Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 3-22 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/3.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΤΟ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟ ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ

Σελ. 3
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/4.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΠΙΤΡΟΠΗ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ,

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

© ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

Αχαρνών 417, τηλ. 25 30 872 και 25 30 873

ISBN (set) 960-7138-05-0

(τ. 1) 960-7138-06-6

Σελ. 4
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/5.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ Γ. ΧΑΡΙΤΟΣ

ΤΟ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟ ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ

ΤΟΜΟΣ ΠΡΩΤΟΣ

IΣTΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

—————————————— 20 —————————————————

ΑΘΗΝΑ 1989

Σελ. 5
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/6.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/7.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

"Το βολιώτικο σχολείο είναι τώρα -και θάναι φοβούμαι για καιρό- χρήσιμο. Χρήσιμο όχι μόνο ως πνοή, αλλά και ως ιστορικό αντίκρισμα, και ως θετικότερη συνεισφορά, ακόμα και με τα λάθη του".

ΑΛΕΞ. Π. ΔΕΛΜΟΥΖΟΣ

Σελ. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/8.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/9.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος, αποτελεί την κύρια μέριμνα αυτής της μελέτης. Ουσιαστικά με απασχολεί η χρονική περίοδος της εξαετίας 1908-1914, η εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε -μετά τη διακοπή της λειτουργίας του- ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των "Αθεϊκών" του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη τον Ναυπλίου.

Η Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης, ο επιστημονικός αυτός κλάδος αναπτυσσόμενος μόλις τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας, επιζητεί να καταδείξει τα όρια του φαινομένου που καθιστά την εκπαίδευση σημαντικό παράγοντα των κοινωνικών εξελίξεων στη χώρα μας κατά τη νεότερη και τη σύγχρονη εποχή. Στο πλαίσιο αυτό η έρευνα για τα σχολεία και το εκπαιδευτικό σύστημα, και μάλιστα για τις περιπτώσεις όπου επιχειρήθηκαν μεταρρυθμίσεις και εκσυγχρονισμοί, αποκτά μεγάλη σημασία. Η σύνθεση της ιστορίας του βολιώτικου Σχολείου φιλοδοξεί να συμβάλλει στη μελέτη των εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων, που επιχειρήθηκαν στην πατρίδα μας.

Αν και η ιστορία του Σχολείου αποτελεί το επίκεντρο του ενδιαφέροντός μου, δεν παραγνωρίζω τη σημασία της πολιτικής,

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/10.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κοινωνικής, οικονομικής και πολιτισμικής εικόνας, που παρουσίαζε ο ελληνικός χώρος κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών του περασμένου αιώνα και των πρώτων τον εικοστού. Ακριβώς αυτή την περίοδο συμβαίνουν στην Ελλάδα σημαντικά γεγονότα, που καθόρισαν τη φυσιογνωμία της νεότερης και της σύγχρονης ιστορίας του τόπου μας. Ορισμένα από τα γεγονότα αυτά, όπως η οικονομική ανάπτυξη και η πολιτική επικράτηση της αστικής τάξης, η γέννηση του εργατικού κινήματος, η διάδοση της σοσιαλιστικής ιδεολογίας και οι απόπειρες μεταρρύθμισης του εκπαιδευτικού συστήματος, αποκρυσταλλώθηκαν στο περιβάλλον της πόλης του Βόλου. Η διαπίστωση αυτή καθιστά το Βόλο έναν τόπο σημαντικών εξελίξεων και επομένως αντικείμενο ζωηρού ενδιαφέροντος για την ιστορία της χώρας μας.

Ωστόσο διαπιστώνω πως λείπουν από την ελληνική βιβλιογραφία τα έργα εκείνα, που περιγράφουν και ερμηνεύουν την ακμή του Βόλου στις αρχές του αιώνα μας· πολύ περισσότερο λείπουν οι μελέτες που αποδεικνύουν την αιτιακή σχέση μεταξύ των γεγονότων εκείνων και της ιστορίας του βολιώτικου Σχολείου και των «Αθεϊκών», τοποθετημένα στο ευρύτερο πλαίσιο των κοινωνικών, άρα και εκπαιδευτικών, διεργασιών που συμβαίνουν εκείνη την εποχή στον ελληνικό χώρο. Η παρούσα μελέτη φιλοδοξεί να καλύψει το κενό τούτο —στο μέτρο των δυνατοτήτων τον συντάκτη της— και να συνθέσει την ιστορία του Παρθεναγωγείου και των «Αθεϊκών» του Βόλου.

Προσωπικοί και συναισθηματικοί λόγοι αποτέλεσαν την αφορμή της ενασχόλησής μου με την υπόθεση αυτή: η ιδιότητα μου του βολιώτη εκπαιδευτικού και η συγγενική σχέση, που με συνδέει με το Χαράλαμπο Γρηγ. Χαρίτο, έναν από τους πρωτοπόρους του εργατικού κινήματος στο Βόλο και κατηγορούμενο στη Δίκη του Ναυπλίου.

Τα γεγονότα τον Βόλου ήταν γνωστά ως τώρα μόνο από τις γραπτές μαρτυρίες των πρωταγωνιστών τους και τις (σύντομες συνήθως) αναφορές όσων κατά καιρούς ασχολήθηκαν με την προσωπικότητα του Αλ. Δελμούζου, τις εκπαιδευτικές 

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/11.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μεταρρυθμίσεις και τους εργατικούς αγώνες στη χώρα μας. Ένα πλήθος από πληροφορίες ήταν κατεσπαρμένο σε άγνωστες, αδημοσίευτες ή ανεκμετάλλευτες πηγές, όπως στον τύπο —βολιώτικο και αθηναϊκό κατά κανόνα—, στα Πρακτικά του Δήμου Παγασών, στα ακατάγραφα αρχεία των πρωταγωνιστών των γεγονότων και στη μνήμη όσων γνώρισαν άμεσα τα πρόσωπα και τα γεγονότα. Η έρευνα, καταγραφή και επεξεργασία του πλήθους αυτού των πηγών και του άλλου υλικού αποτέλεσε μακροχρόνια ενασχόλησή μου. Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι ένα πολύ μεγάλο μέρος των πηγών και άλλων τεκμηρίων της ιστορίας του Παρθεναγωγείου και του Εργατικού Κέντρου του Βόλου (φοβούμαι ότι) χάθηκε ή καταστράφηκε κατά τη διάρκεια των περιπετειών του τόπου και των προσώπων.

Η παρούσα μελέτη στηρίζεται σε πολλά στο περιεχόμενο προηγούμενων εργασιών μου· ουσιαστικά αποτελεί τη συνέχεια και την επέκταση των περιεχομένων τόσο της διδακτορικής μου διατριβής, που εγκρίθηκε και τιμήθηκε με το βαθμό «άριστα» από το Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1986, όσο και της έκδοσης της αλληλογραφίας Σαράτση-Δελμούζου το 1980.

Ο όγκος τον υλικού και διαρθρωτικές ανάγκες επέβαλαν τον καταμερισμό σε δύο τόμους. Ο πρώτος περιέχει τη σύνθεση της ιστορίας τον Παρθεναγωγείου και των «Αθεϊκών» του Βόλου, ενώ στο δεύτερο συγκεντρώνονται μερικές από τις μαρτυρίες σχετικά με το ίδιο θέμα.

Ο πρώτος τόμος διακρίνεται σε τέσσερα κεφάλαια: Στο εισαγωγικό κεφάλαιο προσεγγίζεται το ιστορικό περιβάλλον όπου γονιμοποιήθηκε η ιδέα της δημιουργίας του εκσυγχρονιστικού σχολείου και ταυτόχρονα δίνεται το περίγραμμα της ιστορίας της πόλης, από την οποία εκτενεστέρα περιγράφεται η δράση του Εργατικού Κέντρου τον Βόλου. Στο δεύτερο κεφάλαιο αναλύεται η δομή και η λειτουργία του βολιώτικου Παρθεναγωγείου· επισημαίνονται οι συνθήκες της ίδρυσής του και οι πρώτες

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/12.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντιδράσεις· γίνεται λόγος για το διδακτικό προσωπικό και τις μαθήτριες· παρουσιάζεται το πρόγραμμα και η μεθοδολογία της διδασκαλίας και συστηματοποιείται η παιδαγωγική προσφορά του Αλ. Δελμούζου. Στο τρίτο κεφάλαιο περιγράφεται η κατάργηση του Σχολείου και ο δικαστικός διωγμός των πρωτεργατών του και αναλύονται οι όροι αποτυχίας του διδακτικού πειράματος στις δεδομένες κοινωνικές συνθήκες του τόπου και της εποχής. Στο τέταρτο κεφάλαιο γίνεται η επισκόπηση του έργου που επιτελέστηκε στο Βόλο, επιχειρείται η προσέγγιση στις αφορμές και τα αίτια της πολεμικής εναντίον του Παρθεναγωγείου και συγκεντρώνονται οι αξιολογικές εκτιμήσεις της έρευνας.

Στο δεύτερο τόμο απανθίζονται αντιπροσωπευτικά κείμενα σχετικά με το κύριο θέμα της μελέτης, που αφορούν την ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους· στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.

Μια μελέτη σαν κι ετούτη, προϊόν μακρόχρονης έρευνας και προσωπικού μόχθου, δεν μπορεί παρά να έχει βοηθηθεί από τις προϋπάρχουσες εργασίες τρίτων· ο συντάκτης αυτής της μελέτης οφείλει πολλά στην εμπειρία όσων ερεύνησαν θέματα, που προσέγγιζαν τα δικά του ενδιαφέροντα. Ευχαριστίες θα μπορούσαν να διατυπωθούν εδώ σε πολλούς, ανώνυμους κι επώνυμους, που με βοήθησαν στην αποπεράτωση της έρευνας. Ειδικότερα θα ήθελα να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στον Καθηγητή κ. Ιωάννη Μαρκαντώνη για τη στοργή, με την οποία περιέβαλλε την προσπάθειά μου σ' όλα τα στάδια της εργασίας. Ακόμη θα ήθελα να εκφράσω και δημόσια τις ευχαριστίες μου στους φίλους μου

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/13.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κ.κ. Αλέξη Δημαρά, Ρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, † Κίτσο Μακρή, Μένιο Μουρτζόπουλο και Χρήστο Χειμώνα για την αρωγή τους, κυρίως τη βιβλιογραφική ενημέρωση. Τέλος, ειδικές ευχαριστίες οφείλονται στα μέλη της Επιτροπής τον Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς για την υιοθέτηση της εργασίας μου, και ειδικότερα, στους κ.κ. Φ. Ηλιού, Τρ. Σκλαβενίτη, Α. Μαλικιώση και Π. Βλάχο για τις εύστοχες παρεμβάσεις τους στην τελική μορφή αυτής της έκδοσης.

Βόλος, Φεβρουάριος 1988

Χ. Γ. Χαρίτος

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/14.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/15.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

Ο ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΠΕΡΙΓΥΡΟΣ

Η ανάδειξη του Βόλου ως ένα από τα πρώτα και δυναμικότερα κέντρα της εκπαιδευτικής αναγέννησης και της εργατικής πρωτοπορίας στη χώρα μας στις αρχές του 20ού αιώνα, οφείλεται κατά κύριο λόγο στη λειτουργία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου και στη δραστηριότητα του Εργατικού Κέντρου της πόλης. Και τα δύο αυτά ιδρύματα δε γεννήθηκαν τυχαία στην πόλη του Βόλου. Η πόλη αυτή, κέντρο συγκοινωνιακό, βιομηχανικό και εμπορικό της κεντρικής Ελλάδας, και μάλιστα σε μία εποχή άμεσης σπουδαιότητας για την επικοινωνία μεταξύ του μικρού ακόμη ελληνικού κράτους με τις ζωτικές βορειοελληνικές επαρχίες, είναι φυσικό ν' αποτελεί αντικείμενο μελέτης ως προς τις κοινωνικές της δομές, αφού αποτέλεσε το λίκνο, όπου γαλουχήθηκε η ιδέα του εκσυγχρονισμού της εκπαίδευσης με τα αστικά ιδεώδη, και όπου επίσης τέθηκαν οι βάσεις της συνδικαλιστικής ανάπτυξης της εργατικής τάξης.

Παράλληλα, το γεγονός ότι και τα δύο αυτά ιδρύματα του Βόλου δεν πρόλαβαν να μονιμοποιηθούν και να αποδώσουν αμέσως καρπούς, αποδεικνύει την παρουσία στην ίδια πόλη ισχυρού συντηρητισμού και επιφυλακτικότητας απέναντι στα νέα ρεύματα και ιδέες· αποδεικνύει όμως ταυτόχρονα τη δυναμικότητα των κατοίκων αυτού του τόπου, που θέλησαν να σπείρουν το σπόρο της αλλαγής. Ο προοδευτισμός και η πρωτοπορία στους κοινωνικούς αγώνες ανήκει σε μια μερίδα των κατοίκων αυτής

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/16.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

της πόλης, που παρ' όλη τη δυσμένεια του περιβάλλοντος, μπόρεσαν να εδραιώσουν στο Βόλο το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο1, το πρώτο καινοτόμο ως προς το πρόγραμμα και τη μέθοδο διδασκαλίας σχολείο, που εξυπηρέτησε τις ανάγκες της δευτεροβάθμιας γυναικείας εκπαίδευσης στην Ελλάδα, και το Εργατικό Κέντρο, την πρώτη δυναμική δευτεροβάθμια συνένωση των εργατικών σωματείων, μ' αυτή την ονομασία, στην Ελλάδα. Υπήρξαν και τα δύο το αποτέλεσμα των έντονων κοινωνικών διαφοροποιήσεων στην Ελλάδα, στις αρχές του αιώνα μας, και ώριμος καρπός διεργασιών, που σκόπευαν να εκσυγχρονίσουν τη χώρα και να την εντάξουν στο επίπεδο των κατά τεκμήριο ανεπτυγμένων κρατών.

Τις διαφοροποιήσεις και τις διεργασίες αυτές, ενταγμένες στο ιστορικό πλαίσιο της πολιτικής, κοινωνικής, οικονομικής, πολιτισμικής και εκπαιδευτικής ζωής, θα προσπαθήσω να προσεγγίσω στις σελίδες που ακολουθούν. Η σύντομη περιήγηση στην ελληνική ιστορία της περιόδου ανάμεσα στα δύο οριακά γεγονότα, δηλαδή την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας (1881) και την επικράτηση του βενιζελισμού -αφού είχε συμβεί η επέκταση του ελληνικού κράτους- (1914), θα περιλάβει την επιγραμματική αναφορά των γεγονότων της περιόδου, όπου μπορούν να ενταχθούν οι πολιτικοκοινωνικές αλλαγές και η προβολή τους στο μικρόκοσμο της θεσσαλικής πόλης. Το εισαγωγικό τούτο κεφάλαιο θα περιλάβει κατόπιν την αναδίφηση των πληροφοριών εκείνων, που αποδεικνύουν τη βαθμιαία πρόοδο της πόλης του Βόλου2, οριοθετώντας ταυτόχρονα το πλαίσιο όπου βλάστησε η

——————————————

1. "Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο" είναι ο πλήρης τίτλος του βολιώτικου Σχολείου (1908-1911). Από δω και πέρα θα αναφέρεται συντομογραφικά: Α.Δ.Π

2. Η ιστοριογραφία για την εποχή αυτή περιέχει αρκετούς τίτλους για την ελληνική ιστορία· δεν ισχύει όμως το ίδιο και για την περιοχή του Βόλου για την ίδια περίοδο· κι αυτή η Ιστορία της επαρχίας Βόλου και Αγιάς του Γιάννη Κορδάτου αφιερώνει ελάχιστες σελίδες για την περίοδο αυτή της ιστορίας της πόλης.

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/17.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ιδέα της δημιουργίας του Α.Δ.Π. και του εργατικού κινήματος στο Βόλο. Ειδικά για το τελευταίο αυτό, τη γέννηση δηλαδή και την ανάπτυξη του εργατικού κινήματος στο Βόλο ως το 1914, αφιερώνεται εκτενής περιγραφή για δύο λόγους: επειδή την ίδια εποχή που λειτουργεί στο Βόλο το Α.Δ.Π. δραστηριοποιείται πολιτικά και συνδικαλιστικά η εργατική τάξη κάτω από τη στέγη του Εργατικού Κέντρου και επειδή πολύ σύντομα στην υπόθεση των "Αθεϊκών" θα αναμειχθούν τα στελέχη του Εργατικού Κέντρου, γεγονός που θα δώσει νέες διαστάσεις στο διωγμό του Παρθεναγωγείου, η σύνθεση της ιστορίας του οποίου δεν παύει να αποτελεί το κύριο μέλημα αυτής της μελέτης.

Α. ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ (1881-1914)

Κατά τη διάρκεια της περιόδου που αρχίζει το 1881 -χρονιά της ενσωμάτωσης της Θεσσαλίας-, στην Ελλάδα συμβαίνουν γεγονότα και δρουν πρόσωπα, που τοποθετούν τα όρια μιας νέας σημαντικής εποχής· εποχής που ξεκίνησε με αισιοδοξία, αλλά που κατά τη διάρκειά της η οικονομία της χώρας περιέπεσε σε χρεωκοπία, ενώ περί το τέλος του αιώνα επήλθε κάποια σύγχυση των εθνικών προσανατολισμών. Κατά την πρώτη εικοσαετία της περιόδου η προσωπικότητα και η δραστηριότητα του Χαρ. Τρικούπη αποτύπωσαν τη σφραγίδα τους στην πορεία του τόπου. Η περίοδος της διακυβέρνησης της χώρας από τον Τρικούπη (1882-1895, με μικρές διακοπές) σημαδεύτηκε από γεγονότα μεγάλης σημασίας όπως η οικονομική ανάπτυξη, η βελτίωση των συγκοινωνιών, η εκτέλεση δημόσιων έργων, η εισροή ξένων κεφαλαίων, η προώθηση της ναυσιπλοΐας, του εμπορίου, της βιομηχανίας και των τραπεζικών ιδρυμάτων, η αναδιοργάνωση της δικαιοσύνης, του στρατού και των διοικητικών οργάνων, και κατά συνέπεια όλων αυτών η ανάπτυξη της ελληνικής αστικής τάξης με παράλληλη ένταξή της, ως ένα βαθμό,

2

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/18.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στο ευρωπαϊκό καπιταλιστικό σύστημα. Παράλληλα η αύξηση του αριθμού των βιομηχανικών μονάδων πολλαπλασίασε τα μέλη της εργατικής τάξης, ενώ μια σειρά μέτρων ευνόησε τους κεφαλαιούχους και προκάλεσε τη δυσαρέσκεια των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων. Επίσης, τα εξωτερικά δάνεια και οι νέοι φόροι απορρόφησαν τα κρατικά έσοδα και αύξησαν το έλλειμμα του προϋπολογισμού με αποτέλεσμα την κήρυξη της χώρας σε χρεωκοπία το 1893. Την κατάσταση επιδείνωσε στη συνέχεια η στρατιωτική αποτυχία του 1897 ως αποτέλεσμα της συμβιβαστικής εθνικής πολιτικής, που ακολούθησαν τα πολιτικά σχήματα που διαδέχθηκαν την τρικουπική διακυβέρνηση1. Κατά την ίδια περίοδο στην οικονομική ζωή σημειώθηκαν αισθητές αλλαγές στις κυρίαρχες κοινωνικές και οικονομικές δομές: εντείνεται ο ρυθμός αστικοποίησης του πληθυσμού, συντελείται η εμπορευματοποίηση των αγροτικών προϊόντων και, ενώ υποχωρεί η κυρίαρχη θέση των προσωπικών υπηρεσιών και της διοίκησης, αυξάνονται θεαματικά οι εμπορικές και πιστωτικές πράξεις, οι συγκοινωνίες και τα ελεύθερα επαγγέλματα. Παράλληλα σημειώνεται η παρουσία μιας νέας χρηματιστηριακής ολιγαρχίας, που, μεταφέροντας κεφάλαια από το εξωτερικό, κυριαρχεί στην οικονομική ζωή του τόπου.

Η πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα χαρακτηρίζεται από την αργή, αλλά σταθερή, ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας. Το εξαγωγικό εμπόριο γνωρίζει άνθηση και αναπτύσσονται σημαντικά η ναυτιλία και η βιομηχανία στον ελληνικό χώρο. Με στόχο την ανάκαμψη της οικονομίας οι κυβερνήσεις Γ. Θεοτόκη στο μεγαλύτερο διάστημα της περιόδου αυτής επέβαλαν την προσεκτική διαχείριση με θετικά αποτελέσματα.

Η στρατιωτική παρεμβολή του κινήματος στο Γουδί (15 Αυγούστου 1909) αποτέλεσε τη σημαντικότερη τομή της 

——————————————

1. Πβ. Ν. Σβορώνος, Επισκόπηση της νεοελληνικής Ιστορίας, Θεμέλιο, Αθήνα 1976, σ. 100-105· και Ιστορία του ελληνικού έθνους. Εκδοτική Αθηνών, τ. ΙΔ', σ. 39-87 και 160-186.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/19.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

περιόδου και απέδειξε την ανάγκη αλλαγών και εκσυγχρονισμού των ελληνικών κοινωνικών δομών. Η επαναστατικότητα και οι μεταρρυθμιστικές επαγγελίες των κινηματιών φάνηκαν ότι αντιπροσωπεύουν τη γενική δυσφορία εναντίον των συσσωρευμένων προβλημάτων του ελληνικού κράτους και του λαού. Το κίνημα αντιμετωπίστηκε με αρκετή δόση αδράνειας και ανεκτικότητας εκ μέρους της κυβέρνησης και των πολιτικών κομμάτων. Τα μηνύματα του κινήματος έγιναν αποδεκτά από τις λαϊκές μάζες με ανακούφιση βέβαια, αλλά με μικρή ενεργό συμμετοχή στη δράση. Όμως, παρά τις αρχικές αιχμές στις διακηρύξεις του Στρατιωτικού Συνδέσμου (στη διατύπωση των οποίων συνέβαλαν τα μέλη της ομάδας των «Κοινωνιολόγων»), οι πραξικοπηματίες δεν επιτέθηκαν ουσιαστικά εναντίον κανενός, ούτε του Στέμματος, ούτε των παλαιών κομμάτων, ούτε της μεγαλοαστικής και κεφαλαιοκρατικής εξουσίας. Η πολύ μικρή επιτυχία του Στρατιωτικού Συνδέσμου να ανασυγκροτήσει τον κρατικό μηχανισμό οδήγησε σε πολιτικό αδιέξοδο. Τη λύση του αδιεξόδου φάνηκε ότι προσφέρει η πρόσκληση του Ε. Βενιζέλου, για ν' αναλάβει τις τύχες και τις ευθύνες του κράτους1.

Η πρόσκληση αυτή του Βενιζέλου και η προετοιμασία εκλογών με σκοπό την αναθεώρηση του Συντάγματος είναι τα δύο βήματα προς τα εμπρός, που έγιναν στην Ελλάδα στο κατώφλι της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αιώνα. Από το 1910 άρχισε μια νέα, πολυσήμαντη εποχή για την ιστορία της νεότερης Ελλάδας, Η προσωπικότητα του Βενιζέλου, οι πολιτικές του επιλογές και η ενσάρκωση σ' αυτόν του κλίματος της «ανόρθωσης» συντέλεσαν στη σταθεροποίηση της πολιτικής ζωής, στην ανάκαμψη της οικονομίας και στην εξόρμηση αποκατάστασης των εθνικών διεκδικήσεων. Αξίζει να σημειωθεί, ότι δύο προβλήματα, μεγάλης πολιτικής και στρατιωτικής σημασίας, περίμεναν επιτακτικά τη λύση τους κατά τη διάρκεια της περιόδου: το θέμα του αγώνα

——————————————

1. Πβ. Γ. Δερτιλής, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση (1880-1909), Εξάντας, Αθήνα 1977, σ. 172-235.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/20.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

του κρητικού λαού ν' αποκτήσει την ελευθερία του και να ενωθεί με τη Μητρόπολη, και το Μακεδονικό ζήτημα, που αποτελούσε ήδη το πεδίο δράσης και αντίδρασης πολλών ενδιαφερομένων και ήδη κόστιζε αρκετά στο ελληνικό κράτος. Τη λύση στα δύο αυτά προβλήματα θα δώσουν, στο τέλος της περιόδου, τα αποτελέσματα των βαλκανικών πολέμων.

Η πρώτη περίοδος διακυβέρνησης του κράτους από το Βενιζέλο (1910-1916) καλύπτεται συντριπτικά από τη δική του παρουσία. Βρέθηκε μπρος σε κινδύνους που απειλούσαν να καταλύσουν τη νομιμότητα και να διασπάσουν την εθνική συνοχή. Στήριξε τη νέα νομιμότητα στη λαϊκή επιδοκιμασία και στο κοινό συμφέρον, ενώ συγχρόνως επιχείρησε ν' αποκαταστήσει την εθνική ενότητα περιστέλλοντας τις διαφοροποιήσεις των μαζών1. Ένα από τα πιο σοβαρά αποτελέσματα της διακυβέρνησης της χώρας από το Βενιζέλο ήταν ο αστικός μετασχηματισμός του κράτους, η οικονομική και δημογραφική δηλαδή ανάπτυξη της αστικής τάξης. "Το νεαρό και σφριγηλό κόμμα των Φιλελευθέρων προίκισε τη χώρα με τις βασικές νομικές και οργανωτικές δομές ενός συγχρόνου κράτους [...] εκίνησε τη διαδικασία της βαθμιαίας μύησης της αστικής τάξης στο παιχνίδι της εξουσίας...", σημειώνει o Γ. Δερτιλής2.

Η προσάρτηση, το 1881, της Θεσσαλίας και της περιοχής της Άρτας στο ελληνικό κράτος δεν είχε επιπτώσεις μόνο στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής της χώρας, αλλά πρόσθετε μια σειρά προβλημάτων στην εσωτερική οικονομική και κοινωνική κατάσταση. Τούτο ήταν λογική συνέπεια της αύξησης της έκτασης του κράτους κατά 26,7 τοις εκατό και του πληθυσμού κατά 18 τοις εκατό. Σημαντικότερη ήταν η κοινωνική μεταβολή, που συντελέστηκε εξαιτίας των συνθηκών γαιοκτησίας, που επικρατούσαν στις νέες επαρχίες· συνθήκες διαφορετικές από εκείνες

——————————————

1. Πβ. Γρ. Δαφνής, Τα ελληνικά πολιτικά κόμματα, Γαλαξίας, Αθήνα 1961, σ. 116.

2. Γ. Δερτιλής, ό.π., σ. 229-231.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/21.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

της παλαιάς Ελλάδας. Οι διεθνείς συμφωνίες της προσάρτησης προέβλεπαν την πλήρη προστασία του γαιοκτητικού συστήματος. Ήδη πριν από την προσάρτηση οι τούρκοι τσιφλικάδες είχαν, οι περισσότεροι, πουλήσει τα κτήματά τους σε έλληνες κεφαλαιούχους· όταν έγινε η προσάρτηση, ολόκληρος ο θεσσαλικός κάμπος ήταν μοιρασμένος σε μεγάλες ιδιοκτησίες μέσης εκτάσεως, Οι νέοι ιδιοκτήτες, ενισχυμένοι από την αντικατάσταση του οθωμανικού νομικού καθεστώτος, συγκρότησαν από την αρχή μια ισχυρή και συμπαγή κάστα μεγαλοκτημόνων, φαινόμενο εντελώς νέο στη νεοελληνική ιστορία. Οι τσιφλικάδες αυτοί προέρχονταν από τους ίδιους κύκλους του παροικιακού κεφαλαίου, που από το 1873 είχε διεισδύσει στον ελλαδικό οικονομικό χώρο.

Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας κατείχαν το 50 τοις εκατό της συνολικής της επιφανείας και το 50-64 τοις εκατό των καλλιεργούμενων εκτάσεων. Το 90 τοις εκατό του εισοδήματος προερχόταν από την καλλιέργεια των σιτηρών. Τα κτήματα αυτά, κατά κανόνα, δεν τα καλλιεργούσαν οι ιδιοκτήτες τους, αλλά τα παραχωρούσαν σε ενοικιαστές-καλλιεργητές με σύμβαση "προσχωρήσεως επιμόρτου αγροληψίας". Οι μισοί περίπου αγρότες της Θεσσαλίας δούλευαν ως κολλήγοι στα κτήματα των νέων κυρίων. Η παλιά κολληγική σχέση, με τα εχέγγυα που πρόσφερε στον κολλήγο, αντικαταστάθηκε από την εξατομικευμένη σχέση ιδιοκτήτη-αγρομισθωτή, σύμφωνα με την οποία o ιδιοκτήτης μπορούσε να αποβάλει τον αγρομισθωτή από το μίσθιο πριν από τη λήξη της μίσθωσης ή να μην ανανεώσει τη συμφωνία, ενώ συχνά ο αγρομισθωτής υπέγραφε σύμβαση με όρο παραίτησης από κάθε ενοχική ή εμπράγματη αγωγή εναντίον του ιδιοκτήτη1.

Οι όροι διαβίωσης των κολλήγων, οι συνθήκες καταπίεσης που επέβαλαν οι ιδιοκτήτες των τσιφλικιών ή οι αντιπρόσωποί τους και το οικονομικό αδιέξοδο, που δημιουργούσε το ανεπιχειρηματικό πνεύμα των κεφαλαιούχων της Θεσσαλίας, οδήγησαν στην αναθεώρηση των σχέσεων ιδιοκτητών-καλλιεργητών και στην

——————————————

1. Πβ. Ιστορία τον ελληνικού έθνους, τ. ΙΔ', σ. 69-71.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/22.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντίδραση των αδικημένων από το σύστημα εργατών της γης. Έτσι δημιουργήθηκε το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα. "Το αγροτικό πρόβλημα στην Ελλάδα δεν αποτέλεσε μόνο ένα επί μέρους ζήτημα, αλλά επιπροσθέτως λειτούργησε ως μια συμπύκνωση του συνολικού κοινωνικού προβλήματος"1.

Η αντίδραση του θεσσαλικού λαού στο "αγροτικό" πρόβλημα υπήρξε άμεση και μαχητική, καθώς τελείωνε η πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα και στις αρχές της δεύτερης. Οι "φιλαγροτιστές" διανοούμενοι και οι Θεσσαλοί πολιτικοί ανέλαβαν την ηγεσία του αγώνα διαφώτισης της κοινής γνώμης και παράλληλα της συσπείρωσης των αγροτών. Ιδρύθηκαν γεωργικοί σύλλογοι, οργανώθηκαν συνέδρια και πραγματοποιήθηκαν συλλαλητήρια στις θεσσαλικές πόλεις. Η οργάνωση του πανθεσσαλικού συλλαλητηρίου στη Λάρισα, στις 6 Μαρτίου 1910, κατέληξε σε σοβαρά επεισόδια μεταξύ των προσερχόμενων διαδηλωτών και των δυνάμεων της τάξης σ' όλη τη Θεσσαλία σχεδόν. Ιδιαίτερα έντονα και αιματηρά επεισόδια έγιναν την ίδια μέρα στο σταθμό του Κιλελέρ. Τα γεγονότα αυτά προκάλεσαν την αντίδραση του λαού, τις διαμαρτυρίες των θεσσαλών βουλευτών στη Βουλή, τις μαχητικές εκδηλώσεις των κατοίκων των θεσσαλικών πόλεων και την παράταση του προβλήματος των αγροτών2. Η πολιτική ηγεσία αντιμετώπισε χλιαρά την εξέγερση και τις διαμαρτυρίες, παρά τις θέσεις που ανέπτυξαν οι "Κοινωνιολόγοι"3. Το αγροτικό ζήτημα, και η ανάγκη αποκατάστασης των θεσσαλών αγροτών απασχόλησε και τον E. Βενιζέλο στο πρόγραμμα δράσης του κόμματός του και των κυβερνήσεων υπό την ηγεσία του· το θέμα απασχόλησε και την Αναθεωρητική Βουλή του 1911, με

——————————————

1. Κ. Βεργόπουλος, Το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα, Εξάντας, γ' έκδ., χ.χ, σ. 297.

2. Εμπεριστατωμένες περιγραφές και ανταποκρίσεις των εφημερίδων για τα γεγονότα αυτά, καθώς και τα πρακτικά των σχετικών δικών, περιέχονται στο: Γ. Καρανικόλα, Κιλελέρ, Αθήνα 1960.

3. Πβ. A. Παπαναστασίου, Πολιτικά κείμενα, μέρος α', Μπάυρον, χ.χ., σ. 48-49 και 53-72.

Σελ. 22
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 3
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    ΤΟ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟ ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ