Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 273-292 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/273.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

πόρρωθεν έθιξε τον Σεβασμιώτατον, ουδείς άλλος εκ του προσωπικού ωμίλησεν, αλλ' αι μαθήτριαι εξήλθον εις την αυλήν..."1. Και ο συνήγορος A. Νάκος επαναλαμβάνει: "ο Δελμούζος εθεώρησεν απαραίτητον να καλέση όλα τα παιδιά και τους εξηγήση ότι το σχολείον των δεν ήτο φράγκικο ούτε γερμανικό, αλλ' ελληνικό..."2.

Οι απόψεις για την εξέλιξη του επεισοδίου βλέπουμε να διαφέρουν διαμετρικά. Το να εξυβριστεί με τέτοιο χυδαίο τρόπο, όπως λένε οι μάρτυρες κατηγορίας, επικαλούμενοι την ανάμνηση μαθητριών που ήταν παρούσες, και επαναλαμβάνει ο εισαγγελέας της Δίκης, ήταν πράγματι σοβαρότατο παράπτωμα του προσωπικού του Σχολείου. Παρά την αγανάκτησή τους από τη συμπεριφορά του Δεσπότη απέναντί τους, δε δικαιολογείται η εξύβριση του προσώπου και του σχήματος του αρχιερέα. Φαίνεται όμως πως η ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα και κάποια πιθανή έκφραση δυσαρέσκειας της καθηγήτριας Χριστάκου σχημάτισαν την εντύπωση ότι το Σχολείο εξύβρισε το Δεσπότη. Η βαρύτητα των γεγονότων αυτών εξώθησε την εχθρότητα της κοινής γνώμης στα άκρα, στο να αρχίσει δηλαδή η αντίστροφη μέτρηση για την κατάργηση του Α.Δ.Π.3.

Ο ρόλος της Πην. Χριστάκου και του Δεσπότη Γερμανού στο επεισόδιο της 10ης Φεβρουαρίου και η εξέλιξη των γεγονότων

Πριν όμως παρακολουθήσουμε τη διαδικασία, που έφερε το κλείσιμο του Σχολείου, θα προσπαθήσουμε να δώσουμε κάποια ερμηνεία στη στάση του Γερμανού απέναντι στο προσωπικό του Α.Δ.Π.

Είναι σημαντικό αρχικά να επισημάνουμε το χρόνο, που πραγματοποιήθηκε η επίσκεψη του Δεσπότη στο Α.Δ.Π. Η σύμπτωση της ημερομηνίας της επίσκεψης με την ταυτόχρονη συζήτηση στην ελληνική βουλή του γλωσσικού ζητήματος, δίνει την ευκαιρία να

——————————————

1. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 239-240.

2. Στο ίδιο, σ. 384-385 (αγόρευση του Νάκου στη Δίκη).

3. Πβ. Χαρ. Χαρίτου, "Ο ρόλος της Πην. Χριστάκου, στη διαμόρφωση κατηγορίας εναντίον του Παρθεναγωγείου Βόλου", Αρχείο Θεσσαλικών Μελετών, τ. Ε' (1979), σ. 23-40.

18

Σελ. 273
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/274.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

21. Γερμανός Μαυρομάτης, Επίσκοπος Δημητριάδος

εικάσουμε ότι διαλέχτηκε η συγκεκριμένη περίοδος, επειδή ήταν οξυμένο το κλίμα δυσφορίας της κοινής γνώμης εναντίον των δημοτικιστών. Τις ίδιες εκείνες μέρες οι αντιπρόσωποι του λαού στη Βουλή αποφάσιζαν τη συνταγματική κατοχύρωση της καθαρεύουσας, παρά τις λίγες αντιδράσεις των υπερασπιστών της δημοτικής. Το Σχολείο του Βόλου, τόπος καλλιέργειας νέων παιδαγωγικών αρχών και της δημοτικής γλώσσας, ήταν επόμενο ν' αποτελέσει το σημείο αναφοράς των ρητόρων της Βουλής. Είχε λοιπόν 

Σελ. 274
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/275.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

καλλιεργηθεί η ιδέα της πάταξης του "προπυργίου" των δημοτικιστών. Ακριβώς αυτό το δυσμενές κλίμα εκμεταλλεύτηκε ο Δεσπότης Γερμανός, που στη συγκεκριμένη περίπτωση εξυπηρέτησε τα σχέδια όσων, επώνυμα και ανώνυμα, αντιστρατεύονταν στην εξάπλωση των αρχών του δημοτικισμού1.

Ο Γερμανός Μαυρομάτης ως Αρχιμανδρίτης του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας υπήρξε ήρωας επεισοδίων και αντεγκλήσεων μεταξύ του κύκλου των κληρικών του Πατριαρχείου, και μάλιστα με λιβέλλους και επιθέσεις εναντίον του Πατριάρχη Φωτίου Πέρογλου

——————————————

1. Ο Γερμανός Μαυρομάτης υπήρξε σφοδρά αμφιλεγόμενη προσωπικότητα, σ' όλα τα στάδια της δημόσιας ζωής του. Γεννήθηκε στα Ψαρά. Χειροτονήθηκε διάκονος από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Γερμανό Καλλιγά. Με σύσταση του τελευταίου τοποθετήθηκε διευθυντής των γραφείων του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας ως Αρχιμανδρίτης, όπου παρέμεινε ως τα τέλη του 1900. Το Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου επανέρχεται στην Ελλάδα και αναλαμβάνει καθήκοντα ιεροκήρυκα στις Μητροπόλεις Θεσσαλιώτιδος, Ηλείας -κατά διαστήματα- και Δημητριάδος (Βόλου), όπου κυρίως δραστηριοποιήθηκε. Τον Αύγουστο του 1907 εκλέχτηκε Επίσκοπος και κατέλαβε τη χηρεύουσα θέση του Μητροπολίτη Δημητριάδος, όπου παρέμεινε -επιδεικνύοντας πολυσχιδή δραστηριότητα- ως το 1935, οπότε καθαιρέθηκε ως ηγέτης των Παλαιοημερολογιτών. Απεβίωσε στην Αθήνα το 1944.

Το 1941 εκδόθηκε ο πρώτος τόμος (δεύτερος δεν εκδόθηκε ποτέ) του βιβλίου Έργα και ημέραι Δημητριάδος Γερμανού, με το όνομα Στέφ. Παπαδημητρίου, διδασκάλου θρησκευτικών -δεν αποκλείεται να είναι έργο του ίδιου του Γερμανού (πβ. Θ.Η.Ε., τ. Δ', σ. 406)-, με πλήθος πληροφοριών για τη δράση του στο Βόλο και την επαρχία του. (Για την ανάμιξη στο Παλαιοημερολογητικό ζήτημα, βλ. Χριστοδούλου Παρασκευαΐδη, Μητροπολίτου Δημητριάδος, Ιστορική και κανονική θεώρησις του παλαιοημερολογιτικού ζητήματος κατά τε την γένεσιν και την εξέλιξιν αυτού εν Ελλάδι, Αθήνα 1982). Δε βρέθηκαν τα κατάλοιπά του στη Μητρόπολη Δημητριάδος.

To 1911 ο Μητροπολίτης Γερμανός παρουσιάζεται ως υπέρμαχος στον αγώνα εναντίον των δημοτικιστών και συμπαρατάσσεται με τον ηγέτη των αθηναίων "γλωσσαμυντόρων" Γεώργ. Μιστριώτη. Σ' επιστολή του πρώτου στο δεύτερο (με ημερομηνία 28.2.1911) γράφονται μεταξύ άλλων: "...Ευχαρίστως πληροφορώ [υμάς ότι] πνευματικόν μου ποίμνιον εξηγέρθη εναντίον χυδαϊστών, οίτινες ίδρυσαν Ανώτερον Παρθεναγωγείον, όπου υπονομεύεται η εθνική γλώσσα και θρησκεία..." (Στ. Παπαδημητρίου, ό.π., σ. 450-451).

Σελ. 275
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/276.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

και των Αρχιμανδριτών Μελ. Αποστολόπουλου και Κων. Παγώνη. Η καθηγήτρια Πην. Χριστάκου υπήρξε γνώριμη του τελευταίου. Η παρουσία της στο Βόλο φαίνεται ότι έδωσε την ευκαιρία στο Γερμανό να πάρει εκδίκηση στο πρόσωπο της καθηγήτριας από τον παλιό αντίδικό του, Παγώνη1. Η υπόθεση αυτή φαίνεται ποταπή, αλλά επιβεβαιώνεται από την ίδια τη Χριστάκου και βγαίνει, ως συμπέρασμα των δηκτικών παρεμβάσεων των συνηγόρων στη Δίκη, Κ. Τριανταφυλλόπουλου και A. Νάκου. Η ξαφνική επίσκεψη του Γερμανού αποκλειστικά στην αίθουσα, όπου δίδασκε η Χριστάκου και η προσβλητική κατά του προσώπου της συμπεριφορά του Δεσπότη, εξηγούν την υπόθεση ότι o Γερμανός ενέργησε εσκεμμένα και με ιδιοτέλεια.

Η προσωπικότητα του Δεσπότη Γερμανού, με βάση τις πληροφορίες για την πολιτεία του στην Αλεξάνδρεια, αλλά και τις δραστηριότητές του στο Βόλο, είναι δυνατό να ελεγχθεί για ασυνέπειες, κατασυκοφάντηση προσώπων και έργων, ηθικά παραπτώματα και κατασκευή κυκλωμάτων ραδιουργίας2. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις ενεργειών του Γερμανού, που είχαν προκαλέσει το κοινό αίσθημα στην κοινωνία του Βόλου υπήρξαν: η συκοφάντηση του καθηγητή Σ. Λαζαρίδη και η δίωξή του, η εκστρατεία του εναντίον των ιερέων Ιω. και Ξεν. Ατέση και Θ. Δήμου, η παύση του δασκάλου Δ. Αγγελόπουλου, οι αντιθέσεις του προς τα εκκλησιαστικά συμβούλια ναών της μητρόπολής του, η άρνησή του να μνημονεύσει την Ιερά Συνοδο κ.ά.3. Εξάλλου η δημιουργία γύρω από τον 

——————————————

1. Ο Κων. Παγώνης, ως ιεροδιάκονος υπήρξε καθηγητής των Ιερών στο Αβερώφειο Γυμνάσιο Αλεξανδρείας (1892-1896). Την περίοδο της λειτουργίας του Α.Δ.Π. υπηρετεί ως Αρχιμανδρίτης στην ορθόδοξη Εκκλησία του Λονδίνου. (Πβ Χ. Χαρίτου, "Ο ρόλος της Πην. Χριστάκου", ό.π., σ. 37).

2. Πβ. Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 226-228. Και εφημ. Θεσσαλία, φ.φ. 14, 19 Ιανουαρίου και 2, 3, 4, 6, 8, 10, 11 Φεβρουαρίου 1911.

3. Κατά τα εγκαίνια του Πολιτικού Ανορθωτικού Συνδέσμου στο Βόλο (15. 11.1909). Για την παράβαση αυτή παραπέμφθηκε σε Συνοδικό Δικαστήριο·

Σελ. 276
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/277.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Επίσκοπο κύκλου προσώπων (εκπαιδευτικών, πολιτικών κλπ.) ενίσχυε τις υποψίες ότι ενθάρρυνε τη δημιουργία κλίματος φατριασμού. Φαίνεται επίσης ότι η αποτυχία να προωθήσει στην, ιδιαίτερα αμειβόμενη, θέση καθηγητή των θρησκευτικών στο Α.Δ.Π. πρόσωπα της δικής του επιλογής, δημιούργησε έναν παραπάνω λόγο εχθρότητας εναντίον των παραγόντων του Σχολείου1. Αν επομένως συνυπολογιστούν οι παραπάνω ενδείξεις χάσματος μεταξύ της βολιώτικης κοινωνίας και του Επισκόπου της, μπορεί να δικαιολογηθεί o τρόπος αντίδρασης του τελευταίου εναντίον του Σχολείου, ότι ήταν δηλ. μια ευκαιρία να αποκατασταθεί το πεσμένο κύρος του Γερμανού Μαυρομάτη.

Το γεγονός πάντως της επίσκεψης του Δεσπότη Γερμανού στο Α.Δ.Π. αποτέλεσε την αρχή μιας σειράς αντιδράσεων της κοινής γνώμης, που κατέληξαν στο κλείσιμο του Σχολείου. Το επεισόδιο της 10ης Φεβρουαρίου έγινε αμέσως γνωστό στο Βόλο και την επαρχία του. Την επομένη μέρα, τόσο η εφημερίδα Κήρυξ όσο και η αντίπαλός της Θεσσαλία, κατεχώριζαν στις στήλες τους σχόλια υπέρ και εναντίον των πρωτοβουλιών του Δεσπότη2. Τα γεγονότα πέρασαν στο στόμα των βολιωτών, που ο καθένας έκρινε και προέκτεινε τις φήμες, ανάλογα προς τις πεποιθήσεις του. Η έκφραση εκτίμησης προς το προσωπικό του Α.Δ.Π. που δημοσίευσαν γονείς και κηδεμόνες των μαθητριών, η σειρά άρθρων του

——————————————

η δίκη του προσδιορίστηκε για τις 15.7.1911. Τελικά απαλλάχτηκε από την κατηγορία. (Πβ. εδώ, τ. Β', σ. 269).

1. Είναι η περίπτωση των Θεολόγων Γεωργ. Σούτη και Θεοδ. Ζωγράφου, του ελληνοδιδασκάλου K. Κωνσταντινίδη κ.ά.

2. Ο Κήρυξ έγραφε: "...ο κλήρος απεκλήθη στίφος κολασμένων δαιμόνων [...] Ο Δεσπότης παρουσιάσθη ως Διάβολος..." (12.2.1911). Ενώ η Θεσσαλία έγραφε: "...ο τρόπος με τον οποίον πήγε [ο Δεσπότης στο Α.Δ.Π. την 10η Φεβρουαρίου] και τόσα άλλα θαύματα και πράγματα, άτινα διημείφθησαν, παρεξηγήθησαν και από αυτά τα νήπια, άτινα κακήν έσχον εντύπωσιν της εννοίας του αντιπροσώπου του Θεού παρουσιασθέντος υπό την μορφήν ατίθασου καλογήρου και όχι σεμνού Μυριήλ..." (άρθρο με τίτλο: "Άτυχον διάβημα του Δεσπότη", φ. 11.2.1911).

Σελ. 277
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/278.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Δελμούζου στη Θεσσαλία, η άμεση εντολή ανακρίσεων εκ μέρους της Εφορείας του Σχολείου, δεν κατασίγασαν τον αναβρασμό της κοινής γνώμης1. Μια βδομάδα έπειτα από το επεισόδιο, το δημοτικό συμβούλιο στη συνεδρίασή του της 17ης Φεβρουαρίου, ανέλαβε να συζητήσει και να δώσει λύσεις στο πρόβλημα.

Η συνεδρίαση αυτή του δημοτικού συμβουλίου υπήρξε έντονη. Πριν από τα θέματα της ημερησίας διατάξεως o σύμβουλος Ν. Ζαρλής ζήτησε από το δήμαρχο, ως πρόεδρο της Εφορείας του Α.Δ.Π., πληροφορίες για το γεγονός της προσβολής του Επισκόπου και για τα διαδιδόμενα κατά της θρησκείας, όπως γράφηκε (στον Κήρυκα) ότι συνέβησαν στο Σχολείο. Ο δήμαρχος Κ. Γκλαβάνης διηγήθηκε όσα περί του επεισοδίου του εξιστόρησε ο ίδιος o Δεσπότης και όσα τα μέλη της Εφορείας αποφάσισαν να κάμουν (έκφραση λύπης προς το Σεβασμιώτατο, αλλά και αποκατάσταση της φήμης του Α.Δ.Π.). Στη συνέχεια o Δ. Σαράτσης ανέτρεψε όλες τις κατηγορίες σχετικά με αντιθρησκευτικές πράξεις στο Σχολείο. Η συζήτηση συνεχίστηκε με βαριές αντεγκλήσεις μεταξύ των συμβούλων για το αν έπρεπε ή όχι ν' αναγνωστεί η έκθεση του διευθυντή του Σχολείου (A. Δελμούζου) προς το δημ. συμβούλιο για όσα συνέβησαν. Στη συζήτηση αυτή πήραν μέρος, εναντίον της προτάσεως οι σύμβουλοι Μ. Σταματόπουλος και Γ. Κούτσικος και υπέρ της αναγνώσεως οι A. Κουτσαγγέλης και Κ. Παρθένης. Τέλος ο Π. Αποστολίδης έκλεισε τη συζήτηση με μια σειρά θωπειών προς τον προσβεβλημένο Δεσπότη και με ένα 

——————————————

1. Τα γεγονότα αυτά ήταν τα εξής: στις 14.2.1911 δημοσιεύτηκε στη Θεσσαλία κείμενο με τον τίτλο «Έκφρασις εκτιμήσεως [προς το έργο του Α.Δ.Π.]», που το υπέγραφαν 17 γονείς και κηδεμόνες των μαθητριών. — Ο Δελμούζος δημοσίευσε μια σειρά απολογητικών άρθρων για το έργο του Α.Δ.Π. και τη διδασκαλία του μαθήματος των θρησκευτικών στη Θεσσαλία (φφ. των 18, 19, 20 και 22.2.1911). Το ίδιο έκανε και ο Σαράτσης στη Θεσσαλία, 25.2.1911. Τέλος στις 27.2.1911 συνήλθε η Εφορεία του Σχολείου, που κάλεσε την καθηγήτρια Χριστάκου σε απολογία, και συνέταξε την Έκθεσή της για τα γεγονότα, η οποία δημοσιεύτηκε στη Θεσσαλία, 8.3.1911.

Σελ. 278
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/279.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εξευγενισμένο υβρεολόγιο εναντίον του προσωπικού του Παρθεναγωγείου. Τα μέλη του δημοτικού συμβουλίου πήραν τελικά την απόφαση να αναγνωστεί η έκθεση του Δελμούζου, αλλά ανέβαλαν να πάρουν οριστική απόφαση για την τύχη του Σχολείου για την επόμενη συνεδρίασή τους1.

Από την άλλη μεριά τα μέλη της Εφορείας του Α.Δ.Π., που ήταν τα πιο αρμόδια και υπεύθυνα για τη λειτουργία του Σχολείου -κατά κύριο λόγο από τα μέλη της Εφορείας μόνο οι δύο γυναίκες και ο Σαράτσης, για τους λόγους που εξηγούνται παρακάτω-, έκαναν τις εξής ενέργειες, τις διηγείται το μέλος της Εφορείας A, Κοκωσλή: "Η Εφορεία εκάλεσε την κ. Χριστάκου εις απολογίαν εις το Δημαρχείον. Εκεί ενώπιον του κ. Δημάρχου, του κ. Σαράτση και εμού διηγήθη [η Χριστάκου] τα του επεισοδίου και ως δικαιολογίαν της έφερε την τραχύτητα με την οποίαν ο Σεβασμιώτατος ωμίλησε προς αυτήν ζητήσας να την εξευτελίση ενώπιον των μαθητριών [...] Η αντίληψις της Εφορείας ήτο ότι πρόθεσις προς εξύβρισιν του Σεβασμιωτάτου δεν υπήρξεν εκ μέρους της κ. Χριστάκου. Εν τούτοις διά να ικανοποιηθή ο Σεβασμιώτατος και να κοπάση ο θόρυβος ο δημιουργούμενος διά του Κήρυκος εσκέφθημεν να τιμωρήσωμεν αυτήν πειθαρχικώς αναθέσαντες το είδος της ποινής εις τον διευθυντήν. Η παύσις της, όπως ηξίου ο Σεβασμιώτατος, ήτο αδύνατον να γίνη τότε [...] Μετά μακράν σύσκεψιν και αφού ηκούσαμεν και την απολογίαν της κ. Χριστάκου, ανεθέσαμεν εις τον κ, Σαράτσην να συντάξη έγγραφον, διά του οποίου να εκφράζεται η λύπη μεν προς τον Σεβασμιώτατον, η εμπιστοσύνη δε προς το προσωπικόν του σχολείου"2. Πραγματικά η "Έκθεση της Εφορείας" του Α.Δ.Π., που αναφέρεται στην κατάθεση της A. Κοκωσλή, συντάχθηκε από το Δ. Σαράτση με ημερομηνία 1.3..1911 και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Θεσσαλία στο φύλλο της

——————————————

1. H ταραγμένη συνεδρίαση περιγράφεται στο: Δήμος Παγασών, "Πρακτικά των συνεδριάσεων του δημοτικού συμβουλίου", τ. 11ος (1907-1911), σ. 386-392, συνεδρία E' της 17ης Φεβρουαρίου 1911.

2. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 240.

Σελ. 279
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/280.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

8.3.1911. Την υπέγραψαν μόνο οι Δ. Σαράτσης, A. Κοκωσλή και Φ. Ιωαννίδου, επειδή τα δύο άλλα μέλη της Εφορείας, δηλ. ο δήμαρχος Κ. Γκλαβάνης και ο δημ. σύμβουλος Ι. Χρυσοβελώνης, αρνήθηκαν να την υπογράψουν προφασιζόμενοι άγνοια των όσων συνέβησαν στο Σχολείο. "...Επειδή όμως", γράφεται στην Έκθεση, "επί τη ευκαιρία του λυπηρού συμβάντος εγράφησαν πολλά εναντίον του Α.Δ.Π. ως παρεισάγοντος δήθεν αντεθνικάς και αντιθρησκευτικάς διδασκαλίας, νομίζομεν καθήκον ημών να εκθέσωμεν ποίαν γνώμην περί αυτού [του Σχολείου] εμορφώσαμεν διά της επί τριετίαν επιμελούς εποπτείας και παρακολουθήσεως όλων των διδασκομένων μαθημάτων"1. Και εκθέτει o συντάκτης παρακάτω το σκοπό που όφειλε να εκπληρώσει η διδασκαλία στο Α.Δ.Π. και ιδιαίτερα των φιλολογικών μαθημάτων, εναντίον των οποίων έστρεψαν τα βέλη τους οι εχθροί του Σχολείου· επιμένει στη γλωσσική διδασκαλία και όσα πέτυχε το Σχολείο στον τομέα της εκφραστικότητας των μαθητριών του, και βεβαιώνει για την ελληνοκεντρικότητα των μεθόδων διδασκαλίας που εφάρμοσε το προσωπικό.

Τα δημοσιεύματα στις εφημερίδες, οι ενέργειες της Εφορείας του Σχολείου και οι συζητήσεις του δημοτικού συμβουλίου φαίνεται ότι ολοκλήρωσαν τις αντιδράσεις του κοινού απέναντι στο επεισόδιο Δεσπότη και Χριστάκου, της 10ης Φεβρουαρίου. Τα μαθήματα στο Α.Δ.Π. συνεχίστηκαν κανονικά, παρά την αποχώρηση ορισμένων μαθητριών. Και όμως o εκνευρισμός που δημιούργησε η αναθέρμανση των κατηγοριών εναντίον του Σχολείου, ο αναβρασμός της κοινής γνώμης με την παρώθηση των εμπρηστικών άρθρων του Κούρτοβικ και η αναζωπύρωση των επιχειρημάτων όσων έτρεφαν αντίθετες αντιλήψεις προς τη λειτουργία του Σχολείου, έφεραν πολύ γρήγορα την οριστική καταδίκη. Η μοιραία στιγμή της διακοπής της λειτουργίας του Α.Δ.Π. ήδη σήμανε. Το επεισόδιο του Δεσπότη αποδείχτηκε πολύ ισχυρό, για vα κλονίσει

——————————————

1. Εφημ. Θεσσαλία, 8.3.1911. H έκθεση αυτή δημοσιεύεται εδώ, τ. Β'.

Σελ. 280
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/281.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αμετάκλητα τα θεμέλια του Σχολείου. Σε λιγότερο από ένα μήνα, μετά το επεισόδιο αυτό, συντελέστηκε η τυπική κατάργηση του ιδρύματος, που είχε ιδρύσει ο Δήμος Παγασών το 1908.

Β. Η ΚΑΤΑΡΓΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟΥ

1. Η απόφαση του δημοτικού συμβουλίου

Η Τετάρτη 2 Μαρτίου 1911 υπήρξε η μοιραία ημερομηνία για την υπόσταση του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου. Το χρονικό διάστημα, από την επόμενη της επίσκεψης του Δεσπότη ως τη σύγκληση του δημοτικού συμβουλίου στις 2.3.1911, καλύφθηκε από γεγονότα που αποτέλεσαν το σκηνικό μιας εκστρατείας εναντίον του Α.Δ.Π. και των ανθρώπων του, με κατάληξη την οριστική κατάργησή του.

Κατά την ίδια περίοδο είναι γνωστό ότι σε πανελλήνια κλίμακα είχε εξαπολυθεί η καταδίωξη των δημοτικιστών· επίκεντρο ήταν οι συζητήσεις στη Βουλή για το γλωσσικό ζήτημα, συζήτηση που κατέληξε στην ψήφιση του άρθρου 107 του Συντάγματος, που κατοχύρωνε την καθαρεύουσα ως επίσημη γλώσσα του κράτους. Την ίδια εποχή η Εκκλησία, επιστημονικοί και επαγγελματικοί φορείς και η πλειοψηφία του ελληνικού τύπου παίρνουν σαφή εχθρική στάση εναντίον των "μαλλιαρών". Στην Αθήνα ο καθηγητής Γ. Μιστριώτης ξεσηκώνει το φοιτητικό κόσμο σε συλλαλητήρια ζητώντας από την Κυβέρνηση να απολύσει το δημοτικιστή γραμματέα του Πανεπιστημίου Κ. Παλαμά και από τη Βουλή να προστατεύσει την εθνική γλώσσα. Ταυτόχρονα, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως συγχαίρει την πρωτοβουλία "συστάσεως Επιτροπείας ίνα φροντίση περί της προσηκούσης αμύνης της εθνικής γλώσσης".

Τις ίδιες εκείνες μέρες στο Βόλο ένας ολόκληρος κόσμος κινεί το μηχανισμό καταδίωξης του "μολύσματος" του Α.Δ.Π. Ο Επίσκοπος καταγγέλλει από τον άμβωνα στους πιστούς το αιρετικό σχολείο, ενώ ο μητροπολίτης Τρίκκης και Σταγών παραγγέλνει στον ομόλογό του της Δημητριάδος (το Γερμανό): "Πατάξατε την 

Σελ. 281
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/282.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ασεβή και αντεθνικήν εργασίαν". Και ο Αρχιμανδρίτης (βολιώτης αυτός) Π. Ζάχος τηλεγραφεί στο Γερμανό: "[εκφράζω] τον ενθουσιασμόν μου επί τω θαρραλέω αγώνι κατά του μαλλιαρισμού, σοσιαλισμού, μασονισμού". Ψηφίσματα του "Ανορθωτικού Συνδέσμου Βόλου" και του "Συλλόγου των Τριών Ιεραρχών" στέλνονται στην Ι. Σύνοδο, στο δημοτικό συμβούλιο κ.α. "κατά της παρατηρουμένης εν τω Α.Δ.Π. κατά της ορθοδόξου πίστεως και της ελληνικής γλώσσης διαστροφής". Την ίδια ώρα ο Σύνδεσμος Δημοδιδασκάλων Μαγνησίας δέχεται τηλεγράφημα του Μιστριώτη: "Συγχαίρω υμάς επί φιλοπατρία. Σώσωμεν πάντες την φυλήν και εκκλησίαν". Ο "Σύνδεσμος των εν Βόλω Συντεχνιών" με ψήφισμά του διαμαρτύρεται "επί τη στρεβλώσει της ελληνικής γλώσσης και παρακαλεί τας πολιτικάς της πόλεως αρχάς, όπως επιβλέπωσι την διδασκαλίαν των μαθημάτων του Παρθεναγωγείου". Ο βουλευτής Βόλου Μ. Μπουφίδης στη Βουλή "αποκαλύπτει τα σκάνδαλα του Παρθεναγωγείου, [και διαπιστώνει ότι] o κ. Δελμούζος κλονίζει την θρησκείαν, διαφθείρει την ελληνικήν γλώσσαν κλπ."1. Στο κέντρο του καταιγισμού αυτού των τηλεγραφημάτων, ψηφισμάτων, αγορεύσεων κλπ. που ανταποκρίνονται στη δυσφορία του κοινού, βρίσκεται η εμπρηστική αρθρογραφία του Κήρυκος. Η επίθεση της εφημερίδας, που και κατά την περίοδο της ίδρυσης του Α.Δ.Π. είχε καταπολεμήσει το Σχολείο, τώρα πολλαπλασιάζει τις βολές της. Από τις στήλες του Κήρυκος πλάθεται όλη εκείνη η μυθολογία για "αθεϊσμό, αντεθνική δράση, μασονισμό κλπ." των ανθρώπων του Παρθεναγωγείου και ιδιαίτερα του Δελμούζου, που αργότερα θα γίνουν οι κύριες κατηγορίες κατά του Σχολείου. Στις σελίδες του Κήρυκος σχηματοποιούνται οι φανταστικές μομφές, που αποτελούσαν συνέχεια των επιθέσεων του Οκτωβρίου-Νοεμβρίου 1908, και που έβρισκαν στο αναγνωστικό κοινό τεράστια απήχηση, ώστε σιγά-σιγά να καλλιεργείται η απέχθεια και

——————————————

1. Πβ. Α. Δελμούζου, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 249 κ.π.· Η αλληλογραφία, της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 226 κ.π.· Α. Δημαρά, Η μεταρρύθμιση, ό.π., σ. 86-91.

Σελ. 282
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/283.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

να ξυπνούν ανομολόγητες σκέψεις και να υποδαυλίζεται o φανατισμός του κόσμου εναντίον του βολιώτικου Παρθεναγωγείου. Είναι εκπληκτικό, αλλά όχι ανεξήγητο, το πώς η δημαγωγική αρθρογραφία του Κούρτοβικ, η ασυγκράτητη δημοκοπία του Δεσπότη και ο φανατισμός του πλήθους δημιούργησαν την κατάσταση, που

ΕΙΚΟΝΑ

22. Δημοσθένης Κούρτοβικ, Δημοσιογράφος

θύμιζε μέρες μεσαιωνικού σκοταδισμού. Το Σχολείο παραδινόταν έρμαιο στις διαθέσεις των πολλών και άρχιζε η αποκαθήλωση των επιτευγμάτων του. Από τη στιγμή εκείνη άρχιζε η βίαιη καταδίωξη των ανθρώπων του Α.Δ.Π., αυτό που συνοπτικά ονομάζουμε "Διωγμό".

Σελ. 283
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/284.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Πρώτη φάση του Διωγμού υπήρξε η σύγκληση του δημοτικού συμβουλίου στις 2 Μαρτίου 1911. Την ίδια μέρα πραγματοποιήθηκαν στην πόλη οχλοκρατικές εκδηλώσεις, με αποτέλεσμα το κλείσιμο του Σχολείου κάτω από την πίεση της λαϊκής κατακραυγής. Η προηγούμενη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου της 17ης Φεβρουαρίου είχε αφήσει σε εκκρεμότητα το θέμα της τύχης του Σχολείου. Η νέα συνεδρίαση θα έλυνε το πρόβλημα1.

Στη συνεδρίαση της 2ης Μαρτίου ήταν παρόντες δεκατρείς δημοτικοί σύμβουλοι και ο δήμαρχος Παγασών. Ο δημ. σύμβουλος, δικηγόρος Ν. Ζαρλής, όπως και στην προηγούμενη συνεδρίαση, προτείνει την πρόταξη του θέματος. Πρώτος πήρε το λόγο ο πρόεδρος του συμβουλίου, γιατρός. Απ. Κουτσαγγέλης: "...Η εξέγερσις της κοινής γνώμης", είπε, "ομολογώ ότι εκορυφώθη εις το έπακρον εκ των διαφόρων συκοφαντικών διαδόσεων και δημοσιευμάτων των καθημερινών εν τη γνωστή εφημερίδι κατά του εν λόγω σχολείου, ωσεί επρόκειτο περί εστίας τινός λοιμώδους απειλούσης να μεταδόση εις όλην την πόλιν την φθοροποιόν επίδρασιν, η κοινή γνώμη κατεξανέστη κατά της λειτουργίας του σχολείου ζητούσα την κατάργησιν και την διάλυσιν αυτού [...] Η απόφασις την οποίαν πρόκειται να λάβωμεν απόψε είνε τοιαύτη ώστε να έχη επιρροήν επί της αξιοπρεπείας και της σοβαρότητος του σώματος ημών [...] Πρέπει να πεισθώμεν περί των θρυλλουμένων, και αν όντως ηθέλομεν πεισθή ότι εκεί μέσα κατεργάζεται της χριστιανικής ψυχής των μαθητριών η διαστρεβλωσις ή του εθνικού φρονήματος η χαλάρωσις ή της ωραίας μας γλώσσης η εκχυδάϊσις, ήθελον αμέσως υποβάλη εις το συμβούλιον όπως τούτο αμέσως άρη την από του σχολείου εμπιστοσύνην του και προβή ει δυνατόν εις την κατάργησίν του ως μη εκτελούντος τον δι' ον ιδρύθη προορισμόν,,.". Κατά τη διάρκεια του λόγου του Κουτσαγγέλη παρουσιάστηκε στο δημοτικό συμβούλιο η αντιπροσωπεία του 

——————————————

1. Βλ. Δήμος Παγασών, "Πρακτικά των συνεδριάσεων του δημοτικού συμβουλίου", ό.π., σ. 394-403 (συνεδρία ΣΤ' της 2ας Μαρτίου 1911)· από εκεί και τα παραθέματα. Δημοσιεύεται εδώ, τ. Β', σ. 411 κ. εξ.

Σελ. 284
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/285.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

λαϊκού συλλαλητηρίου και διάβασε ο εκπρόσωπός του το ψήφισμα, που ζητούσε την κατάργηση του Α.Δ.Π.1.

Το λόγο κατόπιν πήραν άλλοι δημοτικοί σύμβουλοι και ζήτησαν την άμεση κατάργηση του Σχολείου, γιατί, όπως είπε χαρακτηριστικά ο σύμβουλος Δ. Σαραφόπουλος, "θα μας λιθοβολήση ο λαός"! Ο Δ. Σαράτσης εξέθεσε τις απόψεις της Εφορείας του Σχολείου μετά το επεισόδιο της επίσκεψης του μητροπολίτη. Τότε παρενέβησαν άλλοι σύμβουλοι, ενώ o N. Ζαρλής επέμεινε: "Η κοινή γνώμη κατεδίκασε και ήρε την εμπιστοσύνην της από του σχολείου τούτου [...] Επιβάλλεται πλέον και εις ημάς όπως άρωμεν την απ' αυτού εμπιστοσύνην μας, καταργούντες άμα τούτο [...] Είνε ματαιοπονία να επιμένωμεν εις την συντήρησιν τοιούτου σχολείου, αφού εφηρμόσθησαν εν αυτώ καινοτομίαι αίτινες απεμάκρυναν αυτό του σκοπού δι' ον συνέστη [... ] αφού εν τω σχολείω τούτω διδάσκεται η παρεφθαρμένη γλώσσα ην καταδικάζει σήμερον ολόκληρον το Έθνος...". Είπε και πολλά άλλα ο Ζαρλής επαναλαμβάνοντας τις διαδόσεις εναντίον του Σχολείου και ιδιαίτερα την προσβολή της θρησκείας και της εθνικής γλώσσας. H συνεδρίαση κατόπιν μεταβλήθηκε σε πεδίο αντεγκλήσεων μεταξύ των συμβούλων Ζαρλή, Κουτσαγγέλη, Σαράτση, Παρθένη, Παπαγεωργιάδη, Σταματόπουλου και του Δημάρχου. Στο τέλος υποβλήθηκαν δύο προτάσεις προς ψήφιση· η μία του Κουτσαγγέλη "περί συστάσεως εξεταστικής επιτροπής", που επεδίωκε ουσιαστικά την παράταση της λειτουργίας του Α.Δ.Π., απορρίφτηκε, ενώ έγινε δεκτή η πρόταση του Ζαρλή "περί αμέσου καταργήσεως του Ανωτέρου Παρθεναγωγείου" με ψήφους εννιά (των δημοτικών συμβούλων: Ε. Σκρέτα, Δ. Κοσμαδόπουλου, Ι. Σαραφόπουλου, Μ. Σταματόπουλου, Ι. Μέγαρη, Δ. Κουκιάδη, Σ. Παπαθανασίου, Μ. Κοφφίνα και N. Ζαρλή), εναντίον τεσσάρων (των συμβούλων: A. Κουτσαγγέλη, Ζ. Παρθένη, A. Παπαγεωργιάδη και Δ. Σαράτση). Η

——————————————

1. Το ψήφισμα επέδωσε στον πρόεδρο του δημοτικού συμβουλίου ο Νικ. Παπαδήμος, πρόεδρος του συλλόγου "Τρεις Ιεράρχαι"· βλ. και εδώ, σ. 287.

Σελ. 285
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/286.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κατάληξη της μοιραίας συνεδρίασης του δημοτικού συμβουλίου περιγράφεται ως εξής στα "Πρακτικά": "Ανατίθεται εις τον κ. Δήμαρχον ίνα απ' αύριον σφαλίση και παραλάβη τας κλείδας του Παρθεναγωγείου χάριν δημοσίας τάξεως. Επί τούτοις εξέδωκεν την υπ' αριθμ. 35 εν[εστώτος] έτους πράξιν του". Έτσι το ίδιο αυτό δημοτικό συμβούλιο, που στις 8 Σεπτεμβρίου 1908 ίδρυσε το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο, "προς ανωτέραν μόρφωσιν των θηλέων", το απόγευμα της 2ης Μαρτίου 1911 κατάργησε το Σχολείο και ανέκοψε την προσπάθεια μεταρρύθμισης των εκπαιδευτικών πραγμάτων στην Ελλάδα.

2. To λαϊκό συλλαλητήριο

Έγινε αντιληπτό ότι το δημοτικό συμβούλιο πήρε την παραπάνω απόφαση κατάργησης του Α.Δ.Π., επειδή η κοινή γνώμη του Βόλου πίεσε και επηρέασε την πλειοψηφία των συμβούλων. Στη διαμόρφωση της εχθρικής προς το Σχολείο κοινής γνώμης συντέλεσαν τόσο το γενικό κλίμα, που αυτόν τον καιρό δεν έστεργε τις δημοτικιστικές πρωτοβουλίες, όσο και η συγκεκριμένη δραστηριότητα του Επισκόπου και η κραυγαλέα αρθρογραφία του Κούρτοβικ. Τα όσα έγιναν στο Βόλο το απόγευμα της 2ης Μαρτίου 1911 μπορούν να ανακαλέσουν στη μνήμη τα γεγονότα των "Ευαγγελιακών" του 1901 και των "Ορεστειακών" του 1903 στην Αθήνα.

Μία ανακοίνωση, που δημοσιεύτηκε στον Κήρυκα, καλούσε το λαό σε συλλαλητήριο: "ο Λαός του Βόλου, ο πρωτοστατήσας εν τη αμύνη υπέρ της θρησκείας και της γλώσσης των πατέρων του, καλείται σήμερον Τετάρτην ώραν 5 μ.μ. έμπροσθεν του καφενείου Μωραΐτου επί της οδού Δημητριάδος όπως: Πρώτον: Συγχαρή την Ελληνικήν Βουλήν και Κυβέρνησιν διά την αναγραφείσαν εν τω Συντάγματι διάταξιν περιφρουρήσεως της γλώσσης αυτού. Δεύτερον. Συντάξη ψήφισμα προς την δημοτικήν αρχήν του Βόλου, όπως προβή εις άμεσον διάλυσιν του υφισταμένου έτι Ανωτέρου Παρθεναγωγείου, εν τω οποίω εξυβρίζετο μέχρι τούδε η θρησκεία και η γλώσσα. Αι λεπτομέρειαι θα γνωσθώσι σήμερον υπό της

Σελ. 286
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/287.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Επιτροπής, δι' ιδιαιτέρου παραρτήματος"1. Να τώρα πώς περιγράφεται το συλλαλητήριο στα φύλλα της επομένης (3.3.1911): «Την 2αν απογευματινήν εκυκλοφόρησεν παράρτημα καλούν τον λαόν εις συλλαλητήριον υπέρ της θρησκείας και της γλώσσης. Από της μεσημβρίας έκτακτη κίνησις παρετηρήθη μεταξύ των διοργανωτών του συλλαλητηρίου. Οι ιερείς της πόλεώς μας εξεχύθησαν εις τας συνοικίας, εισερχόμενοι εις τα μπακάλικα και τες ταβέρνες, συνιστώντες εις τους εν αυτώ να σπεύσουν εις το συλλαλητήριον, διότι, άλλως καταστρέφεται η θρησκεία και ο εθνισμός. Ολίγον αργότερον εθεάθη ο Σεβασμιώτατος περιερχόμενος δι' αμάξης τας οδούς της πόλεως και τας συνοικίας. Επίσης εφ' αμαξών άλλα μέλη της διοργανωτικής επιτροπής περιήρχοντο τας συνοικίας καλούντα τον λαόν να προσέλθη εις το συλλαλητήριον διά να σώση την πατρίδα και την θρησκείαν. Περί την 5ην μ.μ. ήρχισεν ο κόσμος συγκεντρούμενος εις τον τόπον των δημοπρασιών, ένθα επρόκειτο να γίνη το συλλαλητήριον. Του συλλαλητηρίου απέσχον αι συντεχνίαι, τα εργατικά σωματεία και αι μορφωμέναι τάξεις. Αι αρχαί είχον λάβει έκτακτα μέτρα όπως μη διασαλευθή η τάξις. Ιδίως απηγόρευσαν τας κωδωνοκρουσίας. Παρά τας διαταγάς όμως ταύτας ήρχισαν οι κώδωνες των εκκλησιών εκκωφαντικώς κρουόμενοι. Το πλήθος ολοέν συγκεντρούμενον απετέλεσεν μάζαν συμπαγή, ήτις συνεκεντρώθη προ του εξώστου του ξενοδοχείου από του οποίου ήρξατο να ομιλή ο πρόεδρος του ηθικοθρησκευτικού συλλόγου "Τρείς Ίεράρχαι". Αναγιγνώσκεται ψήφισμα συγχαρητήριον προς την Βουλήν και ψήφισμα προς το Δημοτικόν Συμβουλιον δι' ου ζητείται η άμεσος κατάργησις του Παρθεναγωγείου. Ο κόσμος ζητωκραυγάζει...»2. Είναι το ψήφισμα εκείνο που λίγο αργότερα η επιτροπή θα επιδώσει στο δήμαρχο, ενώ διεξαγόταν η συζήτηση στο δημοτικό συμβούλιο, και που βάρυνε στη λήψη της απόφασης. Ας επανέλθουμε στην περιγραφή του συλλαλητηρίου. Κύριος ομιλητής υπήρξε ο πρόεδρος του συλλόγου των "Τριών

——————————————

1. Εφημ. Κήρυξ, 2.3.1911.

2. Εφημ. Θεσσαλία, 3.3.1911.

Σελ. 287
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/288.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Ιεραρχών" Ν. Παπαδήμος, ενώ δεν έλειψαν οι διαμαρτυρίες αντιφρονούντων από τους συγκεντρωμένους. Συνεχίζει το ρεπορτάζ της εφημερίδας: "Οι διαδηλωταί, προηγουμένης της επιτροπής μετέβησαν εις την Επισκοπήν και διά ζητωκραυγών εκάλεσαν τον Σεβασμιώτατον να ομιλήση. Ο Σεβασμιώτατος εξελθών επετέθη κατά του Α.Δ.Π. δριμύτατα ειπών ότι η διδασκαλία είναι αντεθνική και αντιχριστιανική και φανατίσας εις έπακρον το πλήθος. Οι διαδηλωταί εξαφθέντες εζήτησαν να μεταβούν να καύσουν το παρθεναγωγείον. Πληροφορηθέντες όμως ότι τούτο φυλάσσεται υπό εφίππου δυνάμεως ηθέλησαν να καύσουν την οικίαν του κ. Δελμούζου, αλλά πληροφορηθέντες ότι και εκεί εφύλασσε δύναμις στρατού, διελύθησαν"1.

Τις ίδιες ώρες, τις τραγικές αυτές ώρες της 3ης Μαρτίου 1911, ο Δελμούζος και οι μαθήτριές του ζούσαν το δικό τους δράμα. Γράφει ο Δελμούζος: «Το πρωί δίδαξα στην τάξη μου [την Τρίτη] την "Ελληνίδα Μητέρα" του Σολωμού· ήταν το τραγούδι που έπρεπε τα παιδιά μου να πάρουν μαζί τους και το αισθάνθηκαν βαθειά [...] Το απόγευμα είχαν λίγες από τις μεγάλες μαθήτριες ιδιαίτερο μάθημα μουσικής. Πήγα σχολείο και τις βρήκα αναστατωμένες με μάτια κλαμένα [...] Φρόντισα να φύγουν γρήγορα όσα παιδιά ήταν και αφού τοποθέτησα 3-4 αστυφύλακες, που έστειλε η αστυνομία, στις διάφορες τάξεις, πήγα σπίτι [...] Κλεισμένος στο γραφείο διάβαζα στους δικούς μου και σε δύο φιλικές οικογένειες τις τελευταίες εκθέσεις των παιδιών μου, ενώ έξω όλες οι καμπάνες χτυπούσαν δαιμονισμένα. Την ιεροτελεστία μας τάραξαν κατά τις 5 1/2 πολλές ασυνάρτητες φωνές [...] Έμαθα πως καμιά πεντακοσαριά άνθρωποι τράβηξαν από την Επισκοπή άλλοι προς το σπίτι μου και άλλοι προς το σχολείο· εκεί όμως βρήκαν εμπρός τους στρατιωτική ζώνη. Ήθελαν οι πιο παλληκαράδες να τα σπάσουν όλα, οι λογικώτεροι να πάρουν τα κλειδιά. Ο διευθυντής της αστυνομίας με το φρούραρχο τους έπεισαν να διαλυθούν...»2.

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Απόσπασμα από επιστολή του στην Π. Δέλτα, με ένδειξη "Λαμπρή

Σελ. 288
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/289.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

23. Αλ. Δελμούζος (1914)

Πίνακας του ζωγράφου Δημ. Γερανιώτη

3. Τα επακόλουθα

"Την άλλη μέρα", γράφει στην έκθεσή της μια μαθήτρια της Β' τάξης, "σηκώνομαι σαστισμένη, ετοιμάζομαι γρήγορα και τρέχω στο δρόμο. Αλλά όχι σαν τις άλλες φορές. Ο κόσμος μού φαινόταν διαφορετικός. Στα πρόσωπα των ανθρώπων έβλεπες το μίσος, μια ζωγραφιστή κακία. Με κοίταζαν περίεργα [...] Εκείνη την ημέρα όλο το σχολείο μας πενθούσε...". Κι άλλη μαθήτρια γράφει: "Έφθασα στο σχολείο, μα μόλις μπαίνω στην αυλή ρίγος μ' έπιασε [...] Μπαίνω μέσα στην τάξη, σε κάθε θρανίο κάθονταν από 

——————————————

1911" (Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 230). Πβ. Γ. Κορδάτου, "Μεσαιωνικές μέρες", περιοδ. Ο Νουμάς, χρ. 1912, αρ. φ. 471, σ. 168-170.

19

Σελ. 289
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/290.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κανά δυο μαθήτριες· είχαν τα κεφάλια μεσ' στα χέρια τους [...] Το μεσημέρι ο κ. Διευθυντής μάς είπε ότι θα διακόψωμε τα μαθήματα για λίγο καιρό, ως που να ιδούμε τι θα γίνη..."1.

Την επομένη του συλλαλητηρίου ο Κήρυξ έγραφε: "Μετά το ανάθεμα το σκάνδαλον εξακολουθεί. Αντίστασις κατά του νόμου και του λαού. Ο κ. Δελμούζος με όλην του την ησυχίαν εξηκολούθησε τα θεάρεστα μαθήματά του [...] Μόλις έμαθον οι πολίται ότι το σκάνδαλον εξηκολούθει εξηγριώθησαν. Ευτυχώς η άγρυπνος προσοχή της αστυνομίας προέλαβεν λυπηρά γεγονότα..."2. Κι ο ίδιος ο Δελμούζος γράφει: "...Πήγα στο σχολείο κατά τις 8 1/2. Περίμενα να βρω μόνο υπαλλήλους της δημαρχίας. Όλες οι τάξεις ήταν ανοιγμένες, μα δεν ακουγόταν τσιμουδιά [...] Πήγα στην πρώτη, την μικρή τάξη· όλα τα κεφάλια σκυμμένα. [Τους είπα:] Το σχολείο μας τόκλεισαν γιατί έτσι το θέλησε η συκοφαντία· μη σκύβετε τα κεφάλια σας! κάθε νέα ιδέα πρέπει να πολεμήση για να νικήση· και θα νικήση, όταν στηρίζεται στην αγάπη, την ειλικρίνεια και την αλήθεια. Και ότι τέτοια είναι η εργασία μας το δείχνει τώρα η διαγωγή σας· ήρθατε όλες και πονείτε που σας αδίκησαν, και ζητούν να σας στερήσουν το σχολείο σας. Θα κάμωμε ό,τι εξαρτάται από τη θέλησή μας· θα μείνωμε εδώ ως που να μας κοινοποιήσουν την απόφαση του [δημοτικού] συμβουλίου. Όταν κι αυτό γίνη, τότε θα συνεννοηθούμε με τους γονείς σας για να μη μείνετε στη μέση..."3.

Στις 5 Μαρτίου o Κήρυξ έγραφε πως ο διευθυντής της αστυνομίας Λαρίσης έστειλε τηλεγράφημα στον αστυνόμο Βόλου, με το οποίο καλούσε το Δελμούζο να κλείσει το Σχολείο του, γιατί αλλιώς η αστυνομία δε θα είχε ευθύνη για όσα θα συνέβαιναν4. Πράγματι ο αστυνόμος του Βόλου κάλεσε το Δελμούζο και του

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 255.

2. Εφημ. Κήρυξ, 4.3.1911.

3. Από την ίδια επιστολή στην Π. Δέλτα (Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 230).

4. Εφημ. Κήρυξ, 5.3.1911.

Σελ. 290
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/291.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ανακοίνωσε πως δεν αναλάμβανε την ευθύνη αν εξακολουθούσε να διδάσκει στο Α.Δ.Π. Η κατάσταση αυτή ανάγκασε το Δελμούζο να συγκεντρώσει για τελευταία φορά τις μαθήτριές του και τις παρακάλεσε να μην ξανάρθουν στο Σχολείο, ωσότου δοθεί κάποια λύση από τους αρμοδίους. Παράλληλα κάλεσε τους γονείς και κηδεμόνες των μαθητριών, στους οποίους ανακοίνωσε πως ο ίδιος και το διδακτικό προσωπικό ήταν πρόθυμοι να εξακολουθήσουν να διδάσκουν δωρεάν και να μεριμνήσουν εκείνοι μόνο για τη μισθοδοσία της γαλλίδας καθηγήτριας και για την πληρωμή του ενοικίου ως το τέλος της σχολικής χρονιάς, πράγμα που οι γονείς δέχτηκαν "με τη σύσταση να περάσουν λίγες μέρες, όσο να ησυχάση ο θόρυβος"1. Την ίδια μέρα (Παρασκευή 5 Μαρτίου) κοινοποιήθηκε στο Δελμούζο η απόφαση του δημοτικού συμβουλίου, με την οποία τον καλούσε να παραδώσει τα κλειδιά του Σχολείου, πράγμα που έγινε. Ο αστυνόμος Βόλου ξανακάλεσε το Δελμούζο. Διηγείται ο ίδιος: "...στην αστυνομία μου σύστησαν να μη βγω από το σπίτι μου 5-6 ήμερες, γιατί δεν μπορούν να εγγυηθούν για τη ζωή μου [...] Το Σάββατο [6 Μαρτίου] πήγαν τα παιδιά σχολείο, μα το βρήκαν κλειστό. Πολλά ήρθαν στο σπίτι μου [...] [Μια μαθήτρια είπε]: -Κύριε διευθυντά, να ερχόμαστε εδώ να κάνωμε μάθημα [...] -Όχι ακόμα. -Τότε να πηγαίνωμε στις ελιές, στο σπιτάκι που μας λέγατε πως μοιάζει τον υπόγειο τάφο της Αντιγόνης ! -Δεν κάνει, παιδί μου, ακόμα, πρέπει να ησυχάση ο κόσμος, -Τότε να πηγαίνωμε περίπατο και να τα λέμε περπατώντας! [...] Το απόγευμα ήρθαν [κι άλλες μαθήτριες]. Σ' όλες έδωκα να μου γράψουν μια έκθεση για το διωγμό του σχολείου μας. Αν ήταν με το διωγμό και το κλείσιμό του να πάρω τέτοιες εκθέσεις, τότε καλύτερα που έκλεισε! [...] Κάθε μέρα έρχονταν σπίτι πολλά κορίτσια. Στο δρόμο τα έβριζαν, άλλοι φοβέριζαν πως θα τα κάψουν..."2. Και συνεχίζει o Δελμούζος τις αναμνήσεις του από τις τραγικές εκείνες μέρες - διήγηση που αντιλαμβάνεται κανείς

——————————————

1. Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 230-231.

2. Στο ίδιο, σ. 231.

Σελ. 291
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/292.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

πόσο φορτισμένη είναι συγκινησιακά, ώστε να δικαιολογεί τις υπερβολικά αφελείς εκδηλώσεις των μαθητριών και την αμήχανη αισιοδοξία του δασκάλου: "Όπως το αίσθημα της αδικίας, έτσι και η ελπίδα ότι το κλείσιμο του σχολείου των θα είναι μόνο προσωρινό, ήταν στα παιδιά καθολική· την πραγματοποίησή της την περίμεναν από την εξεταστική επιτροπή του Υπουργείου. Γονείς και κηδεμόνες των παιδιών από τις πρώτες κι όλας ημέρες είχαν ζητήσει από το Υπουργείο Παιδείας να στείλη εξεταστική Επιτροπή, για να εξετάση αν οι κατηγορίες κατά του σχολείου ήταν αληθινές ή όχι [...] Εξεταστική Επιτροπή είχε ζητήσει και η εφορεία και ο Νομάρχης, ο οποίος δεν ήθελε να εγκρίνη απόφαση, που το Δημοτικό Συμβούλιο την είχε πάρει πιεζόμενο από οχλοκρατικό συλλαλητήριο. Όσοι όμως είχαν πρωτοστατήσει στην κατάργηση του A.Δ.Π., νοιώθοντας τον κίνδυνο από τέτοια εκκρεμότητα, εξακολουθούσαν να κρατούν σε υπερδιέγερση την κοινή γνώμη με καθημερινή δημοσιογραφική και προφορική επίθεση και προπαγάνδα"1.

Ο Δ. Σαράτσης, που μάταια είχε πρωτοστατήσει κατά τη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου στο να ματαιωθεί η απόφαση κατάργησης του Α.Δ.Π., υπέβαλε στο Νομάρχη της Λάρισας αναφορά, όπου διαμαρτυρόταν γιατί "ελήφθη απόφασις [του δημοτικού συμβουλίου] κατά τρόπον αποκλείοντα την επί των συζητουμένων πραγμάτων έρευναν και την πλήρη ελευθερίαν της σκέψεως" και "επειδή κινδυνεύομεν να ίδωμεν εις τον τόπον μας εγκατεστημένας τας μεθόδους της ιεράς εξετάσεως, υπό τοιούτους δε όρους είναι αδύνατος η εκτέλεσις της εντολής του λαού", και υπέβαλε την παραίτησή του από το αξίωμα του δημοτικού συμβούλου Παγασών2.

Ύστερα από την αναφορά αυτή του Σαράτση, το Υπουργείο Εσωτερικών ζήτησε από τη Νομαρχία να του υποβάλει τα 

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 258.

2. Η είδηση και το κείμενο της αναφοράς στην εφημ. Θεσσαλία, 5.3.1911.

Σελ. 292
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 273
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    πόρρωθεν έθιξε τον Σεβασμιώτατον, ουδείς άλλος εκ του προσωπικού ωμίλησεν, αλλ' αι μαθήτριαι εξήλθον εις την αυλήν..."1. Και ο συνήγορος A. Νάκος επαναλαμβάνει: "ο Δελμούζος εθεώρησεν απαραίτητον να καλέση όλα τα παιδιά και τους εξηγήση ότι το σχολείον των δεν ήτο φράγκικο ούτε γερμανικό, αλλ' ελληνικό..."2.

    Οι απόψεις για την εξέλιξη του επεισοδίου βλέπουμε να διαφέρουν διαμετρικά. Το να εξυβριστεί με τέτοιο χυδαίο τρόπο, όπως λένε οι μάρτυρες κατηγορίας, επικαλούμενοι την ανάμνηση μαθητριών που ήταν παρούσες, και επαναλαμβάνει ο εισαγγελέας της Δίκης, ήταν πράγματι σοβαρότατο παράπτωμα του προσωπικού του Σχολείου. Παρά την αγανάκτησή τους από τη συμπεριφορά του Δεσπότη απέναντί τους, δε δικαιολογείται η εξύβριση του προσώπου και του σχήματος του αρχιερέα. Φαίνεται όμως πως η ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα και κάποια πιθανή έκφραση δυσαρέσκειας της καθηγήτριας Χριστάκου σχημάτισαν την εντύπωση ότι το Σχολείο εξύβρισε το Δεσπότη. Η βαρύτητα των γεγονότων αυτών εξώθησε την εχθρότητα της κοινής γνώμης στα άκρα, στο να αρχίσει δηλαδή η αντίστροφη μέτρηση για την κατάργηση του Α.Δ.Π.3.

    Ο ρόλος της Πην. Χριστάκου και του Δεσπότη Γερμανού στο επεισόδιο της 10ης Φεβρουαρίου και η εξέλιξη των γεγονότων

    Πριν όμως παρακολουθήσουμε τη διαδικασία, που έφερε το κλείσιμο του Σχολείου, θα προσπαθήσουμε να δώσουμε κάποια ερμηνεία στη στάση του Γερμανού απέναντι στο προσωπικό του Α.Δ.Π.

    Είναι σημαντικό αρχικά να επισημάνουμε το χρόνο, που πραγματοποιήθηκε η επίσκεψη του Δεσπότη στο Α.Δ.Π. Η σύμπτωση της ημερομηνίας της επίσκεψης με την ταυτόχρονη συζήτηση στην ελληνική βουλή του γλωσσικού ζητήματος, δίνει την ευκαιρία να

    ——————————————

    1. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 239-240.

    2. Στο ίδιο, σ. 384-385 (αγόρευση του Νάκου στη Δίκη).

    3. Πβ. Χαρ. Χαρίτου, "Ο ρόλος της Πην. Χριστάκου, στη διαμόρφωση κατηγορίας εναντίον του Παρθεναγωγείου Βόλου", Αρχείο Θεσσαλικών Μελετών, τ. Ε' (1979), σ. 23-40.

    18