Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 298-317 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/298.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Στο σημείο αυτό προβάλλει η νοοτροπία και η τακτική που ακολούθησε στην έρευνα της υπόθεσης o αρμόδιος δικαστικός λειτουργός, ο εισαγγελέας του Πρωτοδικείου Βόλου Γουλ.  Τόμαν. Ο ανακριτικός του ζήλος προώθησε στο έπακρο τη συκοφαντική εκστρατεία του Κήρυκος με αποτέλεσμα να εμπλακούν στην υπόθεση των "Αθεϊκών" δεκάδες ατόμων, που κάποιος μάρτυρας κατηγορίας είδε ή άκουσε ή φαντάστηκε να δρουν στην πόλη και την περιφέρεια του Βόλου και να βλάπτουν τη θρησκεία ή την πατρίδα.

2. Οι ανακρίσεις του Γ. Τόμαν

Ο ευρύς κύκλος του ανακριτικού έργου του εισαγγελέα Τόμαν καλύπτει τη δεύτερη φάση του Διωγμού εναντίον των ανθρώπων του Παρθεναγωγείου, με επέκταση μάλιστα εναντίον προσώπων ασχέτων προς τη λειτουργία του Α.Δ.Π. και εναντίον των στελεχών αυτή τη φορά του Εργατικού Κέντρου Βόλου, όπου επίσης (σύμφωνα με τις πληροφορίες πάντα του Κήρυκος), γινόταν αντιθρησκευτική και αντεθνική προπαγάνδα και διδασκαλία. Με τη μέθοδο αυτή η διατύπωση της κατηγορίας επεκτάθηκε στην "από κοινού σύστασιν προς τέλεσιν των αξιοποίνων πράξεων", ενώ στην πραγματικότητα τα μόνα κοινά σημεία στη δράση του Α.Δ.Π. και του Εργατικού Κέντρου του Βόλου υπήρξαν: η χρησιμοποίηση της δημοτικής γλώσσας και στα δύο ιδρύματα και η συμμετοχή των Σαράτση-Δελμούζου στις εκδηλώσεις του Κέντρου1.

——————————————

της πόλεμος έφτασε σε αποκορύφωμα το 1911 σε συνδυασμό με τον αναβρασμό εναντίον των υπευθύνων του Παρθεναγωγείου, και με απειλές για ανατίναξη κλπ. Τα γεγονότα αυτά ανάγκασαν το Σαράτση (Σεβάσμιο Αδελφό κατά την τεκτονική ορολογία) να παραιτηθεί από μέλος της Στοάς του Βόλου και να αποσυρθεί έκτοτε. (Βλ. Μαρίνου Πολλάτου, Διακόσια χρόνια Ελληνικού Τεκτονισμού (1740-1940), Αθήνα 1952, σ. 386-337). Για πιθανή συμμετοχή στη Στοά του Δελμούζου ή άλλου από τους κατηγορηθέντες δεν έχω βρει αποδεικτικά στοιχεία

1. Η περίπτωση της συνεργίας των κατηγορουμένων στη διάπραξη των καταγγελλομένων ήταν βέβαια επιβαρυντική γι' αυτούς, και προϋπέθετε 

Σελ. 298
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/299.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

24 "Το Ευαγγέλιον ως πηγή του Σοσιαλισμού"

Διάλεξη τον Δημ. Σαράτση (έντυπη πρόσκληση)

Ο εισαγγελέας Γ. Τόμαν ενεργώντας, ως ανακριτής από τα μέσα Μαρτίου 1911, δέχτηκε τις καταθέσεις ενός πλήθους μαρτύρων,

——————————————

σύσταση για την επιτέλεση των αξιόποινων πράξεων, όπως δεχόταν o ανακριτής Τόμαν. Την άποψη αυτή κατέρριψε κατόπιν το βούλευμα του Εφετείου της Λάρισας, όπου γράφεται: "...είναι αδύνατον μελετών τις την δικογραφίαν να κατορθώση να ανεύρη σημείον χρονικόν, το οποίον θα θέση ως αφετηρίαν της συστάσεως μεταξύ των διαφόρων κατηγορουμένων ουδέ τόπον ακριβώς...", πράγμα που φαίνεται λογικό. Το πιο απίθανο είναι ότι το κατηγορητήριο επέκτεινε τη συνάφεια, δηλ. την από κοινού διάπραξη των παραβάσεων, σε κατηγορουμένους, που δε γνωρίζονταν καν μεταξύ τους (πβ. τη σχετική παρατήρηση του Σαράτση εδώ, στον τ. Β', σ. 318). Ωστόσο η απαγγελία της κατηγορίας από τον εισαγγελέα στη Δίκη περιείχε πάλι την έκφραση "...από κοινού συμφέροντος κινούμενοι [οι κατηγορούμενοι] απεφάσισαν κλπ." (πβ εδώ, σ. 318).

Σελ. 299
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/300.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

που έφτασαν στο ανακριτικό του γραφείο, για να επιβεβαιώσουν τις κατηγορίες που είχαν πρωτοδιατυπωθεί στον Κήρυκα ή να προσθέσουν άλλες εκδοχές ή να συμπεριλάβουν πολλά ακόμη πρόσωπα, η δραστηριότητα των οποίων μπορούσε να γεννήσει υποψίες αντεθνικής ή αντιθρησκευτικής ενέργειας και μερικοί -λιγοστοί πάντως- για να αναιρέσουν τις αποδιδόμενες στους "άθεους" κατηγορίες. Ως το τέλος Ιουνίου 1911 ο εισαγγελέας ανέκρινε πολλές δεκάδες κατοίκων του Βόλου, ενώ παράλληλα ο ίδιος διέταξε τους ειρηνοδίκες των χωριών του Πηλίου να ερευνήσουν για την ανεύρεση υπόπτων στην επικράτειά τους. Χαρακτηριστική του ανακριτικού πνεύματος του Τόμαν είναι η εντολή του προς τον ειρηνοδίκη Αργαλαστής, Παπανικολάου, πρώτο να "γίνουν αυστηρόταται ανακρίσεις, αν υπάρχουν άνθρωποι, διαδίδοντες αθεϊστικάς και αναρχικάς δοξασίας" και δεύτερο "[να ερευνήσει αν] υπάρχουν εν Αργαλαστή διδάσκαλοι διδάσκοντες εις τα σχολεία την μαλλιαρήν γλώσσαν ή εργαζόμενοι υπέρ της επικρατήσεώς της και ποίοι;"· και συμπληρώνει η εισαγγελική εντολή: "έχομεν απόλυτον ανάγκην να γνωρίσωμεν υμίν να στρέψητε την προσοχήν σας και εις προγενεστέραν εποχήν, αν κατά την τελευταίαν πενταετίαν παρουσιάσθησαν πρόσωπα τινά εμφορούμενα υπό τοιούτων ιδεών..."1. Αποτέλεσμα αυτών των εντολών υπήρξαν ορισμένα κωμικοτραγικά συμπεράσματα. Ωστόσο η περίοδος αυτή των ανακρίσεων κατέδειξε τη δύναμη της υποβολής στο πλήθος αντιλήψεων με σοβαρότατες συνέπειες. Φήμες, θρύλοι και εχθρικό κλίμα τύλιξαν το Παρθεναγωγείο και το Εργατικό Κέντρο με την αχλύ του "μυστηριώδους" κέντρου κάθε αντεθνικής κλπ. δραστηριότητας. Κάθε στέλεχος των δύο ιδρυμάτων, και καθένας που διατηρούσε κάποια σχέση μ' αυτά, φαινόταν ύποπτος και η θέση του ήταν πολύ κοντά στους κατηγορούμενους2.

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Σαν παραμύθι, ό.π., σ. 67. (Πβ. όσα λέει o Κορδάτος για τις προσωπικές αντίστοιχες περιπέτειες στο: Ιστορία της επαρχίας Βόλου..., ό.π., σ. 1005).

2. Ο Δελμούζος στο βιβλίο του Σαν παραμύθι παραθέτει πάρα πολλά 

Σελ. 300
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/301.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Έργο του ανακριτή Τόμαν ήταν να συγκεντρώσει τις περισσότερες δυνατές καταθέσεις σχετικά με τα θρυλούμενα σε βάρος της θρησκευτικής πίστης και του εθνικού φρονήματος των πολιτών, με αφορμή τις καταγγελίες για ανήθικες, αθεϊστικές, αναρχικές κλπ, πράξεις συγκεκριμένων πρόσωπων στο Α.Δ.Π. ή το Εργατικό Κέντρο Βόλου ή οπουδήποτε στην περιφέρεια της δικαιοδοσίας του. Αναφέραμε ήδη, αν και εντελώς σχηματικά, ορισμένες από τις ενέργειες των υπευθύνων του Παρθεναγωγείου και των στελεχών του Εργατικού Κέντρου, που —κατά την αντίληψη του Κήρυκος και άλλων πολιτών— συνιστούσαν τα ενοχοποιητικά στοιχεία εις βάρος τους. Είναι όμως αναγκαίο να υπογραμμίσουμε ότι όλες οι πληροφορίες του Κούρτοβικ και οι λεπτομέρειες που πρόσθεσαν οι καταθέσεις διαφόρων μαρτύρων συναποτέλεσαν τα περιεχόμενα του κατηγορητηρίου, που ο ανακριτής απάγγειλε εναντίον των φερομένων ως ενόχων. Τα «γεγονότα» που απασχόλησαν τον ανακριτή συνέβησαν στο Βόλο και στην Αργαλαστή (κεφαλοχώρι του νότιου Πηλίου) στο διάστημα από το Σεπτέμβριο 1908 ως το Φεβρουάριο 1911.

Η πορεία των ανακρίσεων που διεξήγαγε ο Τόμαν έδειξε ότι ενεχόμενα για τις αποδιδόμενες κατηγορίες ήταν είκοσι πρόσωπα, κάτοικοι του Βόλου και της Αργαλαστής, Οι ενεχόμενοι ανήκαν σε τρεις ομάδες: Η πρώτη ομάδα περιλάμβανε τους καθηγητές του Α.Δ.Π.: A. Δελμούζο, Δ. Σαράτση, Πην. Χριστάκου, Γεώργ. Βανάκο και Δημ. Τσαμασφύρο. Η δεύτερη ομάδα περιλάμβανε τα στελέχη του Εργατικού Κέντρου Βόλου: Κων. Ζάχο, Γεώργ. Κόσσυβα, Σάβ. Ραφαήλ, Κων. Νταϊφά, Χαρ. Χαρίτο, Κων. Χειρογιώργο, Νικ. Κατσιρέλο, Κων. Σούλιο, Γεώργ. Αλεξανδράκη και Δημ. Οικονομάκη, Στην τρίτη ομάδα ανήκουν πρόσωπα εναντίον των οποίων υπήρξαν καταθέσεις ότι κατά το ίδιο χρονικό διάστημα (ή και πριν απ' αυτό) διέπραξαν παρόμοιες με των 

——————————————

αποσπάσματα των καταθέσεων ενώπιον του Τόμαν, καταθέσεις που αντιπαραθέτει στα πραγματικά συμβάντα, και σχολιάζει τα σχετικά με το Σχολείο γεγονότα.

Σελ. 301
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/302.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

άλλων αξιόμεμπτες πράξεις, δηλ. οι: Φιλ. Αλεξίου, Γεώργ. Ντινόπουλος, Συμ. Λαζαρίδης, Γεώργ. Κουμπής και Κων. Βάρναλης1. Μεταξύ των ενεχομένων ήταν και ο δικηγόρος Κ. Ζάχος, o οποίος

——————————————

1. Από τους κατηγορουμένους η Πην. Χριστάκου ήταν η φιλόλογος καθηγήτρια του Α.Δ.Π., ηρωίδα στο επεισόδιο με το Δεσπότη (βλ. εδώ, σ. 268 κ εξ.)· ο Γεώργ. Βανάκος ήταν ο καθηγητής φυσικών στο Α.Δ.Π., που κατηγορήθηκε για τη μέθοδο διδασκαλίας των μαθημάτων ανθρωπολογίας και βιολογίας (λ.χ σχηματισμός στήθους, αναπαραγωγή εμβίων κ.ά.π.)· ο Δημ. Τσαμασφύρος, καθηγητής μαθηματικών στο Α.Δ.Π., κατηγορήθηκε περισσότερο για τις διαλέξεις του στο Εργατικό Κέντρο (καταγωγή του ανθρώπου, εξέλιξη των ειδών, δαρβινική θεωρία κλπ.)· o Γεώργ. Κόσσυβας, ήταν καπνεργάτης και δραστήριο μέλος του Εργατικού Κέντρου· θεωρήθηκε o κατ' εξοχήν υπεύθυνος της διάδοσης στο Βόλο μεταξύ των εργατών φυλλαδίων με αναρχικό αθεϊστικό περιεχόμενο και υποκινητής συζητήσεων όπου αμφισβητήθηκε η ύπαρξη Θεού κ.τ.π. Όπως είναι γνωστό, δεν παρουσιάστηκε στη Δίκη Ναυπλίου επικαλούμενος λόγους υγείας —πέθανε στη Μακρινίτσα Πηλίου το 1919 από φυματίωση· ο Σάβ. Ραφαήλ ήταν εβραίος στο θρήσκευμα και πιλοποιός στο επάγγελμα· ο Κων. Νταϊφάς ήταν δημοσιογράφος και υπάλληλος ναυτιλιακού γραφείου, γενικός Γραμματέας του Εργατικού Κέντρου· ο Χαρ. Χαρίτος ήταν καπνεργάτης και πρόεδρος του ταμείου αλληλοβοηθείας των εργατών· οι Κ. Χειρογιώργος, Ν. Κατσιρέλος και Κ. Σούλιος ήταν εργάτες· ο Γεώργ. Αλεξανδράκης («αναρχικός ψευτοδιανοούμενος» κατά τον Κορδάτο) ήταν ο κύριος υποκινητής των απεργιών των καπνεργατών· ο Φιλ. Αλεξίου, ήταν δάσκαλος στο 1ο Δημ. σχολείο αρρένων Βόλου (επιστολές του στο Δελμούζο, εδώ, τ. Β΄, σ. 303..)· ο γιατρός Γ. Ντινόπουλος κατηγορήθηκε για τις διαλέξεις του στο Εργατικό Κέντρο· ο φιλόλογος Συμ. Λαζαρίδης, καθηγητής στην Εμπορική Σχολή Βόλου, την περίοδο των «Αθεϊκών» συκοφαντήθηκε από το Δεσπότη Γερμανό (και γονείς μαθητών της Εμπορικής Σχολής) για ανάμειξη σοσιαλιστικών θεωριών στα μαθήματά του· πάντως στην υπόθεση των «Αθεϊκών» κατηγορήθηκε γιατί... «έφαγε κότα κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα προ οκταετίας (!)... »όταν ήταν καθηγητής στην Αργαλαστή, επειδή —όπως έλεγε o ίδιος— ήταν άρρωστος...· ο ελληνοδιδάσκαλος στην Αργαλαστή Γ. Κουμπής κατηγορήθηκε γιατί δίδασκε την αθεΐα, δεν είχε στο σπίτι του εικόνες κλπ. Τέλος, ο ποιητής Κ. Βάρναλης, σχολάρχης την περίοδο 1910-11 στην Αργαλαστή, κατηγορήθηκε ότι αποδοκίμασε μια εγκύκλιο του Πατριάρχη και ότι ήταν «μαλλιαρός»... (για την περίπτωση Βάρναλη, βλ. Χαρ. Χαρίτου, «Ο Βάρναλης σχολάρχης στην Αργαλαστή», περιοδ. Κείμενα τον Βόλου, τεύχ. 1, 1976, σ. 41-51, και ανάτυπο (1977).

Σελ. 302
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/303.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εξαιτίας της επαγγελματικής του ιδιότητας έπρεπε να απολαύει ειδικής δοσιδικίας. Το γεγονός αυτό υποχρέωσε τον ανακριτή-εισαγγελέα Γ. Τόμαν, αφού εν τω μεταξύ είχε σχηματιστεί ογκώδης δικογραφία, να προκαλέσει την έκδοση βουλεύματος, με το οποίο το Πρωτοδικείο Βόλου κηρυσσόταν... αναρμόδιο να εκδικάσει την υπόθεση και την παρέπεμπε στην αρμοδιότητα του εισαγγελέα Εφετών της Λάρισας1.

3. Οι ανακρίσεις του Τιμ. Αμπελά

Στις 26 Ιουλίου 1911 λοιπόν αναγγέλλεται η κάθοδος στο Βόλο του εφέτη Τιμ. Αμπελά, που ως ανακριτής θα αναλάμβανε τη διεξαγωγή του νέου κύκλου ανακρίσεων για τα ίδια σημεία του κατηγορητηρίου και εναντίον των ίδιων προσώπων2. Παρά τις αρχικές ελπίδες (των κατηγορουμένων) ότι η έλευση του εφέτη Αμπελά θα τοποθετούσε τα πράγματα στις σωστές τους διαστάσεις, ο νέος ανακριτής -συνεχίζοντας το έργο και τη νοοτροπία του προκατόχου του- επανέλαβε την ανάκριση και δέχτηκε τους ίδιους μάρτυρες (ή και μερικούς ακόμη), που δε δίστασαν να επαναλάβουν τις αρχικές καταθέσεις τους, εμπλουτισμένες τώρα με νέες "αποκαλύψεις" της δράσης των "αθέων" του Βόλου και της Αργαλαστής.

——————————————

1. Το Πλημμελειοδικείο Βόλου με το βούλευμά του (αρ. 601/1911) κηρύσσεται αναρμόδιο (το βούλευμα δημοσιεύτηκε στην εφημ. Θεσσαλία, 10.7.1911).

Για την περίπτωση της εξαίρεσης του δικηγόρου Κ. Ζάχου ίσχυσαν τα άρθρα 41 και 42 του Νόμου ΓΤΙΖ' της 23 12.1908 "περί δικηγορικών συλλόγων", που έγραφε: "εις την εξαιρετικήν δικαιοδοσίαν του άρθρου 36, παραγρ. 5 της Ποινικής Δικονομίας υπάγονται και οι δικηγόροι διά τα παρ' αυτών πραττόμενα πταίσματα ή πλημμελήματα, εφαρμοζομένου ως προς αυτούς και του άρθρ. 42 της Ποινικής Δικονομίας" (Κ. Βασιλείου, Νεώτεροι Κώδικες της ελληνικής νομοθεσίας, τ. Α', 1914).

Την απόφαση αυτή (την εκ των υστέρων δηλ. ανακάλυψη της ειδικής δοσιδικίας του δικηγόρου Ζάχου) κρίνει με πολύ σαρκασμό o Σαράτσης σ' επιστολή του προς το Δελμούζο (Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 268).

2. Η αγγελία στην εφημ. Θεσσαλία, 26.7.1911.

Σελ. 303
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/304.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Ο κύκλος των ανακρίσεων από τον Αμπελά αποτέλεσε την τρίτη φάση του Διωγμού εναντίον των υπευθύνων για τη διάδοση των αθεϊκών και αναρχικών ιδεών στο Βόλο και την περιοχή του. Όπως είναι φυσικό οι νέες καταθέσεις των διαφόρων μαρτύρων πρόσθεσαν σημαντικό όγκο στη δικογραφία, όχι όμως και καινούριο ενδιαφέρον, αφού οι περισσότεροι που κλήθηκαν να καταθέσουν επαναλάμβαναν τα ήδη γνωστά «γεγονότα» ή πρόσθεταν καινούριες απόψεις, για όσα εν τω μεταξύ είχαν συμβεί από το Φεβρουάριο του 1911 ως την εποχή των νέων ανακρίσεων. Ας σημειωθεί ότι στον ανακριτή Τόμαν είχαν δώσει τις καταθέσεις τους και οι φερόμενοι ως υπεύθυνοι, χωρίς να έχει σχηματιστεί εναντίον τους συγκεκριμένη κατηγορία. Αντίθετα, o νέος ανακριτής κοινοποίησε στους ενεχομένους το επίσημο κατηγορητήριο και τους κάλεσε να απολογηθούν, ο καθένας για όσα σημεία του κατηγορητηρίου τον αφορούσαν1.

Κατά τη διάρκεια του νέου αυτού κύκλου των ανακρίσεων, η έρευνα επεκτάθηκε και στους κύκλους του Εργατικού Κέντρου της Λάρισας, τα στελέχη του οποίου διατηρούσαν αλληλογραφία και κάποιες επαφές με τους συναδέλφους τους του Βόλου. Ο ανακριτής διαπίστωσε ότι και στη Λάρισα, από μέλη του εκεί Εργατικού Κέντρου, διεξαγόταν αντεθνική προπαγάνδα και διδασκόταν o αθεϊσμός. Έτσι στους βολιώτες ενεχομένους προστέθηκαν τρεις ακόμη, τα στελέχη του Κέντρου της Λάρισας· o δικηγόρος και νομικός σύμβουλος του Εργατικού Κέντρου της Λάρισας Ιω. Ασπιώτης, ο ιδιωτικός υπάλληλος Αστ. Φλώρος και ο υπάλληλος του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας Δημοσθ. Μπιτσάνης, ώστε το σύνολο των κατηγορουμένων για την υπόθεση των «Αθεϊκών» να φτάσει τους εικοσιτρείς (23).

Εν τω μεταξύ στο Βόλο συνεχιζόταν ο αναβρασμός της κοινής γνώμης καθώς οι καθημερινές εφημερίδες τροφοδοτούσαν το 

——————————————

1. Το κείμενο του κατηγορητηρίου, όπως κοινοποιήθηκε στους κατηγορουμένους (πβ. Α. Δελμούζου, Σαν παραμύθι, ό.π., σ. 5-9) δημοσιεύεται εδώ, τ. B'.

Σελ. 304
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/305.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

25. Τιμ. Αμπελάς, Εφέτης - ανακριτής προς Αλ. Δελμούζο κλήση για ανάκριση

20

Σελ. 305
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/306.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

26. «Ο ΤΗΝ ΑΘΕΪΑΝ ΕΝ ΒΟΛΩ ΔΙΔΑΞΑΣ» Σχέδιο με μολύβι

Σελ. 306
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/307.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ενδιαφέρον του κοινού με τη δημοσίευση των καταθέσεων των διαφόρων μαρτύρων και των απολογιών των κατηγορουμένων1. Νέο σημαντικό γεγονός υπήρξε η κατάθεση κάποιου μάρτυρα (του Γ. Ζυγαλάκη) ότι άκουσε το Δελμούζο να καθυβρίζει το Χριστό και τα πάθη Του τη Μεγ. Παρασκευή (του 1911), σ' ένα καφενείο του Βόλου παρουσία τρίτων, πράγμα που επιβάρυνε τη θέση του συγκεκριμένου κατηγορούμενου. Ακούστηκε επίσης ένα πλήθος από λεπτομέρειες από τη συμπεριφορά των κατηγορηθέντων στην ιδιωτική και δημόσια δράση τους. Παράλληλα μια σειρά από δίκες εναντίον του Δημοσθ. Κούρτοβικ (για εξύβριση, συκοφαντία κλπ. ) έδινε την ευκαιρία στο κοινό και στις εφημερίδες του Βόλου να ανακινούν, να συζητούν και να σχολιάζουν τις λεπτομέρειες της υπόθεσης.

Η διαδικασία αυτή κράτησε αρκετούς μήνες, ωσότου τον Ιανουάριο του 1912 αναγγέλλεται η περάτωση των ανακρίσεων και εκδόθηκε το σχετικό βούλευμα του Εφετείου της Λάρισας2. Σύμφωνα με το βούλευμα αυτό (αρ. 13 της 16.1.1912) παραπέμπονται σε

——————————————

1. Στην εφημ. Θεσσαλία σχεδόν καθημερινά στα φύλλα Σεπτεμβρίου 1911 δημοσιεύονται οι περιλήψεις των καταθέσεων των ποικίλων μαρτύρων (εφημ. Θεσσαλία, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15,16, 17, 18, 19 και 20.9. 1911), με γενικό τίτλο: "Όλα εις φως - Αι καταθέσεις των μαρτύρων διά τα Αθεϊκά - Ακριβής περίληψις από την δικογραφίαν". Συντάκτης της σειράς ήταν ο δημοσιογράφος Τ. Οικονομάκης [βλ. Χαρ. Χαρίτου, «Σελίδες από τη Δίκη των "αθέων" - άγνωστο χειρόγραφο του Τ. Οικονομάκη», περιοδ. Αργοναύτης, τεύχ. 3 (1976), σ. 1-26].

Στην ίδια εφημερίδα δημοσιεύτηκαν και οι απολογίες των κατηγορουμένων: Θεσσαλία, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 12.9.1911 του Σαράτση -που κυκλοφόρησε και σε χωριστό φυλλάδιο- και 13, 29 Σεπτ. και 1-6 Νοεμβ. 1911 του Δελμούζου.

2. Η αγγελία στην εφημ. Θεσσαλία, 26.1.1912. Η ίδια εφημερίδα δημοσίευσε το κείμενο του παραπεμπτικού βουλεύματος σε συνέχειες (φ.φ. των 8, 9,10,11, 12, 14, 15, 16 και 17 Φεβρ. 1912). Δεν είχα την ευκαιρία να δω ολόκληρο το κείμενο αυτό. Ελάχιστα αποσπάσματα αναδημοσίευσε η δημοσιογράφος Ν. Κολιού (εφημ. Θεσσαλία, 16, 18, 19 και 20 Μαΐου 1982). Η ίδια δημοσιογράφος με βεβαίωσε ότι το κείμενο που δημοσιεύτηκε το 1912 είναι ασυνεχές και με παραλείψεις.

Σελ. 307
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/308.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δίκη για τις καταλογιζόμενες πράξεις τελικά δώδεκα από τους ενεχομένους, δηλ. οι: Δελμούζος, Σαράτσης, Ζάχος, Κόσσυβας, Χειρογιώργος. Χαρίτος, Σούλιος, Κατσιρέλος, Ραφαήλ, Ασπιώτης, Φλώρος και Μπιτσάνης. Συγκεκριμένα οι δώδεκα παραπέμπονται σε δίκη με την κατηγορία της παράβασης των άρθρων 14 και 18 του "περί εξυβρίσεων εν γένει και περί Τύπου" Νόμου1. Το βούλευμα καθιστούσε αρμόδιο για την εκδίκαση της υποθέσεως Εφετείο, επειδή μεταξύ των κατηγορουμένων υπήρχαν δύο δικηγόροι, που κατά το νόμο απελάμβαναν ειδικής δοσιδικίας, όπως προαναφέρθηκε.

Με το ίδιο βούλευμα παραπέμπονταν να δικαστούν στο Πλημμελειοδικείο Βόλου εικοσιένα άτομα, δηλαδή οι παραπάνω κατηγορηθέντες -εκτός των δύο δικηγόρων- και οι Οικονομάκης, Αλεξανδράκης, Αλεξίου, Νταϊφάς, Βάρναλης, Κουμπής, Λαζαρίδης, Ντινόπουλος, Τσαμασφύρος, Βανάκος και Χριστάκου, κατηγορούμενοι για παραβάσεις των άρθρων: 57, 195, 198, 199, 204 και 272 του Ποινικού Νόμου ("βλάβην των ηθών", "πρόσκλησιν εις απεργίαν", "εξύβρισιν του επισκόπου", "παρακώλυσιν προσευχής" κλπ. )2.

——————————————

1. Άρθρο 14: "Όστις καθ' οιονδήποτε τρόπον προκαλεί υπό το πρόσχημα της θρησκείας εις παράβασιν των νόμων και των διαταγμάτων της Κυβερνήσεως, όστις ζητεί να ελκύση προσηλύτους εις λεγόμενα θρησκευτικά δόγματα, με τα οποία ενεργούμενα είναι ασυμβίβαστος η διατήρησις της πολιτικής τάξεως, υποβάλλεται εις φυλάκισιν έξ μηνών μέχρι δύο ετών, και προσέτι, εάν ήναι δημόσιος υπάλληλος ή υπηρέτης, αποβάλλεται της υπηρεσίας". (Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 37, Αθήνα, 23 Νοεμβ. 1837, σ. 147).

Άρθρο 18: "Όστις διά δημοσίου ομιλίας, διδασκαλίας συγγράμματος ή συμβολικής παραστάσεως εκφράζεται εις πρόσκομμα άλλων με τρόπον προσβάλλοντα το οφειλόμενο σέβας προς τον Δημιουργόν του παντός, όστις εκφράζει τοιαύτας αρχάς, δόξας ή φρονήματα τα οποία αντιβαίνουσι εν γένει εις τας βάσεις της θρησκείας, και ηθικής, ή αλλως είναι επιβλαβή εις την θρησκείαν, ή εις τα ήθη, όστις προσπαθή να δικαιολογήση πράξεις, χαρακτηριζομένας, ως πλημμελήματα ή κακουργήματα, παρά του νόμου, καταδικάζεται εις φυλάκισιν το πολύ τριών μηνών, και εν υποτροπή τιμωρείται με φυλάκισιν το πολύ έξ μηνών". (Στο ίδιο, σ. 147-148).

2. Αρθρο 57: "Εάν δύο ή πλειότεροι, υπό κοινού συμφέροντος κινούμενοι

Σελ. 308
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/309.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Αμέσως μετά την έκδοση του βουλεύματος του Συμβουλίου Εφετών της Λάρισας, οι κατηγορούμενοι Δ. Σαράτσης, Αλ. Δελμούζος και Δ. Μπιτσάνης υπέβαλαν μηνυτήριες αναφορές εναντίον του ανακριτή T. Αμπελά "διά διαφόρους παραβάσεις αν μη ποινικώς, πάντως πειθαρχικώς κολασίμους, διαπραχθείσας παρ' αυτού κατά

——————————————

συναποφασίσωσι την εκτέλεσιν ωρισμένου τινός πλημμελήματος ή κακουργήματος και ένεκα ταύτης συνομολογήσωσι προς αλλήλους αμοιβαίαν συνδρομήν ή εάν τις και μετέπειτα προσχωρήση εις παρομοίαν συμφωνίαν, τότε πας των συναιτίων τοιαύτης συστάσεως όστις προ ή επί της πράξεως συνείργησε καθ' οιονδήποτε τρόπον ή παρευρέθη εις την εκτέλεσιν, τιμωρείται. ".

Άρθρο 195: "Με φυλάκισιν [...] τιμωρούνται ιδιώται, οίτινες εμποδίζουσιν ή αναγκάζουσιν άλλον διά της βίας ή δι' απειλών να πρεσβεύη θρησκείαν συγχωρημένην παρά της Κυβερνήσεως, να παρευρίσκεται εις τας ιερουργίας της, να πανηγυρίζη θρησκευτικας τινάς εορτάς, και ιδίως να ανοίγη ή να κλείη αποθήκας, εργαστήρια ή πρατήρια".

Άρθρο 198: "Αιρεσιώται, οίτινες προσπαθούν δι' αθεμίτων μέσων να διαδώσωσι ή να καταστήσωσι επικρατείς τας θρησκευτικάς των δόξας, κηρύττουσιν επί δημοσίων τόπων, ερεθίζουσιν τους οπαδούς των εις εχθροπάθειαν κατά των ετεροδοξούντων, ή τους εμποδίζουσιν από του να ευρίσκονται εις την κοινωνικήν σχέσιν μετ' άλλων, ή εναντίον απαγορεύσεως της αρχής, ζητούν να διαστέλλωσιν εαυτούς και τα μέλη της αιρέσεώς των δι' εξωτερικών γνωρισμάτων, τιμωρούνται...".

Αρθρο 199: "Με φυλάκισιν [...] τιμωρείται όστις ή εξυβρίζει διά περιφρονητικών λέξεων, κινημάτων ή απειλών, ή βλασφημεί, χλευάζει, ή λοιδωρεί εγγράφως ή διά ζώσης υπαλλήλους, ή υπηρέτας της εκκλησίας, εν ω εκτελούν τα καθήκοντά των και ή ως προς εκτέλεσιν αυτών. Εάν η ύβρις γενή εν καιρώ της εκτελέσεως των καθηκόντων εντός της εκκλησίας, ή εις άλλην δημοσίαν συνέλευσιν καταγινώσκεται τότε εις τον ένοχον".

Άρθρο 204: "Όστις διά ζώσης ή εγγράφως προσκαλεί ή ερεθίζει τους πολίτας εις διχόνοιαν, εις αμοιβαίαν καταφρόνησιν ή εχθροπάθειαν, τιμωρείται...".

Αρθρο 272: "Όστις προς κοινόν σκάνδαλον ή επί τω σκοπώ του να παρασύρη άλλους, βλάπτει τα ήθη, διαδίδων ακόλαστα συγγράμματα ή συμβολικάς παραστάσεις, ωσαύτως προσβάλλει την αιδώ δι' ακολάστων πράξεων, μη τιμωρουμένων ιδίως εις τον παρόντα ποινικόν νόμον...".

(Στο ίδιο, αρ. 66, 3 Νοεμβ. 1836, Β.Δ. της 24ης Ιουλίου 1835). Οι ποινές που επέβαλλε ο Π.Ν. στους παραβάτες των παραπάνω άρθρων ήταν φυλάκιση από τρεις μήνες ως δύο χρόνια.

Σελ. 309
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/310.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

Σελ. 310
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/311.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

27. Κλητήριον Θέσπισμα για τη Δίκη του Ναυπλίου

Σελ. 311
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/312.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

την ανάκρισιν"1. Οι ενέργειες αυτές προκάλεσαν νέο κύκλο ανακρίσεων, που έκανε ο εισαγγελέας Εφετών της Λάρισας, A. Σπηλιάδης, εξετάζοντας τις μομφές που επέρριπταν οι κατηγορούμενοι κατά του ανακριτικού έργου του Τ. Αμπελά. Αποτέλεσμα των νέων ανακρίσεων ήταν η πειθαρχική δίωξη του Αμπελά από τον εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Μ. Χατζάκο, ο οποίος με έγγραφό του δέχεται την "εκ κουφότητος παράβασιν των καθηκόντων" του Αμπελά και τον καλεί στις 12.9.1912 να απολογηθεί. Τη δημοσίευση του εγγράφου αυτού ζήτησε με επανειλημμένες αναφορές του ο πληρεξούσιος δικηγόρος των κατηγορουμένων Κ. Τριανταφυλλόπουλος, πράγμα που έγινε κατορθωτό μόλις στις 19.4.1914, ενώ ήδη το θέμα συζητούσε η Βουλή και είχε ζητηθεί να αποδοθεί στη δημοσιότητα η υπόθεση της πειθαρχικής δίωξης του ανακριτή των "Αθεϊκών", ο οποίος πάντως είχε φροντίσει να παραιτηθεί από τη δικαστική υπηρεσία2. Οι κατηγορούμενοι επίσης Σαράτσης και Δελμούζος υπέβαλαν αιτήσεις "ανακοπής" του βουλεύματος του Εφετείου της Λάρισας στον Άρειο Πάγο, το Φεβρουάριο του 19123. Το Μάιο του ίδιου χρόνου ο Άρειος Πάγος με το βούλευμά του (αρ. 113/1912) απέρριψε την αίτηση ανακοπής του βουλεύματος του Εφετείου της Λάρισας και παρέπεμψε οριστικά τους δώδεκα κατηγορουμένους να δικαστούν ενώπιον Εφετείου

——————————————

1. Βλ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 504 κ.π. Σημαντικές αβλεψίες του ανακριτή Αμπελά παρατηρήθηκαν κατά την εξέταση του κατηγορουμένου Δημοσθ. Μπιτσάνη. H απολογία και οι περιπέτειες του Μπιτσάνη εκθέτονται στο φυλλάδιο: Το φιλολογικόν κέρδος της δίκης των αθέων - από την επίσημον δικογραφίαν των αθεϊκών, (Σεπτέμ.) 1911. H απολογία του Μπιτσάνη πρωτοδημοσιεύτηκε στην εφημ. Ακρόπολις.

2. Το πόρισμα του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου και τα κείμενα των αναφορών εναντίον του Τ. Αμπελά δημοσιεύτηκαν μετά τη Δίκη στο παράρτημα του Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 504-511. Τον έλεγχο εξάλλου του βουλεύματος (του Εφετείου της Λάρισας) επιχείρησε ο συνήγορος των κατηγορουμένων Κων. Τριανταφυλλόπουλος στο φυλλάδιο: Θεός και θέμις, Αθήνα 1912.

3. H είδηση στην εφημ. Θεσσαλία, 17.12.1912. Το κείμενό του εξάλλου κατά της ανακοπής βουλεύματος του Αρείου Πάγου δημοσιεύεται στην ίδια εφημερίδα (11 και 12.6.1912).

Σελ. 312
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/313.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

(χωρίς πάντως να καθορίσει τον τόπο και χρόνο διεξαγωγής της δίκης) για τις αποδιδόμενες σ' αυτούς παραβάσεις.

Η παραπομπή των κατηγορουμένων στο δικαστήριο καθυστέρησε επί δύο και πλέον χρόνια -για τους λόγους που αναφέρονται παρακάτω-, ώστε να βρεθούν οι κατηγορούμενοι τελικά στα εδώλια του Εφετείου Ναυπλίου τον Απρίλιο του 1914. Η Δίκη του Ναυπλίου αποτελεί την τέταρτη φάση της καταδίωξης των πρωτεργατών του Α.Δ.Π. και των στελεχών των Εργατικών Κέντρων Βόλου και Λάρισας.

Δ. Η ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΝΑΥΠΛΙΟΥ

Η Δίκη του Ναυπλίου αποτέλεσε το τέρμα μιας σειράς γεγονότων, που αφορούν τις προσπάθειες εκσυγχρονισμού της νεοελληνικής εκπαίδευσης και παράλληλα τις προσπάθειες καταξίωσης της εργατικής ιδέας. Η Δίκη αυτή υπήρξε η κατάληξη της φαινομενικής τουλάχιστον, αντιδικίας μεταξύ των συντηρητικών και των προοδευτικών στοιχείων, που καθόρισε την πολιτισμική και κοινωνική φυσιογνωμία μιας εποχής. Υπήρξε ακόμη η Δίκη αυτή η τελευταία φάση της δικαστικής περιπέτειας, που υποχρεώθηκαν να υποστούν οι πρωτεργάτες της λειτουργίας του Α.Δ.Π. και της δραστηριότητας του πρώτου Εργατικού Κέντρου της χώρας. Υπήρξε τέλος η Δίκη του Ναυπλίου το σημείο αναφοράς για μια κρίσιμη περίοδο της δημοτικιστικής κίνησης και του εργατικού-σοσιαλιστικού κινήματος στη νεότερη ιστορία της χώρας μας.

Όπως παραπάνω αναφέρθηκε, το βούλευμα των Εφετών της Λάρισας παρέπεμψε τους δώδεκα κατηγορουμένους για την υπόθεση των "Αθεϊκών" του Βόλου, πράγμα που δέχτηκε (μετά την απόρριψη της αίτησης ανακοπής του βουλεύματος) ο Άρειος Πάγος με το γνωστό δικό του βούλευμα. Η υπόθεση όφειλε να εκδικαστεί από Εφετείο. Ήδη τον Ιούλιο του 1912 έγινε γνωστό ότι η Δίκη επρόκειτο να διεξαχθεί στο Εφετείο Ναυπλίου. Ο ορισμός

Σελ. 313
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/314.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αυτού του Εφετείου, αντί του αντίστοιχου της Λάρισας, όπου ήταν φυσιολογικότερο να διεξαχθεί δίκη με αντικείμενο παραβάσεις που έγιναν στην περιοχή της δικής τους δικαιοδοσίας, οφείλεται σε πρόταση του εισαγγελέα Εφετών της Λάρισας (του A. Σπηλιάδη), επειδή -κατά την άποψή του- υπήρχε κίνδυνος να σημειωθούν ταραχές εκ μέρους των φίλων των κατηγορουμένων και των αντιφρονούντων, μια και η Λάρισα ήταν πολύ κοντά στο Βόλο. Για παρόμοιους λόγους αποκλείστηκαν τα Εφετεία της Αθήνας και της Κέρκυρας, με εντολή του υπουργού Δικαιοσύνης. Ο καθορισμός του μακρινού Ναυπλίου προκάλεσε πολλά προβλήματα στους κατηγορουμένους και ψυχική ταλαιπωρία, μήπως γίνει αδύνατη η μεταφορά εκεί των μαρτύρων (για οικονομικούς λόγους, επειδή τα έξοδα θα βάρυναν τους ίδιους ), και για αντικειμενικούς λόγους, μήπως δηλ. μειωθούν οι δυνατότητες υπεράσπισής τους. Γράφει, σχετικά ο Σαράτσης: "Το Ναύπλιο, είνε για μας στέρησις δικαιοσύνης, αφού ούτε εμείς θα μπορέσουμε να πάμε κανένα μάρτυρα εκεί, χειμώνα μάλιστα καιρό, ούτε οι κακόμοιροι εργάται..."1. Επρόκειτο να γίνει η Δίκη τον Οκτώβριο του 1912. Ήδη είχε σημειωθεί καθυστέρηση ενός εξαμήνου, εξαιτίας των ενστάσεων των κατηγορουμένων και της πειθαρχικής δίωξης κατά του ανακριτή Αμπελά. Η διεξαγωγή εξάλλου των Βαλκανικών πολέμων (Οκτώβριος 1912 - Αύγουστος 1913) και οι επιπτώσεις τους, ανέβαλαν για ενάμιση χρόνο ακόμη την εκδίκαση της υπόθεσης. Μόλις στις αρχές του 1914 καθορίστηκε οριστικά και αμετάκλητα η ημερομηνία (16 Απριλίου) για τη Δίκη στο Εφετείο του Ναυπλίου. Η επιμήκυνση του χρόνου αναμονής της Δίκης, παρά την πρόκληση δικαιολογημένου εκνευρισμού στους κατηγορουμένους, φαίνεται ότι συντέλεσε στην απάλυνση της αρχικής οξύτητας των πνευμάτων και λειτούργησε προς όφελος των κατηγορουμένων.

Ως την ημερομηνία διεξαγωγής της Δίκης οι κατηγορούμενοι όφειλαν να επιλύσουν μια σειρά προβλημάτων σχετικών με την

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 345 (επιστολή της 31.8.1912).

Σελ. 314
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/315.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

οργάνωση της υπεράσπισής τους. Και ενώ δεν είναι γνωστές οι, ενέργειες των άλλων κατηγορουμένων, η αλληλογραφία των Σαράτση-Δελμούζου της εποχής αυτής μας προσφέρει ένα πλήθος πληροφοριών για τις σκέψεις και τις ενέργειες τους· η αλληλογραφία αυτή διακρίνεται για την ανυστεροβουλία και τη φιλικότητα μεταξύ των δύο πρωταγωνιστών, κι έτσι είναι δυνατό να διαγνωσθούν οι πιο ειλικρινείς και οι βαθύτερες σκέψεις των αλληλογράφων, καθώς και οι ποικίλες (ακόμη και οι παρασκηνιακές) ενέργειες των προσώπων, που φαίνεται είχαν αναλάβει το μέγιστο βάρος των ευθυνών του υπό κατηγορία έργου. Τα θέματα που απασχολούν έντονα τους δύο πρωταγωνιστές της Δίκης (και νομίζουμε πως δικαιούνται τον τίτλο του πρωταγωνιστή) στη μεταξύ τους αλληλογραφία είναι τα εξής: η επιλογή των καταλληλότερων συνηγόρων, η προσέλκυση των πιο χρήσιμων από τους μάρτυρες υπεράσπισης, η δημιουργία κλίματος ευνοϊκού για την υπόθεσή τους με τη συγκέντρωση τεκμηρίων της αθωότητας τους και τον επηρεασμό της κοινής γνώμης και υψηλά ισταμένων προσώπων, και βέβαια το βάρος των οικονομικών υποχρεώσεων τους. Η δημοσιευμένη αλληλογραφία των Σαράτση-Δελμούζου (ειδικά της επίμαχης περιόδου) είναι και σε τούτο χρήσιμη· εκτός από την παροχή πληροφοριών για την ιστορία του πράγματος, δίνεται η ερμηνεία της ψυχολογικής ατμόσφαιρας, που δημιούργησε η επερχόμενη Δίκη, αλλά κυρίως αποκαλύπτει την ειλικρίνεια των προθέσεων και την ανωτερότητα του χαρακτήρα των δύο δημιουργών του βολιώτικου Σχολείου.

Ως συνηγόρους του ο Δελμούζος, τόσο κατά την προδικασία όσο και κατά τη διεξαγωγή της Δίκης, είχε τους αθηναίους δικηγόρους Κων. Τριανταφυλλόπουλο και Λουκά Νάκο1. Και οι δύο αυτοί ήταν

——————————————

1. Κων. Τριανταφυλλόπουλος (1881-1966), νομικός και πολιτικός· συνεργάτης του Αλ. Παπαναστασίου και συνιδρυτής της «Κοινωνιολογικής Εταιρείας». Αργότερα εγκατέλειψε την πολιτική δράση και ακολούθησε την ακαδημαϊκή καριέρα (καθηγ. Ρωμαϊκού Δικαίου).

Λουκάς Νάκος (1865-1933), νομικός και πολιτική προσωπικότητα. Την

Σελ. 315
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/316.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

γνωστοί και ικανοί δικηγόροι, και ταυτόχρονα διέθεταν έντονη πολιτική ακτινοβολία, ενώ παράλληλα συνδέονταν με τον κατηγορούμενο με προσωπική φιλία. Αντίστοιχα ο Σαράτσης πήγε στο Ναύπλιο με συνήγορο το βολιώτη επίσης ικανό δικηγόρο και .πολιτικό παράγοντα Νικ. Γάτσο1. Αντίθετα προς το Δελμούζο αυτός είχε χρησιμοποιήσει κατά την προδικασία διαφορετικούς συνηγόρους, μεταξύ των οποίων ο βολιώτης Σοφ. Τριανταφυλλίδης μέχρι τις παραμονές της Δίκης φαινόταν o βασικός (δεύτερος) συνήγορός του, αλλά τελικά δε χρησιμοποίησε τις υπηρεσίες του ο Σαράτσης.

Αντίθετα με τους προηγουμένους, οι άλλοι δέκα κατηγορούμενοι -χωρίς να εξαιρείται ο επίσης βασικός κατηγορούμενος Κ. Ζάχος, που δε θέλησε να προσλάβει συνήγορο- προσήλθαν στο Ναύπλιο χωρίς τη νομική συμπαράσταση δικηγόρων· βεβαίως ήταν κατά κάποιο τρόπο εξασφαλισμένη η συνδρομή των συνηγόρων των κυρίως κατηγορουμένων. Πάντως φαίνεται, ότι την τελευταία στιγμή ο τέταρτος συνήγορος Γ. Πετρίδης, δικηγόρος από το Ναύπλιο, ανέλαβε την υπεράσπιση του Ζάχου και των εργατών. Η παρουσία, εξάλλου, συνηγόρου από τον τόπο όπου γινόταν η Δίκη, αποτελούσε πάγια τακτική στις περιπτώσεις αυτές2. Η παρουσία των παραπάνω συνηγόρων υπήρξε αποφασιστική, τόσο με τις παρεμβάσεις τους, όσο και με τις αγορεύσεις τους, πράγμα που φαίνεται στο περιεχόμενο των Πρακτικών της Δίκης.

Ως μάρτυρες της υπεράσπισης προσήλθαν στο Ναύπλιο, προσκαλεσμένοι πάλι από τους δύο βασικούς κατηγορουμένους, αρκετοί βολιώτες κυρίως, όχι πάντως τόσοι όσοι αρχικά είχαν κριθεί 

——————————————

εποχή της Δίκης ήταν βουλευτής· ανήκε στον κύκλο των "Κοινωνιολόγων" και αργότερα στέλεχος του Βενιζελικού κόμματος.

1. Νικόλαος Γάτσος (1864-1934), βολιώτης δικηγόρος και πολιτικός, βουλευτής και γερουσιαστής της επαρχίας Μαγνησίας. Οι παρεμβάσεις του κατά τη διάρκεια της δίκης διακρίνονται για το χιούμορ τους.

2. Δε γνωρίζουμε γιατί τελικά προτιμήθηκε ο Πετρίδης. Στην αλληλογραφία των πρωταγωνιστών είχαν προταθεί τα ονόματα άλλων δικηγόρων από το Ναύπλιο (Γιαννόπουλος, Παπαθεοδωρακόπουλος, Τσουκαλάς). 

Σελ. 316
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/317.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

απαραίτητοι. Άλλοι απ' αυτούς προσήλθαν για να πληροφορήσουν το δικαστήριο για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες έγιναν τα γεγονότα -που συντέλεσαν στη διατύπωση του κατηγορητηρίου, και άλλοι για να βεβαιώσουν τις αρετές της προσωπικότητας των κατηγορουμένων. Οι περισσότεροι είχαν δώσει καταθέσεις και κατά τη διάρκεια των πολλαπλών ανακρίσεων της προδικασίας.

Από την άλλη πλευρά πολυπληθείς υπήρξαν οι μάρτυρες κατηγορίας, στο σύνολο τους κάτοικοι του Βόλου και της Λάρισας. Από τα περιεχόμενα των δημοσιευμένων Πρακτικών της Δίκης διαπιστώνουμε πως μεγαλύτερη σημασία (και αντίστοιχη έκταση) είχαν οι καταθέσεις των: Δεσπότη Δημητριάδος, N. Ζαρλή, δημοτικού συμβούλου Παγασών, Μιλτ. Μπουφίδη, δικηγόρου και βουλευτή, Ιω. Ιωαννίδη, δικηγόρου και πατέρα μαθήτριας του Α.Δ.Π., και Δ. Κούρτοβικ, δημοσιογράφου (από τους μάρτυρες κατηγορίας), και των N. Πολίτη, καθηγητή του Πανεπιστημίου, Δημ. Γληνού, εκπαιδευτικού, Δημ. Τσαμασφύρου, καθηγητή μαθηματικών του Α.Δ.Π. και Αγλ. Κοκωσλή, μέλους της Εφορείας του καταργηθέντος Σχολείου (από τους μάρτυρες της υπεράσπισης). Ο συνολικός αριθμός των μαρτύρων, που κατέθεσαν στη Δίκη, ξεπερνά τους εκατόν δέκα. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι, για λόγους που αναφέρονται στην αξιοπιστία των δημοσιευμένων πρακτικών, δεν είναι δυνατό να ελεγχθεί η πραγματική βαρύτητα που είχαν κατά την ακροαματική διαδικασία οι μαρτυρικές καταθέσεις1.

Η Δίκη στο Εφετείο του Ναυπλίου άρχισε την Τετάρτη 16 Απριλίου 1914, κράτησε δώδεκα μέρες και τέλειωσε στις 28 του

——————————————

1. Ανάλογη εικόνα παρουσιάζουν τα περιεχόμενα του βιβλίου, Τα πρακτικά της εν Ναυπλίω δίκης του 1911 των αθέων και μαλλιαρών του Βόλου. Ο τόμος, που εκδόθηκε πιθανότατα το 1926, περιέχει την αρθρογραφία στον Κήρυκα και τις ανταποκρίσεις του Κούρτοβικ από το Ναύπλιο. Το ύφος των περιεχομένων ανήκει στη γνωστή επιθετικότητα του συντάκτη τους και διακρίνεται για κάποιες προκαταλήψεις· είναι όμως πολύ χρήσιμη η αντιπαραβολή αυτών των "πρακτικών" προς τα περιεχόμενα του βιβλίου Η  Δίκη του Ναυπλίου.

Σελ. 317
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 298
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    Στο σημείο αυτό προβάλλει η νοοτροπία και η τακτική που ακολούθησε στην έρευνα της υπόθεσης o αρμόδιος δικαστικός λειτουργός, ο εισαγγελέας του Πρωτοδικείου Βόλου Γουλ.  Τόμαν. Ο ανακριτικός του ζήλος προώθησε στο έπακρο τη συκοφαντική εκστρατεία του Κήρυκος με αποτέλεσμα να εμπλακούν στην υπόθεση των "Αθεϊκών" δεκάδες ατόμων, που κάποιος μάρτυρας κατηγορίας είδε ή άκουσε ή φαντάστηκε να δρουν στην πόλη και την περιφέρεια του Βόλου και να βλάπτουν τη θρησκεία ή την πατρίδα.

    2. Οι ανακρίσεις του Γ. Τόμαν

    Ο ευρύς κύκλος του ανακριτικού έργου του εισαγγελέα Τόμαν καλύπτει τη δεύτερη φάση του Διωγμού εναντίον των ανθρώπων του Παρθεναγωγείου, με επέκταση μάλιστα εναντίον προσώπων ασχέτων προς τη λειτουργία του Α.Δ.Π. και εναντίον των στελεχών αυτή τη φορά του Εργατικού Κέντρου Βόλου, όπου επίσης (σύμφωνα με τις πληροφορίες πάντα του Κήρυκος), γινόταν αντιθρησκευτική και αντεθνική προπαγάνδα και διδασκαλία. Με τη μέθοδο αυτή η διατύπωση της κατηγορίας επεκτάθηκε στην "από κοινού σύστασιν προς τέλεσιν των αξιοποίνων πράξεων", ενώ στην πραγματικότητα τα μόνα κοινά σημεία στη δράση του Α.Δ.Π. και του Εργατικού Κέντρου του Βόλου υπήρξαν: η χρησιμοποίηση της δημοτικής γλώσσας και στα δύο ιδρύματα και η συμμετοχή των Σαράτση-Δελμούζου στις εκδηλώσεις του Κέντρου1.

    ——————————————

    της πόλεμος έφτασε σε αποκορύφωμα το 1911 σε συνδυασμό με τον αναβρασμό εναντίον των υπευθύνων του Παρθεναγωγείου, και με απειλές για ανατίναξη κλπ. Τα γεγονότα αυτά ανάγκασαν το Σαράτση (Σεβάσμιο Αδελφό κατά την τεκτονική ορολογία) να παραιτηθεί από μέλος της Στοάς του Βόλου και να αποσυρθεί έκτοτε. (Βλ. Μαρίνου Πολλάτου, Διακόσια χρόνια Ελληνικού Τεκτονισμού (1740-1940), Αθήνα 1952, σ. 386-337). Για πιθανή συμμετοχή στη Στοά του Δελμούζου ή άλλου από τους κατηγορηθέντες δεν έχω βρει αποδεικτικά στοιχεία

    1. Η περίπτωση της συνεργίας των κατηγορουμένων στη διάπραξη των καταγγελλομένων ήταν βέβαια επιβαρυντική γι' αυτούς, και προϋπέθετε