Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 289-308 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/289.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

23. Αλ. Δελμούζος (1914)

Πίνακας του ζωγράφου Δημ. Γερανιώτη

3. Τα επακόλουθα

"Την άλλη μέρα", γράφει στην έκθεσή της μια μαθήτρια της Β' τάξης, "σηκώνομαι σαστισμένη, ετοιμάζομαι γρήγορα και τρέχω στο δρόμο. Αλλά όχι σαν τις άλλες φορές. Ο κόσμος μού φαινόταν διαφορετικός. Στα πρόσωπα των ανθρώπων έβλεπες το μίσος, μια ζωγραφιστή κακία. Με κοίταζαν περίεργα [...] Εκείνη την ημέρα όλο το σχολείο μας πενθούσε...". Κι άλλη μαθήτρια γράφει: "Έφθασα στο σχολείο, μα μόλις μπαίνω στην αυλή ρίγος μ' έπιασε [...] Μπαίνω μέσα στην τάξη, σε κάθε θρανίο κάθονταν από 

——————————————

1911" (Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 230). Πβ. Γ. Κορδάτου, "Μεσαιωνικές μέρες", περιοδ. Ο Νουμάς, χρ. 1912, αρ. φ. 471, σ. 168-170.

19

Σελ. 289
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/290.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κανά δυο μαθήτριες· είχαν τα κεφάλια μεσ' στα χέρια τους [...] Το μεσημέρι ο κ. Διευθυντής μάς είπε ότι θα διακόψωμε τα μαθήματα για λίγο καιρό, ως που να ιδούμε τι θα γίνη..."1.

Την επομένη του συλλαλητηρίου ο Κήρυξ έγραφε: "Μετά το ανάθεμα το σκάνδαλον εξακολουθεί. Αντίστασις κατά του νόμου και του λαού. Ο κ. Δελμούζος με όλην του την ησυχίαν εξηκολούθησε τα θεάρεστα μαθήματά του [...] Μόλις έμαθον οι πολίται ότι το σκάνδαλον εξηκολούθει εξηγριώθησαν. Ευτυχώς η άγρυπνος προσοχή της αστυνομίας προέλαβεν λυπηρά γεγονότα..."2. Κι ο ίδιος ο Δελμούζος γράφει: "...Πήγα στο σχολείο κατά τις 8 1/2. Περίμενα να βρω μόνο υπαλλήλους της δημαρχίας. Όλες οι τάξεις ήταν ανοιγμένες, μα δεν ακουγόταν τσιμουδιά [...] Πήγα στην πρώτη, την μικρή τάξη· όλα τα κεφάλια σκυμμένα. [Τους είπα:] Το σχολείο μας τόκλεισαν γιατί έτσι το θέλησε η συκοφαντία· μη σκύβετε τα κεφάλια σας! κάθε νέα ιδέα πρέπει να πολεμήση για να νικήση· και θα νικήση, όταν στηρίζεται στην αγάπη, την ειλικρίνεια και την αλήθεια. Και ότι τέτοια είναι η εργασία μας το δείχνει τώρα η διαγωγή σας· ήρθατε όλες και πονείτε που σας αδίκησαν, και ζητούν να σας στερήσουν το σχολείο σας. Θα κάμωμε ό,τι εξαρτάται από τη θέλησή μας· θα μείνωμε εδώ ως που να μας κοινοποιήσουν την απόφαση του [δημοτικού] συμβουλίου. Όταν κι αυτό γίνη, τότε θα συνεννοηθούμε με τους γονείς σας για να μη μείνετε στη μέση..."3.

Στις 5 Μαρτίου o Κήρυξ έγραφε πως ο διευθυντής της αστυνομίας Λαρίσης έστειλε τηλεγράφημα στον αστυνόμο Βόλου, με το οποίο καλούσε το Δελμούζο να κλείσει το Σχολείο του, γιατί αλλιώς η αστυνομία δε θα είχε ευθύνη για όσα θα συνέβαιναν4. Πράγματι ο αστυνόμος του Βόλου κάλεσε το Δελμούζο και του

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 255.

2. Εφημ. Κήρυξ, 4.3.1911.

3. Από την ίδια επιστολή στην Π. Δέλτα (Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 230).

4. Εφημ. Κήρυξ, 5.3.1911.

Σελ. 290
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/291.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ανακοίνωσε πως δεν αναλάμβανε την ευθύνη αν εξακολουθούσε να διδάσκει στο Α.Δ.Π. Η κατάσταση αυτή ανάγκασε το Δελμούζο να συγκεντρώσει για τελευταία φορά τις μαθήτριές του και τις παρακάλεσε να μην ξανάρθουν στο Σχολείο, ωσότου δοθεί κάποια λύση από τους αρμοδίους. Παράλληλα κάλεσε τους γονείς και κηδεμόνες των μαθητριών, στους οποίους ανακοίνωσε πως ο ίδιος και το διδακτικό προσωπικό ήταν πρόθυμοι να εξακολουθήσουν να διδάσκουν δωρεάν και να μεριμνήσουν εκείνοι μόνο για τη μισθοδοσία της γαλλίδας καθηγήτριας και για την πληρωμή του ενοικίου ως το τέλος της σχολικής χρονιάς, πράγμα που οι γονείς δέχτηκαν "με τη σύσταση να περάσουν λίγες μέρες, όσο να ησυχάση ο θόρυβος"1. Την ίδια μέρα (Παρασκευή 5 Μαρτίου) κοινοποιήθηκε στο Δελμούζο η απόφαση του δημοτικού συμβουλίου, με την οποία τον καλούσε να παραδώσει τα κλειδιά του Σχολείου, πράγμα που έγινε. Ο αστυνόμος Βόλου ξανακάλεσε το Δελμούζο. Διηγείται ο ίδιος: "...στην αστυνομία μου σύστησαν να μη βγω από το σπίτι μου 5-6 ήμερες, γιατί δεν μπορούν να εγγυηθούν για τη ζωή μου [...] Το Σάββατο [6 Μαρτίου] πήγαν τα παιδιά σχολείο, μα το βρήκαν κλειστό. Πολλά ήρθαν στο σπίτι μου [...] [Μια μαθήτρια είπε]: -Κύριε διευθυντά, να ερχόμαστε εδώ να κάνωμε μάθημα [...] -Όχι ακόμα. -Τότε να πηγαίνωμε στις ελιές, στο σπιτάκι που μας λέγατε πως μοιάζει τον υπόγειο τάφο της Αντιγόνης ! -Δεν κάνει, παιδί μου, ακόμα, πρέπει να ησυχάση ο κόσμος, -Τότε να πηγαίνωμε περίπατο και να τα λέμε περπατώντας! [...] Το απόγευμα ήρθαν [κι άλλες μαθήτριες]. Σ' όλες έδωκα να μου γράψουν μια έκθεση για το διωγμό του σχολείου μας. Αν ήταν με το διωγμό και το κλείσιμό του να πάρω τέτοιες εκθέσεις, τότε καλύτερα που έκλεισε! [...] Κάθε μέρα έρχονταν σπίτι πολλά κορίτσια. Στο δρόμο τα έβριζαν, άλλοι φοβέριζαν πως θα τα κάψουν..."2. Και συνεχίζει o Δελμούζος τις αναμνήσεις του από τις τραγικές εκείνες μέρες - διήγηση που αντιλαμβάνεται κανείς

——————————————

1. Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 230-231.

2. Στο ίδιο, σ. 231.

Σελ. 291
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/292.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

πόσο φορτισμένη είναι συγκινησιακά, ώστε να δικαιολογεί τις υπερβολικά αφελείς εκδηλώσεις των μαθητριών και την αμήχανη αισιοδοξία του δασκάλου: "Όπως το αίσθημα της αδικίας, έτσι και η ελπίδα ότι το κλείσιμο του σχολείου των θα είναι μόνο προσωρινό, ήταν στα παιδιά καθολική· την πραγματοποίησή της την περίμεναν από την εξεταστική επιτροπή του Υπουργείου. Γονείς και κηδεμόνες των παιδιών από τις πρώτες κι όλας ημέρες είχαν ζητήσει από το Υπουργείο Παιδείας να στείλη εξεταστική Επιτροπή, για να εξετάση αν οι κατηγορίες κατά του σχολείου ήταν αληθινές ή όχι [...] Εξεταστική Επιτροπή είχε ζητήσει και η εφορεία και ο Νομάρχης, ο οποίος δεν ήθελε να εγκρίνη απόφαση, που το Δημοτικό Συμβούλιο την είχε πάρει πιεζόμενο από οχλοκρατικό συλλαλητήριο. Όσοι όμως είχαν πρωτοστατήσει στην κατάργηση του A.Δ.Π., νοιώθοντας τον κίνδυνο από τέτοια εκκρεμότητα, εξακολουθούσαν να κρατούν σε υπερδιέγερση την κοινή γνώμη με καθημερινή δημοσιογραφική και προφορική επίθεση και προπαγάνδα"1.

Ο Δ. Σαράτσης, που μάταια είχε πρωτοστατήσει κατά τη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου στο να ματαιωθεί η απόφαση κατάργησης του Α.Δ.Π., υπέβαλε στο Νομάρχη της Λάρισας αναφορά, όπου διαμαρτυρόταν γιατί "ελήφθη απόφασις [του δημοτικού συμβουλίου] κατά τρόπον αποκλείοντα την επί των συζητουμένων πραγμάτων έρευναν και την πλήρη ελευθερίαν της σκέψεως" και "επειδή κινδυνεύομεν να ίδωμεν εις τον τόπον μας εγκατεστημένας τας μεθόδους της ιεράς εξετάσεως, υπό τοιούτους δε όρους είναι αδύνατος η εκτέλεσις της εντολής του λαού", και υπέβαλε την παραίτησή του από το αξίωμα του δημοτικού συμβούλου Παγασών2.

Ύστερα από την αναφορά αυτή του Σαράτση, το Υπουργείο Εσωτερικών ζήτησε από τη Νομαρχία να του υποβάλει τα 

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 258.

2. Η είδηση και το κείμενο της αναφοράς στην εφημ. Θεσσαλία, 5.3.1911.

Σελ. 292
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/293.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντίγραφα των πρακτικών της συνεδρίασης του δημοτικού συμβουλίου, στην οποία οι δημοτικοί σύμβουλοι σταμάτησαν την επιχορήγηση του Σχολείου, επειδή υπάκουσαν στην πίεση του πλήθους, Στο θέμα δε δόθηκε όμως καμία συνέχεια. Μία δήλωση εξάλλου του υπουργού Ε. Ρέπουλη "ότι το Παρθεναγωγείον του κ. Δελμούζου θα κλεισθή μόνον όταν οι γονείς παύσουν να στέλλουν τα τέκνα των εις αυτό. Η Κυβέρνησις δεν δύναται να απαγορεύση την λειτουργίαν του"1 δε φαίνεται ότι είχε κάποια εφαρμογή. Η στάση της βενιζελικής κυβέρνησης (όπως και σ' άλλο σημείο θίγεται) απέναντι στο ζήτημα της κατάργησης του Α.Δ.Π. παρέμεινε χλιαρή. Η ελπίδα πάντως αποστολής της επιτροπής από το υπουργείο, για να ξεκαθαρίσει τη μομφή, εναντίον του Παρθεναγωγείου, παρέμενε νωπή στις ψυχές των πρωτεργατών του Σχολείου για αρκετούς μήνες, ωσότου αποδείχτηκε κι αυτή μάταιη2.

Ενώ η τεταμένη ατμόσφαιρα εξακολουθούσε να σωρεύει σύννεφα προμηνύματα της καταιγίδας που θ' ακολουθούσε, η ζωή στο Βόλο απόκτησε ένα περίεργο ενδιαφέρον. Ο Μάρτιος του 1911 επιφύλασσε στην κοινωνία του Βόλου μια σειρά γεγονότων, η ραγδαία εξέλιξη των οποίων τροφοδότησε το πάθος των πολλών να δουν να γκρεμίζονται τα έργα εκείνων που ονειρεύτηκαν την πραγμάτωση της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης στην πόλη τους. Το φαινόμενο οφείλεται στην ομαδική ψύχωση που ενέσπειραν τα καθημερινά δημοσιεύματα του Κήρυκος. Ο ευφάνταστος αρθρογράφος του καθημερινά "κατασκεύαζε" ειδήσεις, όχι μόνο εναντίον του Δελμούζου, της Χριστάκου, του Σαράτση ή των άλλων καθηγητών του Παρθεναγωγείου, αλλά του τρόπου και περιεχομένου της διδασκαλίας ή της συμπεριφοράς των μαθητριών και των δασκάλων

——————————————

1. Στο ίδιο, 6.3.1911.

2. Το θέμα της αποστολής της Εξεταστικής Επιτροπής από το Υπουργείο Παιδείας φαίνεται ότι σκάλωσε στα γρανάζια της γραφειοκρατίας ή ματαιώθηκε εξαιτίας της πολιτικής αβελτηρίας του αρμόδιου υπουργού (Απ. Αλεξανδρή). Το θέμα απασχόλησε έντονα το Σαράτση και το Δελμούζο στην αλληλογραφία τους και κάποτε το πήραν απόφαση πως τέτοια επιτροπή δεν επρόκειτο να σταλεί στο Βόλο (πβ. εδώ, τ. Β', σ. 202, 207, 217, 237 κ.α.).

Σελ. 293
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/294.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τους. Τότε διατυπώθηκαν οι κατηγορίες που έθιγαν την τιμή, την αξιοπρέπεια και την ηθική υπόσταση των ανθρώπων του Σχολείου. Από τις στήλες του Κήρυκος ξεπήδησαν οι μομφές της αθεΐας, όπως και της ανηθικότητας, του αναρχισμού και της αντεθνικής δράσης των ανθρώπων του Α.Δ.Π., τα "τέρατα και σημεία" που συνέβαιναν τάχα στο σχολείο του Δελμούζου. Είχε εφευρεθεί το "δημόσιο σκάνδαλο" εναντίον του οποίου ο καθένας μπορούσε να ρίξει το λίθο του αναθέματος· η υπόθεση των "Αθεϊκών" του Βόλου είχε πάρει το δρόμο της...

Εξαιτίας του κοινωνικού αναβρασμού και των δημοσιευμάτων του Κήρυκος, η εισαγγελική αρχή (ο εισαγγελέας πρωτοδικών Βόλου, Γουλιέλμος Τόμαν) άρχισε να διεξάγει ανακρίσεις για τα καταγγελλόμενα. Στις 13 Μαρτίου 1911 στις εφημερίδες δημοσιεύτηκε η είδηση: "Ο υπουργός Δικαιοσύνης διέταξε τον ενταύθα εισαγγελέα όπως ενεργήση ανακρίσεις διά το Παρθεναγωγείον..."1. Και εκείνος με αξιοθαύμαστο ζήλο άρχισε αμέσως τον κύκλο των ανακρίσεων, που κράτησαν μήνες...

Από πολύ νωρίς φάνηκε ότι η υπόθεση -που συνοπτικά ονομάζουμε "τα Αθεϊκά του Βόλου"- είχε ευρύτερη κοινωνική σημασία και ουσιαστικά σήμαινε την καταδίωξη κάθε πρωτοβουλίας, που απέβλεπε στη μεταρρύθμιση όλων -και όχι μόνο των εκπαιδευτικών- των κακώς εχόντων.

Γ. ΤΑ "ΑΘΕΪΚΑ" - Ο ΔΙΚΑΣΤΙΚΟΣ ΔΙΩΓΜΟΣ

1. Πρώτη διατύπωση κατηγοριών

Η υπόθεση που ονομάστηκε "τα Αθεϊκά του Βόλου" υπήρξε μια σύνθεση γεγονότων και διαδικασιών, που πολύ νωρίς πήραν ευρύτερο χαρακτήρα από την απλή διατύπωση κάποιων κατηγοριών και προκάλεσαν την επέμβαση των δικαστικών αρχών. Θα επιχειρήσουμε παρακάτω την περιγραφή αυτών των γεγονότων.

——————————————

1. Εφημ Θεσσαλία, 13.3.1911, σ. 3.

Σελ. 294
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/295.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Πρώτη φάση της πολύπλοκης αυτής υπόθεσης υπήρξε η απροκάλυπτη επίθεση της εφημερίδας Κήρυξ του Βόλου, τα δημοσιεύματα της οποίας αποτέλεσαν το πρώτο υλικό και οριοθέτησαν τα πλαίσια της δικαστικής δίωξης. Η κλιμάκωση των ενεργειών της δικαστικής αρχής (εισαγγελίας), η επέκταση των κατηγόριων σε πρόσωπα και ιδρύματα πέρα από το αρχικά κατηγορούμενο Ανώτερο Παρθεναγωγείο, ο εμπλουτισμός του κατηγορητηρίου με νέες προτάσεις, οφείλονται κυρίως στα δημοσιεύματα της εφημερίδας αυτής. Η τεράστια απήχηση που είχαν τα δημοσιεύματα και η επίδραση που ασκούσαν στην κοινή γνώμη καθιστούν καθοριστικό το ρόλο του Κούρτοβικ στη διαμόρφωση του κλίματος των "Αθεϊκών". Οι αντίπαλοι του Σχολείου, o κύκλος του μητροπολίτη, οι αντίμαχοι της εργατικής τάξης και οι πολέμιοι του δημοτικισμού βρήκαν στις στήλες του Κήρυκος το εκφραστικό τους όργανο.

Οι κατηγορίες, που πρωτοδιατυπώθηκαν στις στήλες του Κήρυκος από τα μέσα Φεβρουαρίου ως τις αρχές Μαρτίου 1911, στρέφονταν εναντίον του προσωπικού του Α.Δ.Π. -κυρίως εναντίον του Δελμούζου, της Χριστάκου, του Βανάκου και του Σαράτση- και αφορούσαν την "αντιθρησκευτική", την "αντεθνική" και την "ανήθικη" συμπεριφορά τους, τόσο στην ατομική τους ζωή, όσο και κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας στο Σχολείο. Πρώτο χρονικά, και σε κρισιμότητα, υπήρξε το γεγονός της επεισοδιακής επίσκεψης του Δεσπότη στο Σχολείο, η συμπεριφορά του προσωπικού απέναντι του, η εξύβρισή του, η αποπομπή του και η δήλωση ότι δε διδασκόταν στο Σχολείο η προσευχή, επειδή τάχα αυτό ήταν υποκρισία και φαρισαϊσμός, καθώς και η μομφή ότι το Σχολείο μεταβλήθηκε σε κέντρο εξωγενών -άρα αντεθνικών- πειραματισμών ("Γερμανικό και φράγκικο το κάνατε"), σήμαναν την έναρξη της δυσφημιστικής εκστρατείας,

Η δεύτερη δέσμη κατηγοριών στρεφόταν κατά του Δελμούζου· αυτός απαγόρευσε στον ιερέα να κάνει αγιασμό την πρωτομηνιά, αρνιόταν να ασπαστεί το σταυρό, στο σπίτι του δεν υπήρχαν εικόνες αγίων, δεν ήθελε να βαφτίσει το παιδί του, αυτός και οι οικείοι του δεν εκτελούσαν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα, έπιναν γάλα

Σελ. 295
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/296.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κατά τη νηστεία της Μ. Εβδομάδας, τιμώρησε τις μαθήτριες όταν έκαναν το σημείο του σταυρού, απαγόρευε σε υπηρέτριες του σπιτιού του να νηστέψουν κλπ.

Μια άλλη δέσμη κατηγοριών αναφέρονταν στη διδασκαλία και τη σχολική ζωή: στο Σχολείο και στο μάθημα της υγιεινής προσέβαλαν την τιμή των μαθητριών, στο μάθημα των φυσιογνωστικών δίδασκαν "πώς σχηματίζεται το στήθος" ή "πώς τρίβονται τα ψάρια". Στους περιπάτους, στον κήπο ή στην αυλή του Σχολείου "χάιδεψαν το χέρι μιας μαθήτριας" ή "οι δάσκαλοι εναγκαλίζονταν τις πιο καλοσχηματισμένες από τις μαθήτριες" και τέτοια παρόμοια. Το τρίπτυχο των κατηγοριών του Κήρυκος συμπληρωνόταν με τις πληροφορίες ότι στο Σχολείο δίδασκαν βιβλία με ανήθικο, αναρχικό ή αντιπατριωτικό περιεχόμενο, και άλλα που μπορεί να δει κανείς στις σελίδες του Κήρυκος ή στις δημοσιευμένες καταθέσεις διαφόρων μαρτύρων. Στην επίσημη διατύπωση των αποδιδομένων κατηγοριών θα επανέλθουμε παρακάτω. Σ' όλα αυτά πρέπει να προστεθεί ο μόνιμος ψόγος εναντίον της γλωσσικής διδασκαλίας, για να συμπληρωθεί η εικόνα του φάσματος των κατηγοριών που εκτόξευε η εφημερίδα εναντίον του προσωπικού του Σχολείου, και να κατανοηθεί η εχθρότητα του κοινού απέναντι στα "σκάνδαλα", που απεκάλυπτε η εφημερίδα, και που -όπως ήταν φυσικό- κατετάραξαν την αγαθή συνείδηση των αδηφάγων, σε τόσα και τέτοια περιστατικά, αναγνωστών.

Οι υπεύθυνοι του Α.Δ.Π. έκαναν ό,τι μπορούσαν για να αντιμετωπίσουν το κύμα των συκοφαντιών του Κήρυκος και να απαλύνουν τη θολή εικόνα που σχημάτιζε το κοινό εναντίον τους. Οι σελίδες της αντίπαλης του Κούρτοβικ εφημερίδας, της Θεσσαλίας την ίδια περίοδο είναι κατάσπαρτες από αντιρρητικά κείμενα, σχόλια και ειδήσεις, που είχαν σκοπό να υπερκεράσουν τη δυσμενή απήχηση της δημοσιογραφικής εκστρατείας του αντιπάλου. Έχει αναφερθεί ήδη ότι οι άνθρωποι του Παρθεναγωγείου δεν μπόρεσαν να ματαιώσουν την απόφαση κατάργησης του Σχολείου. Αλλά και στην περίπτωση των επιθέσεων του Κήρυκος φάνηκαν αδέξιοι· δεν περίμεναν τέτοια αντίδραση στο έργο τους, ούτε βέβαια

Σελ. 296
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/297.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

φαντάζονταν την έκταση της συκοφαντίας και τη δύναμη των αντιπάλων. Έτσι μοιραία πέρασαν στη θέση του αμυνόμενου, στη θέση του υπόλογου και του κατηγορούμενου. Έπρεπε να "χωνέψουν" πια ότι το μεταρρυθμιστικό τους έργο σταμάτησε άδοξα, και επιπλέον ότι έπρεπε να δώσουν λόγο για όσα τους καταμαρτυρούσαν· η πλάστιγγα είχε γύρει εναντίον τους. Ωστόσο δεν έμειναν αδρανείς. Η πρώτη άμεση ενέργεια του Δελμούζου και του Σαράτση ήταν να υποβάλουν μηνύσεις κατά των συκοφαντών τους. "Καταγγείλαμε τον Κήρυκα", σημειώνει o Σαράτσης, "αλλά από μια περίεργη αντίληψη του τότε εισαγγελέως κ. Τόμαν από κατήγοροι γίναμε [...] κατηγορούμενοι!"1. Πραγματικά η σειρά των μηνύσεων εναντίον του Κούρτοβικ για συκοφαντία, εξύβριση και χρηματισμό, παρά τις δίκες και τις καταδίκες του, δεν επανέφεραν τη δικαστική καταδίωξη στις σωστές κατευθύνσεις. Είναι τουλάχιστο περίεργο πώς, λ.χ., καταδικαζόταν o Κούρτοβικ από το δικαστήριο του Βόλου για συκοφαντική δυσφήμιση του Σαράτση, ενώ ο εισαγγελέας του ίδιου δικαστηρίου στήριζε τη δίωξη του Σαράτση με βάση το περιεχόμενο των κατηγοριών του Κούρτοβικ2.

——————————————

1. Δ. Σαράτσης, "Η γένεση και η ζωή...", ό.π., σ. 1474.

2. Οι δίκες (και καταδίκες) κατά του Κούρτοβικ κατ' αυτή την περίοδο υπήρξαν πολλές. Εννοείται ότι η αντίπαλη εφημερίδα, η Θεσσαλία, έβρισκε τότε την κατάλληλη ευκαιρία να περιγράψει με κάποια χαιρεκακία στις στήλες της τις δίκες. Βλ. ενδεικτικά εφημ. Θεσσαλία, 27 8.1911, με πηχιαιο τίτλο: "Η λεοντή του Κούρτοβικ έπεσεν...". Πβ. εδώ, τ. Β', σ. 277, 287.

Εδώ θα πρέπει να υπομνησθεί ότι, αν και δε διατυπώθηκε επίσημα, εναντίον των κατηγορηθέντων διατυπώθηκε και η κατηγορία για "μασονισμό" - με πιο γραφική τη διατύπωση του Μητροπολίτη Γερμανού στη Δίκη του Ναυπλίου: "...Εις την συνείδησιν όλου του κόσμου μαλλιαρισμός, αναρχισμός, σοσιαλισμός, αθεϊσμός, μασονία είνε έν και το αυτό". (Βλ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 17).

Στο σημείο αυτό θεωρώ ιστορικά χρήσιμο να καταγράψω την πληροφορία ότι από τους κατηγορηθέντες ο Δ. Σαράτσης τουλάχιστον, ανήκε στη Μασονική Στοά Βόλου "Αργοναύται" που είχε ιδρυθεί στην πόλη από το 1897, με πλούσια εθνική ως τότε δράση. Εναντίον της Στοάς του Βόλου καταφέρθηκαν πολλές φορές δημόσιοι (και εκκλησιαστικοί) παράγοντες. Ο εναντίον

Σελ. 297
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/298.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Στο σημείο αυτό προβάλλει η νοοτροπία και η τακτική που ακολούθησε στην έρευνα της υπόθεσης o αρμόδιος δικαστικός λειτουργός, ο εισαγγελέας του Πρωτοδικείου Βόλου Γουλ.  Τόμαν. Ο ανακριτικός του ζήλος προώθησε στο έπακρο τη συκοφαντική εκστρατεία του Κήρυκος με αποτέλεσμα να εμπλακούν στην υπόθεση των "Αθεϊκών" δεκάδες ατόμων, που κάποιος μάρτυρας κατηγορίας είδε ή άκουσε ή φαντάστηκε να δρουν στην πόλη και την περιφέρεια του Βόλου και να βλάπτουν τη θρησκεία ή την πατρίδα.

2. Οι ανακρίσεις του Γ. Τόμαν

Ο ευρύς κύκλος του ανακριτικού έργου του εισαγγελέα Τόμαν καλύπτει τη δεύτερη φάση του Διωγμού εναντίον των ανθρώπων του Παρθεναγωγείου, με επέκταση μάλιστα εναντίον προσώπων ασχέτων προς τη λειτουργία του Α.Δ.Π. και εναντίον των στελεχών αυτή τη φορά του Εργατικού Κέντρου Βόλου, όπου επίσης (σύμφωνα με τις πληροφορίες πάντα του Κήρυκος), γινόταν αντιθρησκευτική και αντεθνική προπαγάνδα και διδασκαλία. Με τη μέθοδο αυτή η διατύπωση της κατηγορίας επεκτάθηκε στην "από κοινού σύστασιν προς τέλεσιν των αξιοποίνων πράξεων", ενώ στην πραγματικότητα τα μόνα κοινά σημεία στη δράση του Α.Δ.Π. και του Εργατικού Κέντρου του Βόλου υπήρξαν: η χρησιμοποίηση της δημοτικής γλώσσας και στα δύο ιδρύματα και η συμμετοχή των Σαράτση-Δελμούζου στις εκδηλώσεις του Κέντρου1.

——————————————

της πόλεμος έφτασε σε αποκορύφωμα το 1911 σε συνδυασμό με τον αναβρασμό εναντίον των υπευθύνων του Παρθεναγωγείου, και με απειλές για ανατίναξη κλπ. Τα γεγονότα αυτά ανάγκασαν το Σαράτση (Σεβάσμιο Αδελφό κατά την τεκτονική ορολογία) να παραιτηθεί από μέλος της Στοάς του Βόλου και να αποσυρθεί έκτοτε. (Βλ. Μαρίνου Πολλάτου, Διακόσια χρόνια Ελληνικού Τεκτονισμού (1740-1940), Αθήνα 1952, σ. 386-337). Για πιθανή συμμετοχή στη Στοά του Δελμούζου ή άλλου από τους κατηγορηθέντες δεν έχω βρει αποδεικτικά στοιχεία

1. Η περίπτωση της συνεργίας των κατηγορουμένων στη διάπραξη των καταγγελλομένων ήταν βέβαια επιβαρυντική γι' αυτούς, και προϋπέθετε 

Σελ. 298
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/299.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

24 "Το Ευαγγέλιον ως πηγή του Σοσιαλισμού"

Διάλεξη τον Δημ. Σαράτση (έντυπη πρόσκληση)

Ο εισαγγελέας Γ. Τόμαν ενεργώντας, ως ανακριτής από τα μέσα Μαρτίου 1911, δέχτηκε τις καταθέσεις ενός πλήθους μαρτύρων,

——————————————

σύσταση για την επιτέλεση των αξιόποινων πράξεων, όπως δεχόταν o ανακριτής Τόμαν. Την άποψη αυτή κατέρριψε κατόπιν το βούλευμα του Εφετείου της Λάρισας, όπου γράφεται: "...είναι αδύνατον μελετών τις την δικογραφίαν να κατορθώση να ανεύρη σημείον χρονικόν, το οποίον θα θέση ως αφετηρίαν της συστάσεως μεταξύ των διαφόρων κατηγορουμένων ουδέ τόπον ακριβώς...", πράγμα που φαίνεται λογικό. Το πιο απίθανο είναι ότι το κατηγορητήριο επέκτεινε τη συνάφεια, δηλ. την από κοινού διάπραξη των παραβάσεων, σε κατηγορουμένους, που δε γνωρίζονταν καν μεταξύ τους (πβ. τη σχετική παρατήρηση του Σαράτση εδώ, στον τ. Β', σ. 318). Ωστόσο η απαγγελία της κατηγορίας από τον εισαγγελέα στη Δίκη περιείχε πάλι την έκφραση "...από κοινού συμφέροντος κινούμενοι [οι κατηγορούμενοι] απεφάσισαν κλπ." (πβ εδώ, σ. 318).

Σελ. 299
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/300.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

που έφτασαν στο ανακριτικό του γραφείο, για να επιβεβαιώσουν τις κατηγορίες που είχαν πρωτοδιατυπωθεί στον Κήρυκα ή να προσθέσουν άλλες εκδοχές ή να συμπεριλάβουν πολλά ακόμη πρόσωπα, η δραστηριότητα των οποίων μπορούσε να γεννήσει υποψίες αντεθνικής ή αντιθρησκευτικής ενέργειας και μερικοί -λιγοστοί πάντως- για να αναιρέσουν τις αποδιδόμενες στους "άθεους" κατηγορίες. Ως το τέλος Ιουνίου 1911 ο εισαγγελέας ανέκρινε πολλές δεκάδες κατοίκων του Βόλου, ενώ παράλληλα ο ίδιος διέταξε τους ειρηνοδίκες των χωριών του Πηλίου να ερευνήσουν για την ανεύρεση υπόπτων στην επικράτειά τους. Χαρακτηριστική του ανακριτικού πνεύματος του Τόμαν είναι η εντολή του προς τον ειρηνοδίκη Αργαλαστής, Παπανικολάου, πρώτο να "γίνουν αυστηρόταται ανακρίσεις, αν υπάρχουν άνθρωποι, διαδίδοντες αθεϊστικάς και αναρχικάς δοξασίας" και δεύτερο "[να ερευνήσει αν] υπάρχουν εν Αργαλαστή διδάσκαλοι διδάσκοντες εις τα σχολεία την μαλλιαρήν γλώσσαν ή εργαζόμενοι υπέρ της επικρατήσεώς της και ποίοι;"· και συμπληρώνει η εισαγγελική εντολή: "έχομεν απόλυτον ανάγκην να γνωρίσωμεν υμίν να στρέψητε την προσοχήν σας και εις προγενεστέραν εποχήν, αν κατά την τελευταίαν πενταετίαν παρουσιάσθησαν πρόσωπα τινά εμφορούμενα υπό τοιούτων ιδεών..."1. Αποτέλεσμα αυτών των εντολών υπήρξαν ορισμένα κωμικοτραγικά συμπεράσματα. Ωστόσο η περίοδος αυτή των ανακρίσεων κατέδειξε τη δύναμη της υποβολής στο πλήθος αντιλήψεων με σοβαρότατες συνέπειες. Φήμες, θρύλοι και εχθρικό κλίμα τύλιξαν το Παρθεναγωγείο και το Εργατικό Κέντρο με την αχλύ του "μυστηριώδους" κέντρου κάθε αντεθνικής κλπ. δραστηριότητας. Κάθε στέλεχος των δύο ιδρυμάτων, και καθένας που διατηρούσε κάποια σχέση μ' αυτά, φαινόταν ύποπτος και η θέση του ήταν πολύ κοντά στους κατηγορούμενους2.

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Σαν παραμύθι, ό.π., σ. 67. (Πβ. όσα λέει o Κορδάτος για τις προσωπικές αντίστοιχες περιπέτειες στο: Ιστορία της επαρχίας Βόλου..., ό.π., σ. 1005).

2. Ο Δελμούζος στο βιβλίο του Σαν παραμύθι παραθέτει πάρα πολλά 

Σελ. 300
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/301.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Έργο του ανακριτή Τόμαν ήταν να συγκεντρώσει τις περισσότερες δυνατές καταθέσεις σχετικά με τα θρυλούμενα σε βάρος της θρησκευτικής πίστης και του εθνικού φρονήματος των πολιτών, με αφορμή τις καταγγελίες για ανήθικες, αθεϊστικές, αναρχικές κλπ, πράξεις συγκεκριμένων πρόσωπων στο Α.Δ.Π. ή το Εργατικό Κέντρο Βόλου ή οπουδήποτε στην περιφέρεια της δικαιοδοσίας του. Αναφέραμε ήδη, αν και εντελώς σχηματικά, ορισμένες από τις ενέργειες των υπευθύνων του Παρθεναγωγείου και των στελεχών του Εργατικού Κέντρου, που —κατά την αντίληψη του Κήρυκος και άλλων πολιτών— συνιστούσαν τα ενοχοποιητικά στοιχεία εις βάρος τους. Είναι όμως αναγκαίο να υπογραμμίσουμε ότι όλες οι πληροφορίες του Κούρτοβικ και οι λεπτομέρειες που πρόσθεσαν οι καταθέσεις διαφόρων μαρτύρων συναποτέλεσαν τα περιεχόμενα του κατηγορητηρίου, που ο ανακριτής απάγγειλε εναντίον των φερομένων ως ενόχων. Τα «γεγονότα» που απασχόλησαν τον ανακριτή συνέβησαν στο Βόλο και στην Αργαλαστή (κεφαλοχώρι του νότιου Πηλίου) στο διάστημα από το Σεπτέμβριο 1908 ως το Φεβρουάριο 1911.

Η πορεία των ανακρίσεων που διεξήγαγε ο Τόμαν έδειξε ότι ενεχόμενα για τις αποδιδόμενες κατηγορίες ήταν είκοσι πρόσωπα, κάτοικοι του Βόλου και της Αργαλαστής, Οι ενεχόμενοι ανήκαν σε τρεις ομάδες: Η πρώτη ομάδα περιλάμβανε τους καθηγητές του Α.Δ.Π.: A. Δελμούζο, Δ. Σαράτση, Πην. Χριστάκου, Γεώργ. Βανάκο και Δημ. Τσαμασφύρο. Η δεύτερη ομάδα περιλάμβανε τα στελέχη του Εργατικού Κέντρου Βόλου: Κων. Ζάχο, Γεώργ. Κόσσυβα, Σάβ. Ραφαήλ, Κων. Νταϊφά, Χαρ. Χαρίτο, Κων. Χειρογιώργο, Νικ. Κατσιρέλο, Κων. Σούλιο, Γεώργ. Αλεξανδράκη και Δημ. Οικονομάκη, Στην τρίτη ομάδα ανήκουν πρόσωπα εναντίον των οποίων υπήρξαν καταθέσεις ότι κατά το ίδιο χρονικό διάστημα (ή και πριν απ' αυτό) διέπραξαν παρόμοιες με των 

——————————————

αποσπάσματα των καταθέσεων ενώπιον του Τόμαν, καταθέσεις που αντιπαραθέτει στα πραγματικά συμβάντα, και σχολιάζει τα σχετικά με το Σχολείο γεγονότα.

Σελ. 301
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/302.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

άλλων αξιόμεμπτες πράξεις, δηλ. οι: Φιλ. Αλεξίου, Γεώργ. Ντινόπουλος, Συμ. Λαζαρίδης, Γεώργ. Κουμπής και Κων. Βάρναλης1. Μεταξύ των ενεχομένων ήταν και ο δικηγόρος Κ. Ζάχος, o οποίος

——————————————

1. Από τους κατηγορουμένους η Πην. Χριστάκου ήταν η φιλόλογος καθηγήτρια του Α.Δ.Π., ηρωίδα στο επεισόδιο με το Δεσπότη (βλ. εδώ, σ. 268 κ εξ.)· ο Γεώργ. Βανάκος ήταν ο καθηγητής φυσικών στο Α.Δ.Π., που κατηγορήθηκε για τη μέθοδο διδασκαλίας των μαθημάτων ανθρωπολογίας και βιολογίας (λ.χ σχηματισμός στήθους, αναπαραγωγή εμβίων κ.ά.π.)· ο Δημ. Τσαμασφύρος, καθηγητής μαθηματικών στο Α.Δ.Π., κατηγορήθηκε περισσότερο για τις διαλέξεις του στο Εργατικό Κέντρο (καταγωγή του ανθρώπου, εξέλιξη των ειδών, δαρβινική θεωρία κλπ.)· o Γεώργ. Κόσσυβας, ήταν καπνεργάτης και δραστήριο μέλος του Εργατικού Κέντρου· θεωρήθηκε o κατ' εξοχήν υπεύθυνος της διάδοσης στο Βόλο μεταξύ των εργατών φυλλαδίων με αναρχικό αθεϊστικό περιεχόμενο και υποκινητής συζητήσεων όπου αμφισβητήθηκε η ύπαρξη Θεού κ.τ.π. Όπως είναι γνωστό, δεν παρουσιάστηκε στη Δίκη Ναυπλίου επικαλούμενος λόγους υγείας —πέθανε στη Μακρινίτσα Πηλίου το 1919 από φυματίωση· ο Σάβ. Ραφαήλ ήταν εβραίος στο θρήσκευμα και πιλοποιός στο επάγγελμα· ο Κων. Νταϊφάς ήταν δημοσιογράφος και υπάλληλος ναυτιλιακού γραφείου, γενικός Γραμματέας του Εργατικού Κέντρου· ο Χαρ. Χαρίτος ήταν καπνεργάτης και πρόεδρος του ταμείου αλληλοβοηθείας των εργατών· οι Κ. Χειρογιώργος, Ν. Κατσιρέλος και Κ. Σούλιος ήταν εργάτες· ο Γεώργ. Αλεξανδράκης («αναρχικός ψευτοδιανοούμενος» κατά τον Κορδάτο) ήταν ο κύριος υποκινητής των απεργιών των καπνεργατών· ο Φιλ. Αλεξίου, ήταν δάσκαλος στο 1ο Δημ. σχολείο αρρένων Βόλου (επιστολές του στο Δελμούζο, εδώ, τ. Β΄, σ. 303..)· ο γιατρός Γ. Ντινόπουλος κατηγορήθηκε για τις διαλέξεις του στο Εργατικό Κέντρο· ο φιλόλογος Συμ. Λαζαρίδης, καθηγητής στην Εμπορική Σχολή Βόλου, την περίοδο των «Αθεϊκών» συκοφαντήθηκε από το Δεσπότη Γερμανό (και γονείς μαθητών της Εμπορικής Σχολής) για ανάμειξη σοσιαλιστικών θεωριών στα μαθήματά του· πάντως στην υπόθεση των «Αθεϊκών» κατηγορήθηκε γιατί... «έφαγε κότα κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα προ οκταετίας (!)... »όταν ήταν καθηγητής στην Αργαλαστή, επειδή —όπως έλεγε o ίδιος— ήταν άρρωστος...· ο ελληνοδιδάσκαλος στην Αργαλαστή Γ. Κουμπής κατηγορήθηκε γιατί δίδασκε την αθεΐα, δεν είχε στο σπίτι του εικόνες κλπ. Τέλος, ο ποιητής Κ. Βάρναλης, σχολάρχης την περίοδο 1910-11 στην Αργαλαστή, κατηγορήθηκε ότι αποδοκίμασε μια εγκύκλιο του Πατριάρχη και ότι ήταν «μαλλιαρός»... (για την περίπτωση Βάρναλη, βλ. Χαρ. Χαρίτου, «Ο Βάρναλης σχολάρχης στην Αργαλαστή», περιοδ. Κείμενα τον Βόλου, τεύχ. 1, 1976, σ. 41-51, και ανάτυπο (1977).

Σελ. 302
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/303.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εξαιτίας της επαγγελματικής του ιδιότητας έπρεπε να απολαύει ειδικής δοσιδικίας. Το γεγονός αυτό υποχρέωσε τον ανακριτή-εισαγγελέα Γ. Τόμαν, αφού εν τω μεταξύ είχε σχηματιστεί ογκώδης δικογραφία, να προκαλέσει την έκδοση βουλεύματος, με το οποίο το Πρωτοδικείο Βόλου κηρυσσόταν... αναρμόδιο να εκδικάσει την υπόθεση και την παρέπεμπε στην αρμοδιότητα του εισαγγελέα Εφετών της Λάρισας1.

3. Οι ανακρίσεις του Τιμ. Αμπελά

Στις 26 Ιουλίου 1911 λοιπόν αναγγέλλεται η κάθοδος στο Βόλο του εφέτη Τιμ. Αμπελά, που ως ανακριτής θα αναλάμβανε τη διεξαγωγή του νέου κύκλου ανακρίσεων για τα ίδια σημεία του κατηγορητηρίου και εναντίον των ίδιων προσώπων2. Παρά τις αρχικές ελπίδες (των κατηγορουμένων) ότι η έλευση του εφέτη Αμπελά θα τοποθετούσε τα πράγματα στις σωστές τους διαστάσεις, ο νέος ανακριτής -συνεχίζοντας το έργο και τη νοοτροπία του προκατόχου του- επανέλαβε την ανάκριση και δέχτηκε τους ίδιους μάρτυρες (ή και μερικούς ακόμη), που δε δίστασαν να επαναλάβουν τις αρχικές καταθέσεις τους, εμπλουτισμένες τώρα με νέες "αποκαλύψεις" της δράσης των "αθέων" του Βόλου και της Αργαλαστής.

——————————————

1. Το Πλημμελειοδικείο Βόλου με το βούλευμά του (αρ. 601/1911) κηρύσσεται αναρμόδιο (το βούλευμα δημοσιεύτηκε στην εφημ. Θεσσαλία, 10.7.1911).

Για την περίπτωση της εξαίρεσης του δικηγόρου Κ. Ζάχου ίσχυσαν τα άρθρα 41 και 42 του Νόμου ΓΤΙΖ' της 23 12.1908 "περί δικηγορικών συλλόγων", που έγραφε: "εις την εξαιρετικήν δικαιοδοσίαν του άρθρου 36, παραγρ. 5 της Ποινικής Δικονομίας υπάγονται και οι δικηγόροι διά τα παρ' αυτών πραττόμενα πταίσματα ή πλημμελήματα, εφαρμοζομένου ως προς αυτούς και του άρθρ. 42 της Ποινικής Δικονομίας" (Κ. Βασιλείου, Νεώτεροι Κώδικες της ελληνικής νομοθεσίας, τ. Α', 1914).

Την απόφαση αυτή (την εκ των υστέρων δηλ. ανακάλυψη της ειδικής δοσιδικίας του δικηγόρου Ζάχου) κρίνει με πολύ σαρκασμό o Σαράτσης σ' επιστολή του προς το Δελμούζο (Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 268).

2. Η αγγελία στην εφημ. Θεσσαλία, 26.7.1911.

Σελ. 303
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/304.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Ο κύκλος των ανακρίσεων από τον Αμπελά αποτέλεσε την τρίτη φάση του Διωγμού εναντίον των υπευθύνων για τη διάδοση των αθεϊκών και αναρχικών ιδεών στο Βόλο και την περιοχή του. Όπως είναι φυσικό οι νέες καταθέσεις των διαφόρων μαρτύρων πρόσθεσαν σημαντικό όγκο στη δικογραφία, όχι όμως και καινούριο ενδιαφέρον, αφού οι περισσότεροι που κλήθηκαν να καταθέσουν επαναλάμβαναν τα ήδη γνωστά «γεγονότα» ή πρόσθεταν καινούριες απόψεις, για όσα εν τω μεταξύ είχαν συμβεί από το Φεβρουάριο του 1911 ως την εποχή των νέων ανακρίσεων. Ας σημειωθεί ότι στον ανακριτή Τόμαν είχαν δώσει τις καταθέσεις τους και οι φερόμενοι ως υπεύθυνοι, χωρίς να έχει σχηματιστεί εναντίον τους συγκεκριμένη κατηγορία. Αντίθετα, o νέος ανακριτής κοινοποίησε στους ενεχομένους το επίσημο κατηγορητήριο και τους κάλεσε να απολογηθούν, ο καθένας για όσα σημεία του κατηγορητηρίου τον αφορούσαν1.

Κατά τη διάρκεια του νέου αυτού κύκλου των ανακρίσεων, η έρευνα επεκτάθηκε και στους κύκλους του Εργατικού Κέντρου της Λάρισας, τα στελέχη του οποίου διατηρούσαν αλληλογραφία και κάποιες επαφές με τους συναδέλφους τους του Βόλου. Ο ανακριτής διαπίστωσε ότι και στη Λάρισα, από μέλη του εκεί Εργατικού Κέντρου, διεξαγόταν αντεθνική προπαγάνδα και διδασκόταν o αθεϊσμός. Έτσι στους βολιώτες ενεχομένους προστέθηκαν τρεις ακόμη, τα στελέχη του Κέντρου της Λάρισας· o δικηγόρος και νομικός σύμβουλος του Εργατικού Κέντρου της Λάρισας Ιω. Ασπιώτης, ο ιδιωτικός υπάλληλος Αστ. Φλώρος και ο υπάλληλος του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας Δημοσθ. Μπιτσάνης, ώστε το σύνολο των κατηγορουμένων για την υπόθεση των «Αθεϊκών» να φτάσει τους εικοσιτρείς (23).

Εν τω μεταξύ στο Βόλο συνεχιζόταν ο αναβρασμός της κοινής γνώμης καθώς οι καθημερινές εφημερίδες τροφοδοτούσαν το 

——————————————

1. Το κείμενο του κατηγορητηρίου, όπως κοινοποιήθηκε στους κατηγορουμένους (πβ. Α. Δελμούζου, Σαν παραμύθι, ό.π., σ. 5-9) δημοσιεύεται εδώ, τ. B'.

Σελ. 304
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/305.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

25. Τιμ. Αμπελάς, Εφέτης - ανακριτής προς Αλ. Δελμούζο κλήση για ανάκριση

20

Σελ. 305
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/306.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

26. «Ο ΤΗΝ ΑΘΕΪΑΝ ΕΝ ΒΟΛΩ ΔΙΔΑΞΑΣ» Σχέδιο με μολύβι

Σελ. 306
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/307.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ενδιαφέρον του κοινού με τη δημοσίευση των καταθέσεων των διαφόρων μαρτύρων και των απολογιών των κατηγορουμένων1. Νέο σημαντικό γεγονός υπήρξε η κατάθεση κάποιου μάρτυρα (του Γ. Ζυγαλάκη) ότι άκουσε το Δελμούζο να καθυβρίζει το Χριστό και τα πάθη Του τη Μεγ. Παρασκευή (του 1911), σ' ένα καφενείο του Βόλου παρουσία τρίτων, πράγμα που επιβάρυνε τη θέση του συγκεκριμένου κατηγορούμενου. Ακούστηκε επίσης ένα πλήθος από λεπτομέρειες από τη συμπεριφορά των κατηγορηθέντων στην ιδιωτική και δημόσια δράση τους. Παράλληλα μια σειρά από δίκες εναντίον του Δημοσθ. Κούρτοβικ (για εξύβριση, συκοφαντία κλπ. ) έδινε την ευκαιρία στο κοινό και στις εφημερίδες του Βόλου να ανακινούν, να συζητούν και να σχολιάζουν τις λεπτομέρειες της υπόθεσης.

Η διαδικασία αυτή κράτησε αρκετούς μήνες, ωσότου τον Ιανουάριο του 1912 αναγγέλλεται η περάτωση των ανακρίσεων και εκδόθηκε το σχετικό βούλευμα του Εφετείου της Λάρισας2. Σύμφωνα με το βούλευμα αυτό (αρ. 13 της 16.1.1912) παραπέμπονται σε

——————————————

1. Στην εφημ. Θεσσαλία σχεδόν καθημερινά στα φύλλα Σεπτεμβρίου 1911 δημοσιεύονται οι περιλήψεις των καταθέσεων των ποικίλων μαρτύρων (εφημ. Θεσσαλία, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15,16, 17, 18, 19 και 20.9. 1911), με γενικό τίτλο: "Όλα εις φως - Αι καταθέσεις των μαρτύρων διά τα Αθεϊκά - Ακριβής περίληψις από την δικογραφίαν". Συντάκτης της σειράς ήταν ο δημοσιογράφος Τ. Οικονομάκης [βλ. Χαρ. Χαρίτου, «Σελίδες από τη Δίκη των "αθέων" - άγνωστο χειρόγραφο του Τ. Οικονομάκη», περιοδ. Αργοναύτης, τεύχ. 3 (1976), σ. 1-26].

Στην ίδια εφημερίδα δημοσιεύτηκαν και οι απολογίες των κατηγορουμένων: Θεσσαλία, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 12.9.1911 του Σαράτση -που κυκλοφόρησε και σε χωριστό φυλλάδιο- και 13, 29 Σεπτ. και 1-6 Νοεμβ. 1911 του Δελμούζου.

2. Η αγγελία στην εφημ. Θεσσαλία, 26.1.1912. Η ίδια εφημερίδα δημοσίευσε το κείμενο του παραπεμπτικού βουλεύματος σε συνέχειες (φ.φ. των 8, 9,10,11, 12, 14, 15, 16 και 17 Φεβρ. 1912). Δεν είχα την ευκαιρία να δω ολόκληρο το κείμενο αυτό. Ελάχιστα αποσπάσματα αναδημοσίευσε η δημοσιογράφος Ν. Κολιού (εφημ. Θεσσαλία, 16, 18, 19 και 20 Μαΐου 1982). Η ίδια δημοσιογράφος με βεβαίωσε ότι το κείμενο που δημοσιεύτηκε το 1912 είναι ασυνεχές και με παραλείψεις.

Σελ. 307
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/308.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δίκη για τις καταλογιζόμενες πράξεις τελικά δώδεκα από τους ενεχομένους, δηλ. οι: Δελμούζος, Σαράτσης, Ζάχος, Κόσσυβας, Χειρογιώργος. Χαρίτος, Σούλιος, Κατσιρέλος, Ραφαήλ, Ασπιώτης, Φλώρος και Μπιτσάνης. Συγκεκριμένα οι δώδεκα παραπέμπονται σε δίκη με την κατηγορία της παράβασης των άρθρων 14 και 18 του "περί εξυβρίσεων εν γένει και περί Τύπου" Νόμου1. Το βούλευμα καθιστούσε αρμόδιο για την εκδίκαση της υποθέσεως Εφετείο, επειδή μεταξύ των κατηγορουμένων υπήρχαν δύο δικηγόροι, που κατά το νόμο απελάμβαναν ειδικής δοσιδικίας, όπως προαναφέρθηκε.

Με το ίδιο βούλευμα παραπέμπονταν να δικαστούν στο Πλημμελειοδικείο Βόλου εικοσιένα άτομα, δηλαδή οι παραπάνω κατηγορηθέντες -εκτός των δύο δικηγόρων- και οι Οικονομάκης, Αλεξανδράκης, Αλεξίου, Νταϊφάς, Βάρναλης, Κουμπής, Λαζαρίδης, Ντινόπουλος, Τσαμασφύρος, Βανάκος και Χριστάκου, κατηγορούμενοι για παραβάσεις των άρθρων: 57, 195, 198, 199, 204 και 272 του Ποινικού Νόμου ("βλάβην των ηθών", "πρόσκλησιν εις απεργίαν", "εξύβρισιν του επισκόπου", "παρακώλυσιν προσευχής" κλπ. )2.

——————————————

1. Άρθρο 14: "Όστις καθ' οιονδήποτε τρόπον προκαλεί υπό το πρόσχημα της θρησκείας εις παράβασιν των νόμων και των διαταγμάτων της Κυβερνήσεως, όστις ζητεί να ελκύση προσηλύτους εις λεγόμενα θρησκευτικά δόγματα, με τα οποία ενεργούμενα είναι ασυμβίβαστος η διατήρησις της πολιτικής τάξεως, υποβάλλεται εις φυλάκισιν έξ μηνών μέχρι δύο ετών, και προσέτι, εάν ήναι δημόσιος υπάλληλος ή υπηρέτης, αποβάλλεται της υπηρεσίας". (Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 37, Αθήνα, 23 Νοεμβ. 1837, σ. 147).

Άρθρο 18: "Όστις διά δημοσίου ομιλίας, διδασκαλίας συγγράμματος ή συμβολικής παραστάσεως εκφράζεται εις πρόσκομμα άλλων με τρόπον προσβάλλοντα το οφειλόμενο σέβας προς τον Δημιουργόν του παντός, όστις εκφράζει τοιαύτας αρχάς, δόξας ή φρονήματα τα οποία αντιβαίνουσι εν γένει εις τας βάσεις της θρησκείας, και ηθικής, ή αλλως είναι επιβλαβή εις την θρησκείαν, ή εις τα ήθη, όστις προσπαθή να δικαιολογήση πράξεις, χαρακτηριζομένας, ως πλημμελήματα ή κακουργήματα, παρά του νόμου, καταδικάζεται εις φυλάκισιν το πολύ τριών μηνών, και εν υποτροπή τιμωρείται με φυλάκισιν το πολύ έξ μηνών". (Στο ίδιο, σ. 147-148).

2. Αρθρο 57: "Εάν δύο ή πλειότεροι, υπό κοινού συμφέροντος κινούμενοι

Σελ. 308
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 289
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    ΕΙΚΟΝΑ

    23. Αλ. Δελμούζος (1914)

    Πίνακας του ζωγράφου Δημ. Γερανιώτη

    3. Τα επακόλουθα

    "Την άλλη μέρα", γράφει στην έκθεσή της μια μαθήτρια της Β' τάξης, "σηκώνομαι σαστισμένη, ετοιμάζομαι γρήγορα και τρέχω στο δρόμο. Αλλά όχι σαν τις άλλες φορές. Ο κόσμος μού φαινόταν διαφορετικός. Στα πρόσωπα των ανθρώπων έβλεπες το μίσος, μια ζωγραφιστή κακία. Με κοίταζαν περίεργα [...] Εκείνη την ημέρα όλο το σχολείο μας πενθούσε...". Κι άλλη μαθήτρια γράφει: "Έφθασα στο σχολείο, μα μόλις μπαίνω στην αυλή ρίγος μ' έπιασε [...] Μπαίνω μέσα στην τάξη, σε κάθε θρανίο κάθονταν από 

    ——————————————

    1911" (Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 230). Πβ. Γ. Κορδάτου, "Μεσαιωνικές μέρες", περιοδ. Ο Νουμάς, χρ. 1912, αρ. φ. 471, σ. 168-170.

    19