. μέρος του γενικότερου κλίματος ευφορίας ανάμεσα στις σχέσεις δασκάλων και μαθητριών, και συνάμα μια ευκαιρία για τον παιδαγωγό να πλησιάσει από άλλο δρόμο τις ψυχές των μαθητριών και ν' ασκήσει αγωγή. Δεν είναι μαρτυρημένο -ούτε μπορούσε να είναι- το πόσες φορές οι μαθήτριες είχαν την ευκαιρία να παίξουν στα πλαίσια του προγράμματος. Είναι μόνο γνωστές οι ποικίλες ευκαιρίες που παρουσίαζε η διδασκαλία της Γυμναστικής για δημιουργικό παιχνίδι. Από τις αντιδράσεις όμως των τρίτων προκύπτει η ασυνήθιστη συχνότητα που οι μαθήτριες μπορούσαν να παίξουν μεταξύ τους και κάμποσες φορές με τη συμμετοχή των δασκάλων τους2.

Οι σχολικές γιορτές του Α.Δ.Π. αποτέλεσαν ένα ακόμη μέρος της σχολικής ζωής. Δεν αποτελούσαν καινοτομία του Σχολείου, αλλά υπάκουαν στη γενικότερη "εθιμική" συνήθεια των σχολείων της εποχής να παρουσιάζουν, σε καθορισμένες ευκαιρίες του 

——————————————

1. Για το σχολικό κήπο, βλ. στο ίδιο, σ. 95-113.

2. Το παιχνίδι του χιονοπόλεμου, το χειμώνα του 1908, έγινε αντικείμενο πολλών συζητήσεων. Πβ. A. Δελμούζου, Σαν παραμύθι, ό.π., σ., 85 κ.π. και Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 41, 71, 82, 211 κ.ά.

Σελ. 264
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/265.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

διδακτικού έτους, τα μερικά αποτελέσματα του διδακτικού έργου τους. Δεν είχαν δηλαδή οι σχολικές γιορτές την έννοια των πανηγυρικών εκδηλώσεων, που πλαισίωναν αθλητικές ή εθνικοπατριωτικές παραστάσεις ή άλλες ευκαιρίες σχολικών γιορτών για εθνικές επετείους ή για τη λήξη του χρόνου. Είχαν όμως τον επιδεικτικό χαρακτήρα των νεότερων αντίστοιχων εορτασμών.

Τρεις τέτοιες "γιορτές" είναι γνωστές από τη λειτουργία του A.Δ.Π.1: η πρώτη για την εθνική επέτειο της 25ης Μαρτίου (το 1909), και οι άλλες δύο για τη λήξη των μαθημάτων (Ιούνιος του 1909 και του 1910)· τρίτη γιορτή για τη λήξη των μαθημάτων (το 1911) δεν μπόρεσε βέβαια να πραγματοποιηθεί... Περιεχόμενο των εορτασμών αυτών ήταν κάθε φορά η ομιλία-έκθεση της δραστηριότητας του Σχολείου και οι "εξετάσεις", η διαπραγμάτευση δηλ. από τις ίδιες τις μαθήτριες, με τη χαλαρή καθοδήγηση του δασκάλου, θεμάτων από τη σχολική ζωή. Έτσι την πρώτη φορά οι μαθήτριες της A' τάξης εξήγησαν στο συγκεντρωμένο κοινό τον εθνικό και θρησκευτικό χαρακτήρα της 25ης Μαρτίου, απαντώντας σε απλές ερωτήσεις του Δελμούζου. Τη δεύτερη και την τρίτη φορά έγινε μια "αναπαράσταση" μαθήματος: οι μαθήτριες επανέλαβαν συνοπτικά την εργασία τους σε μια ενότητα μαθήματος (φιλολογικού) που είχαν διδαχτεί2. Βασικός στόχος των εορτασμών αυτών ήταν να δείξουν οι παράγοντες του Α.Δ.Π. στους γονείς των μαθητριών και τους επισήμους της πόλης, τα αποτελέσματα της διδασκαλίας και των μεθόδων, που εφάρμοζαν στο Σχολείο, καθώς και να πείσουν τους διστακτικούς και ανησυχούντες για τις "καινοτομίες" του Σχολείου ότι πραγματικά η λειτουργία του Α.Δ.Π.

——————————————

1. Για τις γιορτές του Α.Δ.Π. περισσότερα στο Κρυφό σχολειό, ό.π., σ. 113-116.

2. Ένα δείγμα των εντυπώσεων που προκάλεσαν στο κοινό οι εξετάσεις των μαθητριών (του Ιουνίου 1910) είναι το σημείωμα, που υπογράφει σημειωματογράφος με το ψευδώνυμο "Αλδεβαράν": "...Οι παραστάντες εις τας εξετάσεις εδοκίμασαν βαθειά έκπληξι, για τας γνώσεις, τη μόρφωση και προ παντός την κρίσι που απέκτησαν οι σαράντα μαθήτριες του σχολείου του κ. Δελμούζου " (εφημ. Θεσσαλία, 16.6.1910).

Σελ. 265
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/266.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

πρόσφερε πολλά στην εκπαίδευση των κοριτσιών και στα ιδανικά της κοινωνίας του Βόλου1.

Η αποστολή του Σχολείου ενισχύθηκε σημαντικά από όσα πέτυχε στον τομέα της οργάνωσης της σχολικής ζωής. Τα αποτελέσματα αυτού του τομέα, αν προστεθούν στα επιτεύγματα της διδακτικής πράξης, ολοκληρώνουν την εικόνα του μεταρρυθμιστικού έργου, που το Α.Δ.Π. επιτέλεσε στα δυόμισι χρόνια της λειτουργίας του. Και πρέπει να τονιστεί ότι τα σημεία όπου επιδιώχτηκε να καινοτομήσει το Σχολείο, τα σημεία αυτά δέχτηκαν τα πυρά των πολεμίων, και στοιχειοθέτησαν τα "πειστήρια" της ενοχής των πρωτεργατών του.

——————————————

1. Ένα ακόμη δείγμα της απήχησης των εορτασμών των μαθητριών του Α.Δ.Π. είναι η συναυλία που δόθηκε στις 25.3.1911 με τη χορωδία που την αποτελούσαν μαθήτριες του καταργημένου ήδη Α.Δ.Π. και διευθυντή τον καθηγητή μουσικής του Σχολείου Β. Κόντη. H εκδήλωση αυτή έγινε λίγες μόνο μέρες από την κατάργηση του Παρθεναγωγείου και απέσπασε μολοταύτα τα χειροκροτήματα του κοινού και των επισήμων. (Ρεπορτάζ για την εκδήλωση στην εφημ. Θεσσαλία, 29.3.1911). Βλ. σχόλια του Δελμούζου για το ίδιο θέμα στην επιστολή του προς την Π. Δέλτα (Λαμπρή 1911), στο Αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, επιμ. Ξ. Λευκοπαρίδη, Εστία, Αθήνα 1956, σ. 232, και εδώ, τ. B', σ. 229-230.

Σελ. 266
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 247
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    του Δελμούζου γνώρισε και εκτίμησε o ιδρυτής του βολιώτικου Παρθεναγωγείου, ο Σαράτσης, και του ανέθεσε τη διεύθυνση και την ευθύνη εφαρμογής του μεταρρυθμιστικού προγράμματός του. Το πρώτο στάδιο υλοποίησης των ιδεολογικών, και ειδικότερα των παιδαγωγικών, αρχών του Δελμούζου υπήρξε το Α.Δ.Π. του Βόλου1.

    5. Το παιδαγωγικό (μεταρρυθμιστικό) έργο του Δελμούζου στο Βόλο

    Το παιδαγωγικό σύστημα του Δελμούζου οφείλει τις αρχές του στην επίδραση των φιλοσοφικών-κοινωνικών-παιδαγωγικών γνώσεων, που απέκτησε με τις μελέτες του, και με τον προσωπικό σχετισμό με τα ιδεολογικά κινήματα (ηθικός σοσιαλισμός-

    ——————————————

    είναι στάση επιφυλακτική, καθώς επικρίνει την παράλειψη από το Σκληρό της "δυνάμεως ενός των σπουδαιότερων ηθικών ελατηρίων, της ζωντανής παραδόσεως" στην ιστορική εξέλιξη της ελληνικής επανάστασης (Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 306).

    Πάντως το όνομα του Δελμούζου, ακούγεται για πρώτη φορά από το Φεβρουάριο του 1908, όταν ευρισκόμενος σ' επαφή με το (σοσιαλίζον) εργατικό Κίνημα του Βόλου, γράφει στον Κ. Ζάχο, ιθύνοντα του εργατικού κινήματος και διευθυντή του Εργάτη -εφημερίδας με σαφείς κοινωνικούς και γλωσσικούς στόχους- ότι συμμετέχει στον αγώνα των εργατών να εξυψωθούν οικονομικά, πνευματικά και ηθικά. Στην επιστολή του αυτή η φράση: "...θα φέρουν σε σύγκρουση τους εργάτες με πολλά από τα επίσημα σάπια ιδανικά του Κράτους μας..." (πβ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 116-117) θεωρήθηκε το κατ' εξοχήν τεκμήριο της διασύνδεσης του Δελμούζου με τα "αναρχικά" στοιχεία του Βόλου, και προκάλεσε πολλές συζητήσεις κατά τη Δίκη. Στη διάρκεια της ίδιας Δίκης ο Δελμούζος επιβεβαίωσε τη συμπάθειά του στο εργατικό κίνημα και τα συμφέροντα της εργατικής τάξης (πράγμα που μαρτυρούσε η συμμετοχή του στις εκδηλώσεις του Εργατικού Κέντρου Βόλου), αποδεικνύοντας ότι αυτή την εποχή ο Δελμούζος ενεργεί συνειδητά επιλέγοντας στην κοινωνική του δράση, την άποψη των σοσιαλιστών, την προσπάθεια δηλαδή για την ηθική θεμελίωση του σοσιαλισμού.

    1. Πβ. A. Δελμούζου, Μελέτες και πάρεργα, ό.π., σ. 223. Και Γ. Αποστολάκη, "Η προσφορά του Δελμούζου", στο περιοδ. Παιδεία και ζωή, ό.π., σ. 211-212.