Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 281-300 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/281.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αμετάκλητα τα θεμέλια του Σχολείου. Σε λιγότερο από ένα μήνα, μετά το επεισόδιο αυτό, συντελέστηκε η τυπική κατάργηση του ιδρύματος, που είχε ιδρύσει ο Δήμος Παγασών το 1908.

Β. Η ΚΑΤΑΡΓΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟΥ

1. Η απόφαση του δημοτικού συμβουλίου

Η Τετάρτη 2 Μαρτίου 1911 υπήρξε η μοιραία ημερομηνία για την υπόσταση του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου. Το χρονικό διάστημα, από την επόμενη της επίσκεψης του Δεσπότη ως τη σύγκληση του δημοτικού συμβουλίου στις 2.3.1911, καλύφθηκε από γεγονότα που αποτέλεσαν το σκηνικό μιας εκστρατείας εναντίον του Α.Δ.Π. και των ανθρώπων του, με κατάληξη την οριστική κατάργησή του.

Κατά την ίδια περίοδο είναι γνωστό ότι σε πανελλήνια κλίμακα είχε εξαπολυθεί η καταδίωξη των δημοτικιστών· επίκεντρο ήταν οι συζητήσεις στη Βουλή για το γλωσσικό ζήτημα, συζήτηση που κατέληξε στην ψήφιση του άρθρου 107 του Συντάγματος, που κατοχύρωνε την καθαρεύουσα ως επίσημη γλώσσα του κράτους. Την ίδια εποχή η Εκκλησία, επιστημονικοί και επαγγελματικοί φορείς και η πλειοψηφία του ελληνικού τύπου παίρνουν σαφή εχθρική στάση εναντίον των "μαλλιαρών". Στην Αθήνα ο καθηγητής Γ. Μιστριώτης ξεσηκώνει το φοιτητικό κόσμο σε συλλαλητήρια ζητώντας από την Κυβέρνηση να απολύσει το δημοτικιστή γραμματέα του Πανεπιστημίου Κ. Παλαμά και από τη Βουλή να προστατεύσει την εθνική γλώσσα. Ταυτόχρονα, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως συγχαίρει την πρωτοβουλία "συστάσεως Επιτροπείας ίνα φροντίση περί της προσηκούσης αμύνης της εθνικής γλώσσης".

Τις ίδιες εκείνες μέρες στο Βόλο ένας ολόκληρος κόσμος κινεί το μηχανισμό καταδίωξης του "μολύσματος" του Α.Δ.Π. Ο Επίσκοπος καταγγέλλει από τον άμβωνα στους πιστούς το αιρετικό σχολείο, ενώ ο μητροπολίτης Τρίκκης και Σταγών παραγγέλνει στον ομόλογό του της Δημητριάδος (το Γερμανό): "Πατάξατε την 

Σελ. 281
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/282.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ασεβή και αντεθνικήν εργασίαν". Και ο Αρχιμανδρίτης (βολιώτης αυτός) Π. Ζάχος τηλεγραφεί στο Γερμανό: "[εκφράζω] τον ενθουσιασμόν μου επί τω θαρραλέω αγώνι κατά του μαλλιαρισμού, σοσιαλισμού, μασονισμού". Ψηφίσματα του "Ανορθωτικού Συνδέσμου Βόλου" και του "Συλλόγου των Τριών Ιεραρχών" στέλνονται στην Ι. Σύνοδο, στο δημοτικό συμβούλιο κ.α. "κατά της παρατηρουμένης εν τω Α.Δ.Π. κατά της ορθοδόξου πίστεως και της ελληνικής γλώσσης διαστροφής". Την ίδια ώρα ο Σύνδεσμος Δημοδιδασκάλων Μαγνησίας δέχεται τηλεγράφημα του Μιστριώτη: "Συγχαίρω υμάς επί φιλοπατρία. Σώσωμεν πάντες την φυλήν και εκκλησίαν". Ο "Σύνδεσμος των εν Βόλω Συντεχνιών" με ψήφισμά του διαμαρτύρεται "επί τη στρεβλώσει της ελληνικής γλώσσης και παρακαλεί τας πολιτικάς της πόλεως αρχάς, όπως επιβλέπωσι την διδασκαλίαν των μαθημάτων του Παρθεναγωγείου". Ο βουλευτής Βόλου Μ. Μπουφίδης στη Βουλή "αποκαλύπτει τα σκάνδαλα του Παρθεναγωγείου, [και διαπιστώνει ότι] o κ. Δελμούζος κλονίζει την θρησκείαν, διαφθείρει την ελληνικήν γλώσσαν κλπ."1. Στο κέντρο του καταιγισμού αυτού των τηλεγραφημάτων, ψηφισμάτων, αγορεύσεων κλπ. που ανταποκρίνονται στη δυσφορία του κοινού, βρίσκεται η εμπρηστική αρθρογραφία του Κήρυκος. Η επίθεση της εφημερίδας, που και κατά την περίοδο της ίδρυσης του Α.Δ.Π. είχε καταπολεμήσει το Σχολείο, τώρα πολλαπλασιάζει τις βολές της. Από τις στήλες του Κήρυκος πλάθεται όλη εκείνη η μυθολογία για "αθεϊσμό, αντεθνική δράση, μασονισμό κλπ." των ανθρώπων του Παρθεναγωγείου και ιδιαίτερα του Δελμούζου, που αργότερα θα γίνουν οι κύριες κατηγορίες κατά του Σχολείου. Στις σελίδες του Κήρυκος σχηματοποιούνται οι φανταστικές μομφές, που αποτελούσαν συνέχεια των επιθέσεων του Οκτωβρίου-Νοεμβρίου 1908, και που έβρισκαν στο αναγνωστικό κοινό τεράστια απήχηση, ώστε σιγά-σιγά να καλλιεργείται η απέχθεια και

——————————————

1. Πβ. Α. Δελμούζου, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 249 κ.π.· Η αλληλογραφία, της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 226 κ.π.· Α. Δημαρά, Η μεταρρύθμιση, ό.π., σ. 86-91.

Σελ. 282
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/283.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

να ξυπνούν ανομολόγητες σκέψεις και να υποδαυλίζεται o φανατισμός του κόσμου εναντίον του βολιώτικου Παρθεναγωγείου. Είναι εκπληκτικό, αλλά όχι ανεξήγητο, το πώς η δημαγωγική αρθρογραφία του Κούρτοβικ, η ασυγκράτητη δημοκοπία του Δεσπότη και ο φανατισμός του πλήθους δημιούργησαν την κατάσταση, που

ΕΙΚΟΝΑ

22. Δημοσθένης Κούρτοβικ, Δημοσιογράφος

θύμιζε μέρες μεσαιωνικού σκοταδισμού. Το Σχολείο παραδινόταν έρμαιο στις διαθέσεις των πολλών και άρχιζε η αποκαθήλωση των επιτευγμάτων του. Από τη στιγμή εκείνη άρχιζε η βίαιη καταδίωξη των ανθρώπων του Α.Δ.Π., αυτό που συνοπτικά ονομάζουμε "Διωγμό".

Σελ. 283
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/284.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Πρώτη φάση του Διωγμού υπήρξε η σύγκληση του δημοτικού συμβουλίου στις 2 Μαρτίου 1911. Την ίδια μέρα πραγματοποιήθηκαν στην πόλη οχλοκρατικές εκδηλώσεις, με αποτέλεσμα το κλείσιμο του Σχολείου κάτω από την πίεση της λαϊκής κατακραυγής. Η προηγούμενη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου της 17ης Φεβρουαρίου είχε αφήσει σε εκκρεμότητα το θέμα της τύχης του Σχολείου. Η νέα συνεδρίαση θα έλυνε το πρόβλημα1.

Στη συνεδρίαση της 2ης Μαρτίου ήταν παρόντες δεκατρείς δημοτικοί σύμβουλοι και ο δήμαρχος Παγασών. Ο δημ. σύμβουλος, δικηγόρος Ν. Ζαρλής, όπως και στην προηγούμενη συνεδρίαση, προτείνει την πρόταξη του θέματος. Πρώτος πήρε το λόγο ο πρόεδρος του συμβουλίου, γιατρός. Απ. Κουτσαγγέλης: "...Η εξέγερσις της κοινής γνώμης", είπε, "ομολογώ ότι εκορυφώθη εις το έπακρον εκ των διαφόρων συκοφαντικών διαδόσεων και δημοσιευμάτων των καθημερινών εν τη γνωστή εφημερίδι κατά του εν λόγω σχολείου, ωσεί επρόκειτο περί εστίας τινός λοιμώδους απειλούσης να μεταδόση εις όλην την πόλιν την φθοροποιόν επίδρασιν, η κοινή γνώμη κατεξανέστη κατά της λειτουργίας του σχολείου ζητούσα την κατάργησιν και την διάλυσιν αυτού [...] Η απόφασις την οποίαν πρόκειται να λάβωμεν απόψε είνε τοιαύτη ώστε να έχη επιρροήν επί της αξιοπρεπείας και της σοβαρότητος του σώματος ημών [...] Πρέπει να πεισθώμεν περί των θρυλλουμένων, και αν όντως ηθέλομεν πεισθή ότι εκεί μέσα κατεργάζεται της χριστιανικής ψυχής των μαθητριών η διαστρεβλωσις ή του εθνικού φρονήματος η χαλάρωσις ή της ωραίας μας γλώσσης η εκχυδάϊσις, ήθελον αμέσως υποβάλη εις το συμβούλιον όπως τούτο αμέσως άρη την από του σχολείου εμπιστοσύνην του και προβή ει δυνατόν εις την κατάργησίν του ως μη εκτελούντος τον δι' ον ιδρύθη προορισμόν,,.". Κατά τη διάρκεια του λόγου του Κουτσαγγέλη παρουσιάστηκε στο δημοτικό συμβούλιο η αντιπροσωπεία του 

——————————————

1. Βλ. Δήμος Παγασών, "Πρακτικά των συνεδριάσεων του δημοτικού συμβουλίου", ό.π., σ. 394-403 (συνεδρία ΣΤ' της 2ας Μαρτίου 1911)· από εκεί και τα παραθέματα. Δημοσιεύεται εδώ, τ. Β', σ. 411 κ. εξ.

Σελ. 284
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/285.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

λαϊκού συλλαλητηρίου και διάβασε ο εκπρόσωπός του το ψήφισμα, που ζητούσε την κατάργηση του Α.Δ.Π.1.

Το λόγο κατόπιν πήραν άλλοι δημοτικοί σύμβουλοι και ζήτησαν την άμεση κατάργηση του Σχολείου, γιατί, όπως είπε χαρακτηριστικά ο σύμβουλος Δ. Σαραφόπουλος, "θα μας λιθοβολήση ο λαός"! Ο Δ. Σαράτσης εξέθεσε τις απόψεις της Εφορείας του Σχολείου μετά το επεισόδιο της επίσκεψης του μητροπολίτη. Τότε παρενέβησαν άλλοι σύμβουλοι, ενώ o N. Ζαρλής επέμεινε: "Η κοινή γνώμη κατεδίκασε και ήρε την εμπιστοσύνην της από του σχολείου τούτου [...] Επιβάλλεται πλέον και εις ημάς όπως άρωμεν την απ' αυτού εμπιστοσύνην μας, καταργούντες άμα τούτο [...] Είνε ματαιοπονία να επιμένωμεν εις την συντήρησιν τοιούτου σχολείου, αφού εφηρμόσθησαν εν αυτώ καινοτομίαι αίτινες απεμάκρυναν αυτό του σκοπού δι' ον συνέστη [... ] αφού εν τω σχολείω τούτω διδάσκεται η παρεφθαρμένη γλώσσα ην καταδικάζει σήμερον ολόκληρον το Έθνος...". Είπε και πολλά άλλα ο Ζαρλής επαναλαμβάνοντας τις διαδόσεις εναντίον του Σχολείου και ιδιαίτερα την προσβολή της θρησκείας και της εθνικής γλώσσας. H συνεδρίαση κατόπιν μεταβλήθηκε σε πεδίο αντεγκλήσεων μεταξύ των συμβούλων Ζαρλή, Κουτσαγγέλη, Σαράτση, Παρθένη, Παπαγεωργιάδη, Σταματόπουλου και του Δημάρχου. Στο τέλος υποβλήθηκαν δύο προτάσεις προς ψήφιση· η μία του Κουτσαγγέλη "περί συστάσεως εξεταστικής επιτροπής", που επεδίωκε ουσιαστικά την παράταση της λειτουργίας του Α.Δ.Π., απορρίφτηκε, ενώ έγινε δεκτή η πρόταση του Ζαρλή "περί αμέσου καταργήσεως του Ανωτέρου Παρθεναγωγείου" με ψήφους εννιά (των δημοτικών συμβούλων: Ε. Σκρέτα, Δ. Κοσμαδόπουλου, Ι. Σαραφόπουλου, Μ. Σταματόπουλου, Ι. Μέγαρη, Δ. Κουκιάδη, Σ. Παπαθανασίου, Μ. Κοφφίνα και N. Ζαρλή), εναντίον τεσσάρων (των συμβούλων: A. Κουτσαγγέλη, Ζ. Παρθένη, A. Παπαγεωργιάδη και Δ. Σαράτση). Η

——————————————

1. Το ψήφισμα επέδωσε στον πρόεδρο του δημοτικού συμβουλίου ο Νικ. Παπαδήμος, πρόεδρος του συλλόγου "Τρεις Ιεράρχαι"· βλ. και εδώ, σ. 287.

Σελ. 285
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/286.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κατάληξη της μοιραίας συνεδρίασης του δημοτικού συμβουλίου περιγράφεται ως εξής στα "Πρακτικά": "Ανατίθεται εις τον κ. Δήμαρχον ίνα απ' αύριον σφαλίση και παραλάβη τας κλείδας του Παρθεναγωγείου χάριν δημοσίας τάξεως. Επί τούτοις εξέδωκεν την υπ' αριθμ. 35 εν[εστώτος] έτους πράξιν του". Έτσι το ίδιο αυτό δημοτικό συμβούλιο, που στις 8 Σεπτεμβρίου 1908 ίδρυσε το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο, "προς ανωτέραν μόρφωσιν των θηλέων", το απόγευμα της 2ης Μαρτίου 1911 κατάργησε το Σχολείο και ανέκοψε την προσπάθεια μεταρρύθμισης των εκπαιδευτικών πραγμάτων στην Ελλάδα.

2. To λαϊκό συλλαλητήριο

Έγινε αντιληπτό ότι το δημοτικό συμβούλιο πήρε την παραπάνω απόφαση κατάργησης του Α.Δ.Π., επειδή η κοινή γνώμη του Βόλου πίεσε και επηρέασε την πλειοψηφία των συμβούλων. Στη διαμόρφωση της εχθρικής προς το Σχολείο κοινής γνώμης συντέλεσαν τόσο το γενικό κλίμα, που αυτόν τον καιρό δεν έστεργε τις δημοτικιστικές πρωτοβουλίες, όσο και η συγκεκριμένη δραστηριότητα του Επισκόπου και η κραυγαλέα αρθρογραφία του Κούρτοβικ. Τα όσα έγιναν στο Βόλο το απόγευμα της 2ης Μαρτίου 1911 μπορούν να ανακαλέσουν στη μνήμη τα γεγονότα των "Ευαγγελιακών" του 1901 και των "Ορεστειακών" του 1903 στην Αθήνα.

Μία ανακοίνωση, που δημοσιεύτηκε στον Κήρυκα, καλούσε το λαό σε συλλαλητήριο: "ο Λαός του Βόλου, ο πρωτοστατήσας εν τη αμύνη υπέρ της θρησκείας και της γλώσσης των πατέρων του, καλείται σήμερον Τετάρτην ώραν 5 μ.μ. έμπροσθεν του καφενείου Μωραΐτου επί της οδού Δημητριάδος όπως: Πρώτον: Συγχαρή την Ελληνικήν Βουλήν και Κυβέρνησιν διά την αναγραφείσαν εν τω Συντάγματι διάταξιν περιφρουρήσεως της γλώσσης αυτού. Δεύτερον. Συντάξη ψήφισμα προς την δημοτικήν αρχήν του Βόλου, όπως προβή εις άμεσον διάλυσιν του υφισταμένου έτι Ανωτέρου Παρθεναγωγείου, εν τω οποίω εξυβρίζετο μέχρι τούδε η θρησκεία και η γλώσσα. Αι λεπτομέρειαι θα γνωσθώσι σήμερον υπό της

Σελ. 286
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/287.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Επιτροπής, δι' ιδιαιτέρου παραρτήματος"1. Να τώρα πώς περιγράφεται το συλλαλητήριο στα φύλλα της επομένης (3.3.1911): «Την 2αν απογευματινήν εκυκλοφόρησεν παράρτημα καλούν τον λαόν εις συλλαλητήριον υπέρ της θρησκείας και της γλώσσης. Από της μεσημβρίας έκτακτη κίνησις παρετηρήθη μεταξύ των διοργανωτών του συλλαλητηρίου. Οι ιερείς της πόλεώς μας εξεχύθησαν εις τας συνοικίας, εισερχόμενοι εις τα μπακάλικα και τες ταβέρνες, συνιστώντες εις τους εν αυτώ να σπεύσουν εις το συλλαλητήριον, διότι, άλλως καταστρέφεται η θρησκεία και ο εθνισμός. Ολίγον αργότερον εθεάθη ο Σεβασμιώτατος περιερχόμενος δι' αμάξης τας οδούς της πόλεως και τας συνοικίας. Επίσης εφ' αμαξών άλλα μέλη της διοργανωτικής επιτροπής περιήρχοντο τας συνοικίας καλούντα τον λαόν να προσέλθη εις το συλλαλητήριον διά να σώση την πατρίδα και την θρησκείαν. Περί την 5ην μ.μ. ήρχισεν ο κόσμος συγκεντρούμενος εις τον τόπον των δημοπρασιών, ένθα επρόκειτο να γίνη το συλλαλητήριον. Του συλλαλητηρίου απέσχον αι συντεχνίαι, τα εργατικά σωματεία και αι μορφωμέναι τάξεις. Αι αρχαί είχον λάβει έκτακτα μέτρα όπως μη διασαλευθή η τάξις. Ιδίως απηγόρευσαν τας κωδωνοκρουσίας. Παρά τας διαταγάς όμως ταύτας ήρχισαν οι κώδωνες των εκκλησιών εκκωφαντικώς κρουόμενοι. Το πλήθος ολοέν συγκεντρούμενον απετέλεσεν μάζαν συμπαγή, ήτις συνεκεντρώθη προ του εξώστου του ξενοδοχείου από του οποίου ήρξατο να ομιλή ο πρόεδρος του ηθικοθρησκευτικού συλλόγου "Τρείς Ίεράρχαι". Αναγιγνώσκεται ψήφισμα συγχαρητήριον προς την Βουλήν και ψήφισμα προς το Δημοτικόν Συμβουλιον δι' ου ζητείται η άμεσος κατάργησις του Παρθεναγωγείου. Ο κόσμος ζητωκραυγάζει...»2. Είναι το ψήφισμα εκείνο που λίγο αργότερα η επιτροπή θα επιδώσει στο δήμαρχο, ενώ διεξαγόταν η συζήτηση στο δημοτικό συμβούλιο, και που βάρυνε στη λήψη της απόφασης. Ας επανέλθουμε στην περιγραφή του συλλαλητηρίου. Κύριος ομιλητής υπήρξε ο πρόεδρος του συλλόγου των "Τριών

——————————————

1. Εφημ. Κήρυξ, 2.3.1911.

2. Εφημ. Θεσσαλία, 3.3.1911.

Σελ. 287
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/288.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Ιεραρχών" Ν. Παπαδήμος, ενώ δεν έλειψαν οι διαμαρτυρίες αντιφρονούντων από τους συγκεντρωμένους. Συνεχίζει το ρεπορτάζ της εφημερίδας: "Οι διαδηλωταί, προηγουμένης της επιτροπής μετέβησαν εις την Επισκοπήν και διά ζητωκραυγών εκάλεσαν τον Σεβασμιώτατον να ομιλήση. Ο Σεβασμιώτατος εξελθών επετέθη κατά του Α.Δ.Π. δριμύτατα ειπών ότι η διδασκαλία είναι αντεθνική και αντιχριστιανική και φανατίσας εις έπακρον το πλήθος. Οι διαδηλωταί εξαφθέντες εζήτησαν να μεταβούν να καύσουν το παρθεναγωγείον. Πληροφορηθέντες όμως ότι τούτο φυλάσσεται υπό εφίππου δυνάμεως ηθέλησαν να καύσουν την οικίαν του κ. Δελμούζου, αλλά πληροφορηθέντες ότι και εκεί εφύλασσε δύναμις στρατού, διελύθησαν"1.

Τις ίδιες ώρες, τις τραγικές αυτές ώρες της 3ης Μαρτίου 1911, ο Δελμούζος και οι μαθήτριές του ζούσαν το δικό τους δράμα. Γράφει ο Δελμούζος: «Το πρωί δίδαξα στην τάξη μου [την Τρίτη] την "Ελληνίδα Μητέρα" του Σολωμού· ήταν το τραγούδι που έπρεπε τα παιδιά μου να πάρουν μαζί τους και το αισθάνθηκαν βαθειά [...] Το απόγευμα είχαν λίγες από τις μεγάλες μαθήτριες ιδιαίτερο μάθημα μουσικής. Πήγα σχολείο και τις βρήκα αναστατωμένες με μάτια κλαμένα [...] Φρόντισα να φύγουν γρήγορα όσα παιδιά ήταν και αφού τοποθέτησα 3-4 αστυφύλακες, που έστειλε η αστυνομία, στις διάφορες τάξεις, πήγα σπίτι [...] Κλεισμένος στο γραφείο διάβαζα στους δικούς μου και σε δύο φιλικές οικογένειες τις τελευταίες εκθέσεις των παιδιών μου, ενώ έξω όλες οι καμπάνες χτυπούσαν δαιμονισμένα. Την ιεροτελεστία μας τάραξαν κατά τις 5 1/2 πολλές ασυνάρτητες φωνές [...] Έμαθα πως καμιά πεντακοσαριά άνθρωποι τράβηξαν από την Επισκοπή άλλοι προς το σπίτι μου και άλλοι προς το σχολείο· εκεί όμως βρήκαν εμπρός τους στρατιωτική ζώνη. Ήθελαν οι πιο παλληκαράδες να τα σπάσουν όλα, οι λογικώτεροι να πάρουν τα κλειδιά. Ο διευθυντής της αστυνομίας με το φρούραρχο τους έπεισαν να διαλυθούν...»2.

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Απόσπασμα από επιστολή του στην Π. Δέλτα, με ένδειξη "Λαμπρή

Σελ. 288
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/289.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

23. Αλ. Δελμούζος (1914)

Πίνακας του ζωγράφου Δημ. Γερανιώτη

3. Τα επακόλουθα

"Την άλλη μέρα", γράφει στην έκθεσή της μια μαθήτρια της Β' τάξης, "σηκώνομαι σαστισμένη, ετοιμάζομαι γρήγορα και τρέχω στο δρόμο. Αλλά όχι σαν τις άλλες φορές. Ο κόσμος μού φαινόταν διαφορετικός. Στα πρόσωπα των ανθρώπων έβλεπες το μίσος, μια ζωγραφιστή κακία. Με κοίταζαν περίεργα [...] Εκείνη την ημέρα όλο το σχολείο μας πενθούσε...". Κι άλλη μαθήτρια γράφει: "Έφθασα στο σχολείο, μα μόλις μπαίνω στην αυλή ρίγος μ' έπιασε [...] Μπαίνω μέσα στην τάξη, σε κάθε θρανίο κάθονταν από 

——————————————

1911" (Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 230). Πβ. Γ. Κορδάτου, "Μεσαιωνικές μέρες", περιοδ. Ο Νουμάς, χρ. 1912, αρ. φ. 471, σ. 168-170.

19

Σελ. 289
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/290.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κανά δυο μαθήτριες· είχαν τα κεφάλια μεσ' στα χέρια τους [...] Το μεσημέρι ο κ. Διευθυντής μάς είπε ότι θα διακόψωμε τα μαθήματα για λίγο καιρό, ως που να ιδούμε τι θα γίνη..."1.

Την επομένη του συλλαλητηρίου ο Κήρυξ έγραφε: "Μετά το ανάθεμα το σκάνδαλον εξακολουθεί. Αντίστασις κατά του νόμου και του λαού. Ο κ. Δελμούζος με όλην του την ησυχίαν εξηκολούθησε τα θεάρεστα μαθήματά του [...] Μόλις έμαθον οι πολίται ότι το σκάνδαλον εξηκολούθει εξηγριώθησαν. Ευτυχώς η άγρυπνος προσοχή της αστυνομίας προέλαβεν λυπηρά γεγονότα..."2. Κι ο ίδιος ο Δελμούζος γράφει: "...Πήγα στο σχολείο κατά τις 8 1/2. Περίμενα να βρω μόνο υπαλλήλους της δημαρχίας. Όλες οι τάξεις ήταν ανοιγμένες, μα δεν ακουγόταν τσιμουδιά [...] Πήγα στην πρώτη, την μικρή τάξη· όλα τα κεφάλια σκυμμένα. [Τους είπα:] Το σχολείο μας τόκλεισαν γιατί έτσι το θέλησε η συκοφαντία· μη σκύβετε τα κεφάλια σας! κάθε νέα ιδέα πρέπει να πολεμήση για να νικήση· και θα νικήση, όταν στηρίζεται στην αγάπη, την ειλικρίνεια και την αλήθεια. Και ότι τέτοια είναι η εργασία μας το δείχνει τώρα η διαγωγή σας· ήρθατε όλες και πονείτε που σας αδίκησαν, και ζητούν να σας στερήσουν το σχολείο σας. Θα κάμωμε ό,τι εξαρτάται από τη θέλησή μας· θα μείνωμε εδώ ως που να μας κοινοποιήσουν την απόφαση του [δημοτικού] συμβουλίου. Όταν κι αυτό γίνη, τότε θα συνεννοηθούμε με τους γονείς σας για να μη μείνετε στη μέση..."3.

Στις 5 Μαρτίου o Κήρυξ έγραφε πως ο διευθυντής της αστυνομίας Λαρίσης έστειλε τηλεγράφημα στον αστυνόμο Βόλου, με το οποίο καλούσε το Δελμούζο να κλείσει το Σχολείο του, γιατί αλλιώς η αστυνομία δε θα είχε ευθύνη για όσα θα συνέβαιναν4. Πράγματι ο αστυνόμος του Βόλου κάλεσε το Δελμούζο και του

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 255.

2. Εφημ. Κήρυξ, 4.3.1911.

3. Από την ίδια επιστολή στην Π. Δέλτα (Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 230).

4. Εφημ. Κήρυξ, 5.3.1911.

Σελ. 290
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/291.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ανακοίνωσε πως δεν αναλάμβανε την ευθύνη αν εξακολουθούσε να διδάσκει στο Α.Δ.Π. Η κατάσταση αυτή ανάγκασε το Δελμούζο να συγκεντρώσει για τελευταία φορά τις μαθήτριές του και τις παρακάλεσε να μην ξανάρθουν στο Σχολείο, ωσότου δοθεί κάποια λύση από τους αρμοδίους. Παράλληλα κάλεσε τους γονείς και κηδεμόνες των μαθητριών, στους οποίους ανακοίνωσε πως ο ίδιος και το διδακτικό προσωπικό ήταν πρόθυμοι να εξακολουθήσουν να διδάσκουν δωρεάν και να μεριμνήσουν εκείνοι μόνο για τη μισθοδοσία της γαλλίδας καθηγήτριας και για την πληρωμή του ενοικίου ως το τέλος της σχολικής χρονιάς, πράγμα που οι γονείς δέχτηκαν "με τη σύσταση να περάσουν λίγες μέρες, όσο να ησυχάση ο θόρυβος"1. Την ίδια μέρα (Παρασκευή 5 Μαρτίου) κοινοποιήθηκε στο Δελμούζο η απόφαση του δημοτικού συμβουλίου, με την οποία τον καλούσε να παραδώσει τα κλειδιά του Σχολείου, πράγμα που έγινε. Ο αστυνόμος Βόλου ξανακάλεσε το Δελμούζο. Διηγείται ο ίδιος: "...στην αστυνομία μου σύστησαν να μη βγω από το σπίτι μου 5-6 ήμερες, γιατί δεν μπορούν να εγγυηθούν για τη ζωή μου [...] Το Σάββατο [6 Μαρτίου] πήγαν τα παιδιά σχολείο, μα το βρήκαν κλειστό. Πολλά ήρθαν στο σπίτι μου [...] [Μια μαθήτρια είπε]: -Κύριε διευθυντά, να ερχόμαστε εδώ να κάνωμε μάθημα [...] -Όχι ακόμα. -Τότε να πηγαίνωμε στις ελιές, στο σπιτάκι που μας λέγατε πως μοιάζει τον υπόγειο τάφο της Αντιγόνης ! -Δεν κάνει, παιδί μου, ακόμα, πρέπει να ησυχάση ο κόσμος, -Τότε να πηγαίνωμε περίπατο και να τα λέμε περπατώντας! [...] Το απόγευμα ήρθαν [κι άλλες μαθήτριες]. Σ' όλες έδωκα να μου γράψουν μια έκθεση για το διωγμό του σχολείου μας. Αν ήταν με το διωγμό και το κλείσιμό του να πάρω τέτοιες εκθέσεις, τότε καλύτερα που έκλεισε! [...] Κάθε μέρα έρχονταν σπίτι πολλά κορίτσια. Στο δρόμο τα έβριζαν, άλλοι φοβέριζαν πως θα τα κάψουν..."2. Και συνεχίζει o Δελμούζος τις αναμνήσεις του από τις τραγικές εκείνες μέρες - διήγηση που αντιλαμβάνεται κανείς

——————————————

1. Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 230-231.

2. Στο ίδιο, σ. 231.

Σελ. 291
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/292.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

πόσο φορτισμένη είναι συγκινησιακά, ώστε να δικαιολογεί τις υπερβολικά αφελείς εκδηλώσεις των μαθητριών και την αμήχανη αισιοδοξία του δασκάλου: "Όπως το αίσθημα της αδικίας, έτσι και η ελπίδα ότι το κλείσιμο του σχολείου των θα είναι μόνο προσωρινό, ήταν στα παιδιά καθολική· την πραγματοποίησή της την περίμεναν από την εξεταστική επιτροπή του Υπουργείου. Γονείς και κηδεμόνες των παιδιών από τις πρώτες κι όλας ημέρες είχαν ζητήσει από το Υπουργείο Παιδείας να στείλη εξεταστική Επιτροπή, για να εξετάση αν οι κατηγορίες κατά του σχολείου ήταν αληθινές ή όχι [...] Εξεταστική Επιτροπή είχε ζητήσει και η εφορεία και ο Νομάρχης, ο οποίος δεν ήθελε να εγκρίνη απόφαση, που το Δημοτικό Συμβούλιο την είχε πάρει πιεζόμενο από οχλοκρατικό συλλαλητήριο. Όσοι όμως είχαν πρωτοστατήσει στην κατάργηση του A.Δ.Π., νοιώθοντας τον κίνδυνο από τέτοια εκκρεμότητα, εξακολουθούσαν να κρατούν σε υπερδιέγερση την κοινή γνώμη με καθημερινή δημοσιογραφική και προφορική επίθεση και προπαγάνδα"1.

Ο Δ. Σαράτσης, που μάταια είχε πρωτοστατήσει κατά τη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου στο να ματαιωθεί η απόφαση κατάργησης του Α.Δ.Π., υπέβαλε στο Νομάρχη της Λάρισας αναφορά, όπου διαμαρτυρόταν γιατί "ελήφθη απόφασις [του δημοτικού συμβουλίου] κατά τρόπον αποκλείοντα την επί των συζητουμένων πραγμάτων έρευναν και την πλήρη ελευθερίαν της σκέψεως" και "επειδή κινδυνεύομεν να ίδωμεν εις τον τόπον μας εγκατεστημένας τας μεθόδους της ιεράς εξετάσεως, υπό τοιούτους δε όρους είναι αδύνατος η εκτέλεσις της εντολής του λαού", και υπέβαλε την παραίτησή του από το αξίωμα του δημοτικού συμβούλου Παγασών2.

Ύστερα από την αναφορά αυτή του Σαράτση, το Υπουργείο Εσωτερικών ζήτησε από τη Νομαρχία να του υποβάλει τα 

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 258.

2. Η είδηση και το κείμενο της αναφοράς στην εφημ. Θεσσαλία, 5.3.1911.

Σελ. 292
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/293.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντίγραφα των πρακτικών της συνεδρίασης του δημοτικού συμβουλίου, στην οποία οι δημοτικοί σύμβουλοι σταμάτησαν την επιχορήγηση του Σχολείου, επειδή υπάκουσαν στην πίεση του πλήθους, Στο θέμα δε δόθηκε όμως καμία συνέχεια. Μία δήλωση εξάλλου του υπουργού Ε. Ρέπουλη "ότι το Παρθεναγωγείον του κ. Δελμούζου θα κλεισθή μόνον όταν οι γονείς παύσουν να στέλλουν τα τέκνα των εις αυτό. Η Κυβέρνησις δεν δύναται να απαγορεύση την λειτουργίαν του"1 δε φαίνεται ότι είχε κάποια εφαρμογή. Η στάση της βενιζελικής κυβέρνησης (όπως και σ' άλλο σημείο θίγεται) απέναντι στο ζήτημα της κατάργησης του Α.Δ.Π. παρέμεινε χλιαρή. Η ελπίδα πάντως αποστολής της επιτροπής από το υπουργείο, για να ξεκαθαρίσει τη μομφή, εναντίον του Παρθεναγωγείου, παρέμενε νωπή στις ψυχές των πρωτεργατών του Σχολείου για αρκετούς μήνες, ωσότου αποδείχτηκε κι αυτή μάταιη2.

Ενώ η τεταμένη ατμόσφαιρα εξακολουθούσε να σωρεύει σύννεφα προμηνύματα της καταιγίδας που θ' ακολουθούσε, η ζωή στο Βόλο απόκτησε ένα περίεργο ενδιαφέρον. Ο Μάρτιος του 1911 επιφύλασσε στην κοινωνία του Βόλου μια σειρά γεγονότων, η ραγδαία εξέλιξη των οποίων τροφοδότησε το πάθος των πολλών να δουν να γκρεμίζονται τα έργα εκείνων που ονειρεύτηκαν την πραγμάτωση της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης στην πόλη τους. Το φαινόμενο οφείλεται στην ομαδική ψύχωση που ενέσπειραν τα καθημερινά δημοσιεύματα του Κήρυκος. Ο ευφάνταστος αρθρογράφος του καθημερινά "κατασκεύαζε" ειδήσεις, όχι μόνο εναντίον του Δελμούζου, της Χριστάκου, του Σαράτση ή των άλλων καθηγητών του Παρθεναγωγείου, αλλά του τρόπου και περιεχομένου της διδασκαλίας ή της συμπεριφοράς των μαθητριών και των δασκάλων

——————————————

1. Στο ίδιο, 6.3.1911.

2. Το θέμα της αποστολής της Εξεταστικής Επιτροπής από το Υπουργείο Παιδείας φαίνεται ότι σκάλωσε στα γρανάζια της γραφειοκρατίας ή ματαιώθηκε εξαιτίας της πολιτικής αβελτηρίας του αρμόδιου υπουργού (Απ. Αλεξανδρή). Το θέμα απασχόλησε έντονα το Σαράτση και το Δελμούζο στην αλληλογραφία τους και κάποτε το πήραν απόφαση πως τέτοια επιτροπή δεν επρόκειτο να σταλεί στο Βόλο (πβ. εδώ, τ. Β', σ. 202, 207, 217, 237 κ.α.).

Σελ. 293
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/294.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τους. Τότε διατυπώθηκαν οι κατηγορίες που έθιγαν την τιμή, την αξιοπρέπεια και την ηθική υπόσταση των ανθρώπων του Σχολείου. Από τις στήλες του Κήρυκος ξεπήδησαν οι μομφές της αθεΐας, όπως και της ανηθικότητας, του αναρχισμού και της αντεθνικής δράσης των ανθρώπων του Α.Δ.Π., τα "τέρατα και σημεία" που συνέβαιναν τάχα στο σχολείο του Δελμούζου. Είχε εφευρεθεί το "δημόσιο σκάνδαλο" εναντίον του οποίου ο καθένας μπορούσε να ρίξει το λίθο του αναθέματος· η υπόθεση των "Αθεϊκών" του Βόλου είχε πάρει το δρόμο της...

Εξαιτίας του κοινωνικού αναβρασμού και των δημοσιευμάτων του Κήρυκος, η εισαγγελική αρχή (ο εισαγγελέας πρωτοδικών Βόλου, Γουλιέλμος Τόμαν) άρχισε να διεξάγει ανακρίσεις για τα καταγγελλόμενα. Στις 13 Μαρτίου 1911 στις εφημερίδες δημοσιεύτηκε η είδηση: "Ο υπουργός Δικαιοσύνης διέταξε τον ενταύθα εισαγγελέα όπως ενεργήση ανακρίσεις διά το Παρθεναγωγείον..."1. Και εκείνος με αξιοθαύμαστο ζήλο άρχισε αμέσως τον κύκλο των ανακρίσεων, που κράτησαν μήνες...

Από πολύ νωρίς φάνηκε ότι η υπόθεση -που συνοπτικά ονομάζουμε "τα Αθεϊκά του Βόλου"- είχε ευρύτερη κοινωνική σημασία και ουσιαστικά σήμαινε την καταδίωξη κάθε πρωτοβουλίας, που απέβλεπε στη μεταρρύθμιση όλων -και όχι μόνο των εκπαιδευτικών- των κακώς εχόντων.

Γ. ΤΑ "ΑΘΕΪΚΑ" - Ο ΔΙΚΑΣΤΙΚΟΣ ΔΙΩΓΜΟΣ

1. Πρώτη διατύπωση κατηγοριών

Η υπόθεση που ονομάστηκε "τα Αθεϊκά του Βόλου" υπήρξε μια σύνθεση γεγονότων και διαδικασιών, που πολύ νωρίς πήραν ευρύτερο χαρακτήρα από την απλή διατύπωση κάποιων κατηγοριών και προκάλεσαν την επέμβαση των δικαστικών αρχών. Θα επιχειρήσουμε παρακάτω την περιγραφή αυτών των γεγονότων.

——————————————

1. Εφημ Θεσσαλία, 13.3.1911, σ. 3.

Σελ. 294
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/295.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Πρώτη φάση της πολύπλοκης αυτής υπόθεσης υπήρξε η απροκάλυπτη επίθεση της εφημερίδας Κήρυξ του Βόλου, τα δημοσιεύματα της οποίας αποτέλεσαν το πρώτο υλικό και οριοθέτησαν τα πλαίσια της δικαστικής δίωξης. Η κλιμάκωση των ενεργειών της δικαστικής αρχής (εισαγγελίας), η επέκταση των κατηγόριων σε πρόσωπα και ιδρύματα πέρα από το αρχικά κατηγορούμενο Ανώτερο Παρθεναγωγείο, ο εμπλουτισμός του κατηγορητηρίου με νέες προτάσεις, οφείλονται κυρίως στα δημοσιεύματα της εφημερίδας αυτής. Η τεράστια απήχηση που είχαν τα δημοσιεύματα και η επίδραση που ασκούσαν στην κοινή γνώμη καθιστούν καθοριστικό το ρόλο του Κούρτοβικ στη διαμόρφωση του κλίματος των "Αθεϊκών". Οι αντίπαλοι του Σχολείου, o κύκλος του μητροπολίτη, οι αντίμαχοι της εργατικής τάξης και οι πολέμιοι του δημοτικισμού βρήκαν στις στήλες του Κήρυκος το εκφραστικό τους όργανο.

Οι κατηγορίες, που πρωτοδιατυπώθηκαν στις στήλες του Κήρυκος από τα μέσα Φεβρουαρίου ως τις αρχές Μαρτίου 1911, στρέφονταν εναντίον του προσωπικού του Α.Δ.Π. -κυρίως εναντίον του Δελμούζου, της Χριστάκου, του Βανάκου και του Σαράτση- και αφορούσαν την "αντιθρησκευτική", την "αντεθνική" και την "ανήθικη" συμπεριφορά τους, τόσο στην ατομική τους ζωή, όσο και κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας στο Σχολείο. Πρώτο χρονικά, και σε κρισιμότητα, υπήρξε το γεγονός της επεισοδιακής επίσκεψης του Δεσπότη στο Σχολείο, η συμπεριφορά του προσωπικού απέναντι του, η εξύβρισή του, η αποπομπή του και η δήλωση ότι δε διδασκόταν στο Σχολείο η προσευχή, επειδή τάχα αυτό ήταν υποκρισία και φαρισαϊσμός, καθώς και η μομφή ότι το Σχολείο μεταβλήθηκε σε κέντρο εξωγενών -άρα αντεθνικών- πειραματισμών ("Γερμανικό και φράγκικο το κάνατε"), σήμαναν την έναρξη της δυσφημιστικής εκστρατείας,

Η δεύτερη δέσμη κατηγοριών στρεφόταν κατά του Δελμούζου· αυτός απαγόρευσε στον ιερέα να κάνει αγιασμό την πρωτομηνιά, αρνιόταν να ασπαστεί το σταυρό, στο σπίτι του δεν υπήρχαν εικόνες αγίων, δεν ήθελε να βαφτίσει το παιδί του, αυτός και οι οικείοι του δεν εκτελούσαν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα, έπιναν γάλα

Σελ. 295
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/296.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κατά τη νηστεία της Μ. Εβδομάδας, τιμώρησε τις μαθήτριες όταν έκαναν το σημείο του σταυρού, απαγόρευε σε υπηρέτριες του σπιτιού του να νηστέψουν κλπ.

Μια άλλη δέσμη κατηγοριών αναφέρονταν στη διδασκαλία και τη σχολική ζωή: στο Σχολείο και στο μάθημα της υγιεινής προσέβαλαν την τιμή των μαθητριών, στο μάθημα των φυσιογνωστικών δίδασκαν "πώς σχηματίζεται το στήθος" ή "πώς τρίβονται τα ψάρια". Στους περιπάτους, στον κήπο ή στην αυλή του Σχολείου "χάιδεψαν το χέρι μιας μαθήτριας" ή "οι δάσκαλοι εναγκαλίζονταν τις πιο καλοσχηματισμένες από τις μαθήτριες" και τέτοια παρόμοια. Το τρίπτυχο των κατηγοριών του Κήρυκος συμπληρωνόταν με τις πληροφορίες ότι στο Σχολείο δίδασκαν βιβλία με ανήθικο, αναρχικό ή αντιπατριωτικό περιεχόμενο, και άλλα που μπορεί να δει κανείς στις σελίδες του Κήρυκος ή στις δημοσιευμένες καταθέσεις διαφόρων μαρτύρων. Στην επίσημη διατύπωση των αποδιδομένων κατηγοριών θα επανέλθουμε παρακάτω. Σ' όλα αυτά πρέπει να προστεθεί ο μόνιμος ψόγος εναντίον της γλωσσικής διδασκαλίας, για να συμπληρωθεί η εικόνα του φάσματος των κατηγοριών που εκτόξευε η εφημερίδα εναντίον του προσωπικού του Σχολείου, και να κατανοηθεί η εχθρότητα του κοινού απέναντι στα "σκάνδαλα", που απεκάλυπτε η εφημερίδα, και που -όπως ήταν φυσικό- κατετάραξαν την αγαθή συνείδηση των αδηφάγων, σε τόσα και τέτοια περιστατικά, αναγνωστών.

Οι υπεύθυνοι του Α.Δ.Π. έκαναν ό,τι μπορούσαν για να αντιμετωπίσουν το κύμα των συκοφαντιών του Κήρυκος και να απαλύνουν τη θολή εικόνα που σχημάτιζε το κοινό εναντίον τους. Οι σελίδες της αντίπαλης του Κούρτοβικ εφημερίδας, της Θεσσαλίας την ίδια περίοδο είναι κατάσπαρτες από αντιρρητικά κείμενα, σχόλια και ειδήσεις, που είχαν σκοπό να υπερκεράσουν τη δυσμενή απήχηση της δημοσιογραφικής εκστρατείας του αντιπάλου. Έχει αναφερθεί ήδη ότι οι άνθρωποι του Παρθεναγωγείου δεν μπόρεσαν να ματαιώσουν την απόφαση κατάργησης του Σχολείου. Αλλά και στην περίπτωση των επιθέσεων του Κήρυκος φάνηκαν αδέξιοι· δεν περίμεναν τέτοια αντίδραση στο έργο τους, ούτε βέβαια

Σελ. 296
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/297.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

φαντάζονταν την έκταση της συκοφαντίας και τη δύναμη των αντιπάλων. Έτσι μοιραία πέρασαν στη θέση του αμυνόμενου, στη θέση του υπόλογου και του κατηγορούμενου. Έπρεπε να "χωνέψουν" πια ότι το μεταρρυθμιστικό τους έργο σταμάτησε άδοξα, και επιπλέον ότι έπρεπε να δώσουν λόγο για όσα τους καταμαρτυρούσαν· η πλάστιγγα είχε γύρει εναντίον τους. Ωστόσο δεν έμειναν αδρανείς. Η πρώτη άμεση ενέργεια του Δελμούζου και του Σαράτση ήταν να υποβάλουν μηνύσεις κατά των συκοφαντών τους. "Καταγγείλαμε τον Κήρυκα", σημειώνει o Σαράτσης, "αλλά από μια περίεργη αντίληψη του τότε εισαγγελέως κ. Τόμαν από κατήγοροι γίναμε [...] κατηγορούμενοι!"1. Πραγματικά η σειρά των μηνύσεων εναντίον του Κούρτοβικ για συκοφαντία, εξύβριση και χρηματισμό, παρά τις δίκες και τις καταδίκες του, δεν επανέφεραν τη δικαστική καταδίωξη στις σωστές κατευθύνσεις. Είναι τουλάχιστο περίεργο πώς, λ.χ., καταδικαζόταν o Κούρτοβικ από το δικαστήριο του Βόλου για συκοφαντική δυσφήμιση του Σαράτση, ενώ ο εισαγγελέας του ίδιου δικαστηρίου στήριζε τη δίωξη του Σαράτση με βάση το περιεχόμενο των κατηγοριών του Κούρτοβικ2.

——————————————

1. Δ. Σαράτσης, "Η γένεση και η ζωή...", ό.π., σ. 1474.

2. Οι δίκες (και καταδίκες) κατά του Κούρτοβικ κατ' αυτή την περίοδο υπήρξαν πολλές. Εννοείται ότι η αντίπαλη εφημερίδα, η Θεσσαλία, έβρισκε τότε την κατάλληλη ευκαιρία να περιγράψει με κάποια χαιρεκακία στις στήλες της τις δίκες. Βλ. ενδεικτικά εφημ. Θεσσαλία, 27 8.1911, με πηχιαιο τίτλο: "Η λεοντή του Κούρτοβικ έπεσεν...". Πβ. εδώ, τ. Β', σ. 277, 287.

Εδώ θα πρέπει να υπομνησθεί ότι, αν και δε διατυπώθηκε επίσημα, εναντίον των κατηγορηθέντων διατυπώθηκε και η κατηγορία για "μασονισμό" - με πιο γραφική τη διατύπωση του Μητροπολίτη Γερμανού στη Δίκη του Ναυπλίου: "...Εις την συνείδησιν όλου του κόσμου μαλλιαρισμός, αναρχισμός, σοσιαλισμός, αθεϊσμός, μασονία είνε έν και το αυτό". (Βλ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 17).

Στο σημείο αυτό θεωρώ ιστορικά χρήσιμο να καταγράψω την πληροφορία ότι από τους κατηγορηθέντες ο Δ. Σαράτσης τουλάχιστον, ανήκε στη Μασονική Στοά Βόλου "Αργοναύται" που είχε ιδρυθεί στην πόλη από το 1897, με πλούσια εθνική ως τότε δράση. Εναντίον της Στοάς του Βόλου καταφέρθηκαν πολλές φορές δημόσιοι (και εκκλησιαστικοί) παράγοντες. Ο εναντίον

Σελ. 297
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/298.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Στο σημείο αυτό προβάλλει η νοοτροπία και η τακτική που ακολούθησε στην έρευνα της υπόθεσης o αρμόδιος δικαστικός λειτουργός, ο εισαγγελέας του Πρωτοδικείου Βόλου Γουλ.  Τόμαν. Ο ανακριτικός του ζήλος προώθησε στο έπακρο τη συκοφαντική εκστρατεία του Κήρυκος με αποτέλεσμα να εμπλακούν στην υπόθεση των "Αθεϊκών" δεκάδες ατόμων, που κάποιος μάρτυρας κατηγορίας είδε ή άκουσε ή φαντάστηκε να δρουν στην πόλη και την περιφέρεια του Βόλου και να βλάπτουν τη θρησκεία ή την πατρίδα.

2. Οι ανακρίσεις του Γ. Τόμαν

Ο ευρύς κύκλος του ανακριτικού έργου του εισαγγελέα Τόμαν καλύπτει τη δεύτερη φάση του Διωγμού εναντίον των ανθρώπων του Παρθεναγωγείου, με επέκταση μάλιστα εναντίον προσώπων ασχέτων προς τη λειτουργία του Α.Δ.Π. και εναντίον των στελεχών αυτή τη φορά του Εργατικού Κέντρου Βόλου, όπου επίσης (σύμφωνα με τις πληροφορίες πάντα του Κήρυκος), γινόταν αντιθρησκευτική και αντεθνική προπαγάνδα και διδασκαλία. Με τη μέθοδο αυτή η διατύπωση της κατηγορίας επεκτάθηκε στην "από κοινού σύστασιν προς τέλεσιν των αξιοποίνων πράξεων", ενώ στην πραγματικότητα τα μόνα κοινά σημεία στη δράση του Α.Δ.Π. και του Εργατικού Κέντρου του Βόλου υπήρξαν: η χρησιμοποίηση της δημοτικής γλώσσας και στα δύο ιδρύματα και η συμμετοχή των Σαράτση-Δελμούζου στις εκδηλώσεις του Κέντρου1.

——————————————

της πόλεμος έφτασε σε αποκορύφωμα το 1911 σε συνδυασμό με τον αναβρασμό εναντίον των υπευθύνων του Παρθεναγωγείου, και με απειλές για ανατίναξη κλπ. Τα γεγονότα αυτά ανάγκασαν το Σαράτση (Σεβάσμιο Αδελφό κατά την τεκτονική ορολογία) να παραιτηθεί από μέλος της Στοάς του Βόλου και να αποσυρθεί έκτοτε. (Βλ. Μαρίνου Πολλάτου, Διακόσια χρόνια Ελληνικού Τεκτονισμού (1740-1940), Αθήνα 1952, σ. 386-337). Για πιθανή συμμετοχή στη Στοά του Δελμούζου ή άλλου από τους κατηγορηθέντες δεν έχω βρει αποδεικτικά στοιχεία

1. Η περίπτωση της συνεργίας των κατηγορουμένων στη διάπραξη των καταγγελλομένων ήταν βέβαια επιβαρυντική γι' αυτούς, και προϋπέθετε 

Σελ. 298
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/299.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

24 "Το Ευαγγέλιον ως πηγή του Σοσιαλισμού"

Διάλεξη τον Δημ. Σαράτση (έντυπη πρόσκληση)

Ο εισαγγελέας Γ. Τόμαν ενεργώντας, ως ανακριτής από τα μέσα Μαρτίου 1911, δέχτηκε τις καταθέσεις ενός πλήθους μαρτύρων,

——————————————

σύσταση για την επιτέλεση των αξιόποινων πράξεων, όπως δεχόταν o ανακριτής Τόμαν. Την άποψη αυτή κατέρριψε κατόπιν το βούλευμα του Εφετείου της Λάρισας, όπου γράφεται: "...είναι αδύνατον μελετών τις την δικογραφίαν να κατορθώση να ανεύρη σημείον χρονικόν, το οποίον θα θέση ως αφετηρίαν της συστάσεως μεταξύ των διαφόρων κατηγορουμένων ουδέ τόπον ακριβώς...", πράγμα που φαίνεται λογικό. Το πιο απίθανο είναι ότι το κατηγορητήριο επέκτεινε τη συνάφεια, δηλ. την από κοινού διάπραξη των παραβάσεων, σε κατηγορουμένους, που δε γνωρίζονταν καν μεταξύ τους (πβ. τη σχετική παρατήρηση του Σαράτση εδώ, στον τ. Β', σ. 318). Ωστόσο η απαγγελία της κατηγορίας από τον εισαγγελέα στη Δίκη περιείχε πάλι την έκφραση "...από κοινού συμφέροντος κινούμενοι [οι κατηγορούμενοι] απεφάσισαν κλπ." (πβ εδώ, σ. 318).

Σελ. 299
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/300.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

που έφτασαν στο ανακριτικό του γραφείο, για να επιβεβαιώσουν τις κατηγορίες που είχαν πρωτοδιατυπωθεί στον Κήρυκα ή να προσθέσουν άλλες εκδοχές ή να συμπεριλάβουν πολλά ακόμη πρόσωπα, η δραστηριότητα των οποίων μπορούσε να γεννήσει υποψίες αντεθνικής ή αντιθρησκευτικής ενέργειας και μερικοί -λιγοστοί πάντως- για να αναιρέσουν τις αποδιδόμενες στους "άθεους" κατηγορίες. Ως το τέλος Ιουνίου 1911 ο εισαγγελέας ανέκρινε πολλές δεκάδες κατοίκων του Βόλου, ενώ παράλληλα ο ίδιος διέταξε τους ειρηνοδίκες των χωριών του Πηλίου να ερευνήσουν για την ανεύρεση υπόπτων στην επικράτειά τους. Χαρακτηριστική του ανακριτικού πνεύματος του Τόμαν είναι η εντολή του προς τον ειρηνοδίκη Αργαλαστής, Παπανικολάου, πρώτο να "γίνουν αυστηρόταται ανακρίσεις, αν υπάρχουν άνθρωποι, διαδίδοντες αθεϊστικάς και αναρχικάς δοξασίας" και δεύτερο "[να ερευνήσει αν] υπάρχουν εν Αργαλαστή διδάσκαλοι διδάσκοντες εις τα σχολεία την μαλλιαρήν γλώσσαν ή εργαζόμενοι υπέρ της επικρατήσεώς της και ποίοι;"· και συμπληρώνει η εισαγγελική εντολή: "έχομεν απόλυτον ανάγκην να γνωρίσωμεν υμίν να στρέψητε την προσοχήν σας και εις προγενεστέραν εποχήν, αν κατά την τελευταίαν πενταετίαν παρουσιάσθησαν πρόσωπα τινά εμφορούμενα υπό τοιούτων ιδεών..."1. Αποτέλεσμα αυτών των εντολών υπήρξαν ορισμένα κωμικοτραγικά συμπεράσματα. Ωστόσο η περίοδος αυτή των ανακρίσεων κατέδειξε τη δύναμη της υποβολής στο πλήθος αντιλήψεων με σοβαρότατες συνέπειες. Φήμες, θρύλοι και εχθρικό κλίμα τύλιξαν το Παρθεναγωγείο και το Εργατικό Κέντρο με την αχλύ του "μυστηριώδους" κέντρου κάθε αντεθνικής κλπ. δραστηριότητας. Κάθε στέλεχος των δύο ιδρυμάτων, και καθένας που διατηρούσε κάποια σχέση μ' αυτά, φαινόταν ύποπτος και η θέση του ήταν πολύ κοντά στους κατηγορούμενους2.

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Σαν παραμύθι, ό.π., σ. 67. (Πβ. όσα λέει o Κορδάτος για τις προσωπικές αντίστοιχες περιπέτειες στο: Ιστορία της επαρχίας Βόλου..., ό.π., σ. 1005).

2. Ο Δελμούζος στο βιβλίο του Σαν παραμύθι παραθέτει πάρα πολλά 

Σελ. 300
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 281
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    αμετάκλητα τα θεμέλια του Σχολείου. Σε λιγότερο από ένα μήνα, μετά το επεισόδιο αυτό, συντελέστηκε η τυπική κατάργηση του ιδρύματος, που είχε ιδρύσει ο Δήμος Παγασών το 1908.

    Β. Η ΚΑΤΑΡΓΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟΥ

    1. Η απόφαση του δημοτικού συμβουλίου

    Η Τετάρτη 2 Μαρτίου 1911 υπήρξε η μοιραία ημερομηνία για την υπόσταση του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου. Το χρονικό διάστημα, από την επόμενη της επίσκεψης του Δεσπότη ως τη σύγκληση του δημοτικού συμβουλίου στις 2.3.1911, καλύφθηκε από γεγονότα που αποτέλεσαν το σκηνικό μιας εκστρατείας εναντίον του Α.Δ.Π. και των ανθρώπων του, με κατάληξη την οριστική κατάργησή του.

    Κατά την ίδια περίοδο είναι γνωστό ότι σε πανελλήνια κλίμακα είχε εξαπολυθεί η καταδίωξη των δημοτικιστών· επίκεντρο ήταν οι συζητήσεις στη Βουλή για το γλωσσικό ζήτημα, συζήτηση που κατέληξε στην ψήφιση του άρθρου 107 του Συντάγματος, που κατοχύρωνε την καθαρεύουσα ως επίσημη γλώσσα του κράτους. Την ίδια εποχή η Εκκλησία, επιστημονικοί και επαγγελματικοί φορείς και η πλειοψηφία του ελληνικού τύπου παίρνουν σαφή εχθρική στάση εναντίον των "μαλλιαρών". Στην Αθήνα ο καθηγητής Γ. Μιστριώτης ξεσηκώνει το φοιτητικό κόσμο σε συλλαλητήρια ζητώντας από την Κυβέρνηση να απολύσει το δημοτικιστή γραμματέα του Πανεπιστημίου Κ. Παλαμά και από τη Βουλή να προστατεύσει την εθνική γλώσσα. Ταυτόχρονα, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως συγχαίρει την πρωτοβουλία "συστάσεως Επιτροπείας ίνα φροντίση περί της προσηκούσης αμύνης της εθνικής γλώσσης".

    Τις ίδιες εκείνες μέρες στο Βόλο ένας ολόκληρος κόσμος κινεί το μηχανισμό καταδίωξης του "μολύσματος" του Α.Δ.Π. Ο Επίσκοπος καταγγέλλει από τον άμβωνα στους πιστούς το αιρετικό σχολείο, ενώ ο μητροπολίτης Τρίκκης και Σταγών παραγγέλνει στον ομόλογό του της Δημητριάδος (το Γερμανό): "Πατάξατε την