Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 303-322 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/303.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εξαιτίας της επαγγελματικής του ιδιότητας έπρεπε να απολαύει ειδικής δοσιδικίας. Το γεγονός αυτό υποχρέωσε τον ανακριτή-εισαγγελέα Γ. Τόμαν, αφού εν τω μεταξύ είχε σχηματιστεί ογκώδης δικογραφία, να προκαλέσει την έκδοση βουλεύματος, με το οποίο το Πρωτοδικείο Βόλου κηρυσσόταν... αναρμόδιο να εκδικάσει την υπόθεση και την παρέπεμπε στην αρμοδιότητα του εισαγγελέα Εφετών της Λάρισας1.

3. Οι ανακρίσεις του Τιμ. Αμπελά

Στις 26 Ιουλίου 1911 λοιπόν αναγγέλλεται η κάθοδος στο Βόλο του εφέτη Τιμ. Αμπελά, που ως ανακριτής θα αναλάμβανε τη διεξαγωγή του νέου κύκλου ανακρίσεων για τα ίδια σημεία του κατηγορητηρίου και εναντίον των ίδιων προσώπων2. Παρά τις αρχικές ελπίδες (των κατηγορουμένων) ότι η έλευση του εφέτη Αμπελά θα τοποθετούσε τα πράγματα στις σωστές τους διαστάσεις, ο νέος ανακριτής -συνεχίζοντας το έργο και τη νοοτροπία του προκατόχου του- επανέλαβε την ανάκριση και δέχτηκε τους ίδιους μάρτυρες (ή και μερικούς ακόμη), που δε δίστασαν να επαναλάβουν τις αρχικές καταθέσεις τους, εμπλουτισμένες τώρα με νέες "αποκαλύψεις" της δράσης των "αθέων" του Βόλου και της Αργαλαστής.

——————————————

1. Το Πλημμελειοδικείο Βόλου με το βούλευμά του (αρ. 601/1911) κηρύσσεται αναρμόδιο (το βούλευμα δημοσιεύτηκε στην εφημ. Θεσσαλία, 10.7.1911).

Για την περίπτωση της εξαίρεσης του δικηγόρου Κ. Ζάχου ίσχυσαν τα άρθρα 41 και 42 του Νόμου ΓΤΙΖ' της 23 12.1908 "περί δικηγορικών συλλόγων", που έγραφε: "εις την εξαιρετικήν δικαιοδοσίαν του άρθρου 36, παραγρ. 5 της Ποινικής Δικονομίας υπάγονται και οι δικηγόροι διά τα παρ' αυτών πραττόμενα πταίσματα ή πλημμελήματα, εφαρμοζομένου ως προς αυτούς και του άρθρ. 42 της Ποινικής Δικονομίας" (Κ. Βασιλείου, Νεώτεροι Κώδικες της ελληνικής νομοθεσίας, τ. Α', 1914).

Την απόφαση αυτή (την εκ των υστέρων δηλ. ανακάλυψη της ειδικής δοσιδικίας του δικηγόρου Ζάχου) κρίνει με πολύ σαρκασμό o Σαράτσης σ' επιστολή του προς το Δελμούζο (Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 268).

2. Η αγγελία στην εφημ. Θεσσαλία, 26.7.1911.

Σελ. 303
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/304.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Ο κύκλος των ανακρίσεων από τον Αμπελά αποτέλεσε την τρίτη φάση του Διωγμού εναντίον των υπευθύνων για τη διάδοση των αθεϊκών και αναρχικών ιδεών στο Βόλο και την περιοχή του. Όπως είναι φυσικό οι νέες καταθέσεις των διαφόρων μαρτύρων πρόσθεσαν σημαντικό όγκο στη δικογραφία, όχι όμως και καινούριο ενδιαφέρον, αφού οι περισσότεροι που κλήθηκαν να καταθέσουν επαναλάμβαναν τα ήδη γνωστά «γεγονότα» ή πρόσθεταν καινούριες απόψεις, για όσα εν τω μεταξύ είχαν συμβεί από το Φεβρουάριο του 1911 ως την εποχή των νέων ανακρίσεων. Ας σημειωθεί ότι στον ανακριτή Τόμαν είχαν δώσει τις καταθέσεις τους και οι φερόμενοι ως υπεύθυνοι, χωρίς να έχει σχηματιστεί εναντίον τους συγκεκριμένη κατηγορία. Αντίθετα, o νέος ανακριτής κοινοποίησε στους ενεχομένους το επίσημο κατηγορητήριο και τους κάλεσε να απολογηθούν, ο καθένας για όσα σημεία του κατηγορητηρίου τον αφορούσαν1.

Κατά τη διάρκεια του νέου αυτού κύκλου των ανακρίσεων, η έρευνα επεκτάθηκε και στους κύκλους του Εργατικού Κέντρου της Λάρισας, τα στελέχη του οποίου διατηρούσαν αλληλογραφία και κάποιες επαφές με τους συναδέλφους τους του Βόλου. Ο ανακριτής διαπίστωσε ότι και στη Λάρισα, από μέλη του εκεί Εργατικού Κέντρου, διεξαγόταν αντεθνική προπαγάνδα και διδασκόταν o αθεϊσμός. Έτσι στους βολιώτες ενεχομένους προστέθηκαν τρεις ακόμη, τα στελέχη του Κέντρου της Λάρισας· o δικηγόρος και νομικός σύμβουλος του Εργατικού Κέντρου της Λάρισας Ιω. Ασπιώτης, ο ιδιωτικός υπάλληλος Αστ. Φλώρος και ο υπάλληλος του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας Δημοσθ. Μπιτσάνης, ώστε το σύνολο των κατηγορουμένων για την υπόθεση των «Αθεϊκών» να φτάσει τους εικοσιτρείς (23).

Εν τω μεταξύ στο Βόλο συνεχιζόταν ο αναβρασμός της κοινής γνώμης καθώς οι καθημερινές εφημερίδες τροφοδοτούσαν το 

——————————————

1. Το κείμενο του κατηγορητηρίου, όπως κοινοποιήθηκε στους κατηγορουμένους (πβ. Α. Δελμούζου, Σαν παραμύθι, ό.π., σ. 5-9) δημοσιεύεται εδώ, τ. B'.

Σελ. 304
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/305.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

25. Τιμ. Αμπελάς, Εφέτης - ανακριτής προς Αλ. Δελμούζο κλήση για ανάκριση

20

Σελ. 305
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/306.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

26. «Ο ΤΗΝ ΑΘΕΪΑΝ ΕΝ ΒΟΛΩ ΔΙΔΑΞΑΣ» Σχέδιο με μολύβι

Σελ. 306
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/307.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ενδιαφέρον του κοινού με τη δημοσίευση των καταθέσεων των διαφόρων μαρτύρων και των απολογιών των κατηγορουμένων1. Νέο σημαντικό γεγονός υπήρξε η κατάθεση κάποιου μάρτυρα (του Γ. Ζυγαλάκη) ότι άκουσε το Δελμούζο να καθυβρίζει το Χριστό και τα πάθη Του τη Μεγ. Παρασκευή (του 1911), σ' ένα καφενείο του Βόλου παρουσία τρίτων, πράγμα που επιβάρυνε τη θέση του συγκεκριμένου κατηγορούμενου. Ακούστηκε επίσης ένα πλήθος από λεπτομέρειες από τη συμπεριφορά των κατηγορηθέντων στην ιδιωτική και δημόσια δράση τους. Παράλληλα μια σειρά από δίκες εναντίον του Δημοσθ. Κούρτοβικ (για εξύβριση, συκοφαντία κλπ. ) έδινε την ευκαιρία στο κοινό και στις εφημερίδες του Βόλου να ανακινούν, να συζητούν και να σχολιάζουν τις λεπτομέρειες της υπόθεσης.

Η διαδικασία αυτή κράτησε αρκετούς μήνες, ωσότου τον Ιανουάριο του 1912 αναγγέλλεται η περάτωση των ανακρίσεων και εκδόθηκε το σχετικό βούλευμα του Εφετείου της Λάρισας2. Σύμφωνα με το βούλευμα αυτό (αρ. 13 της 16.1.1912) παραπέμπονται σε

——————————————

1. Στην εφημ. Θεσσαλία σχεδόν καθημερινά στα φύλλα Σεπτεμβρίου 1911 δημοσιεύονται οι περιλήψεις των καταθέσεων των ποικίλων μαρτύρων (εφημ. Θεσσαλία, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15,16, 17, 18, 19 και 20.9. 1911), με γενικό τίτλο: "Όλα εις φως - Αι καταθέσεις των μαρτύρων διά τα Αθεϊκά - Ακριβής περίληψις από την δικογραφίαν". Συντάκτης της σειράς ήταν ο δημοσιογράφος Τ. Οικονομάκης [βλ. Χαρ. Χαρίτου, «Σελίδες από τη Δίκη των "αθέων" - άγνωστο χειρόγραφο του Τ. Οικονομάκη», περιοδ. Αργοναύτης, τεύχ. 3 (1976), σ. 1-26].

Στην ίδια εφημερίδα δημοσιεύτηκαν και οι απολογίες των κατηγορουμένων: Θεσσαλία, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 12.9.1911 του Σαράτση -που κυκλοφόρησε και σε χωριστό φυλλάδιο- και 13, 29 Σεπτ. και 1-6 Νοεμβ. 1911 του Δελμούζου.

2. Η αγγελία στην εφημ. Θεσσαλία, 26.1.1912. Η ίδια εφημερίδα δημοσίευσε το κείμενο του παραπεμπτικού βουλεύματος σε συνέχειες (φ.φ. των 8, 9,10,11, 12, 14, 15, 16 και 17 Φεβρ. 1912). Δεν είχα την ευκαιρία να δω ολόκληρο το κείμενο αυτό. Ελάχιστα αποσπάσματα αναδημοσίευσε η δημοσιογράφος Ν. Κολιού (εφημ. Θεσσαλία, 16, 18, 19 και 20 Μαΐου 1982). Η ίδια δημοσιογράφος με βεβαίωσε ότι το κείμενο που δημοσιεύτηκε το 1912 είναι ασυνεχές και με παραλείψεις.

Σελ. 307
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/308.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δίκη για τις καταλογιζόμενες πράξεις τελικά δώδεκα από τους ενεχομένους, δηλ. οι: Δελμούζος, Σαράτσης, Ζάχος, Κόσσυβας, Χειρογιώργος. Χαρίτος, Σούλιος, Κατσιρέλος, Ραφαήλ, Ασπιώτης, Φλώρος και Μπιτσάνης. Συγκεκριμένα οι δώδεκα παραπέμπονται σε δίκη με την κατηγορία της παράβασης των άρθρων 14 και 18 του "περί εξυβρίσεων εν γένει και περί Τύπου" Νόμου1. Το βούλευμα καθιστούσε αρμόδιο για την εκδίκαση της υποθέσεως Εφετείο, επειδή μεταξύ των κατηγορουμένων υπήρχαν δύο δικηγόροι, που κατά το νόμο απελάμβαναν ειδικής δοσιδικίας, όπως προαναφέρθηκε.

Με το ίδιο βούλευμα παραπέμπονταν να δικαστούν στο Πλημμελειοδικείο Βόλου εικοσιένα άτομα, δηλαδή οι παραπάνω κατηγορηθέντες -εκτός των δύο δικηγόρων- και οι Οικονομάκης, Αλεξανδράκης, Αλεξίου, Νταϊφάς, Βάρναλης, Κουμπής, Λαζαρίδης, Ντινόπουλος, Τσαμασφύρος, Βανάκος και Χριστάκου, κατηγορούμενοι για παραβάσεις των άρθρων: 57, 195, 198, 199, 204 και 272 του Ποινικού Νόμου ("βλάβην των ηθών", "πρόσκλησιν εις απεργίαν", "εξύβρισιν του επισκόπου", "παρακώλυσιν προσευχής" κλπ. )2.

——————————————

1. Άρθρο 14: "Όστις καθ' οιονδήποτε τρόπον προκαλεί υπό το πρόσχημα της θρησκείας εις παράβασιν των νόμων και των διαταγμάτων της Κυβερνήσεως, όστις ζητεί να ελκύση προσηλύτους εις λεγόμενα θρησκευτικά δόγματα, με τα οποία ενεργούμενα είναι ασυμβίβαστος η διατήρησις της πολιτικής τάξεως, υποβάλλεται εις φυλάκισιν έξ μηνών μέχρι δύο ετών, και προσέτι, εάν ήναι δημόσιος υπάλληλος ή υπηρέτης, αποβάλλεται της υπηρεσίας". (Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 37, Αθήνα, 23 Νοεμβ. 1837, σ. 147).

Άρθρο 18: "Όστις διά δημοσίου ομιλίας, διδασκαλίας συγγράμματος ή συμβολικής παραστάσεως εκφράζεται εις πρόσκομμα άλλων με τρόπον προσβάλλοντα το οφειλόμενο σέβας προς τον Δημιουργόν του παντός, όστις εκφράζει τοιαύτας αρχάς, δόξας ή φρονήματα τα οποία αντιβαίνουσι εν γένει εις τας βάσεις της θρησκείας, και ηθικής, ή αλλως είναι επιβλαβή εις την θρησκείαν, ή εις τα ήθη, όστις προσπαθή να δικαιολογήση πράξεις, χαρακτηριζομένας, ως πλημμελήματα ή κακουργήματα, παρά του νόμου, καταδικάζεται εις φυλάκισιν το πολύ τριών μηνών, και εν υποτροπή τιμωρείται με φυλάκισιν το πολύ έξ μηνών". (Στο ίδιο, σ. 147-148).

2. Αρθρο 57: "Εάν δύο ή πλειότεροι, υπό κοινού συμφέροντος κινούμενοι

Σελ. 308
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/309.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Αμέσως μετά την έκδοση του βουλεύματος του Συμβουλίου Εφετών της Λάρισας, οι κατηγορούμενοι Δ. Σαράτσης, Αλ. Δελμούζος και Δ. Μπιτσάνης υπέβαλαν μηνυτήριες αναφορές εναντίον του ανακριτή T. Αμπελά "διά διαφόρους παραβάσεις αν μη ποινικώς, πάντως πειθαρχικώς κολασίμους, διαπραχθείσας παρ' αυτού κατά

——————————————

συναποφασίσωσι την εκτέλεσιν ωρισμένου τινός πλημμελήματος ή κακουργήματος και ένεκα ταύτης συνομολογήσωσι προς αλλήλους αμοιβαίαν συνδρομήν ή εάν τις και μετέπειτα προσχωρήση εις παρομοίαν συμφωνίαν, τότε πας των συναιτίων τοιαύτης συστάσεως όστις προ ή επί της πράξεως συνείργησε καθ' οιονδήποτε τρόπον ή παρευρέθη εις την εκτέλεσιν, τιμωρείται. ".

Άρθρο 195: "Με φυλάκισιν [...] τιμωρούνται ιδιώται, οίτινες εμποδίζουσιν ή αναγκάζουσιν άλλον διά της βίας ή δι' απειλών να πρεσβεύη θρησκείαν συγχωρημένην παρά της Κυβερνήσεως, να παρευρίσκεται εις τας ιερουργίας της, να πανηγυρίζη θρησκευτικας τινάς εορτάς, και ιδίως να ανοίγη ή να κλείη αποθήκας, εργαστήρια ή πρατήρια".

Άρθρο 198: "Αιρεσιώται, οίτινες προσπαθούν δι' αθεμίτων μέσων να διαδώσωσι ή να καταστήσωσι επικρατείς τας θρησκευτικάς των δόξας, κηρύττουσιν επί δημοσίων τόπων, ερεθίζουσιν τους οπαδούς των εις εχθροπάθειαν κατά των ετεροδοξούντων, ή τους εμποδίζουσιν από του να ευρίσκονται εις την κοινωνικήν σχέσιν μετ' άλλων, ή εναντίον απαγορεύσεως της αρχής, ζητούν να διαστέλλωσιν εαυτούς και τα μέλη της αιρέσεώς των δι' εξωτερικών γνωρισμάτων, τιμωρούνται...".

Αρθρο 199: "Με φυλάκισιν [...] τιμωρείται όστις ή εξυβρίζει διά περιφρονητικών λέξεων, κινημάτων ή απειλών, ή βλασφημεί, χλευάζει, ή λοιδωρεί εγγράφως ή διά ζώσης υπαλλήλους, ή υπηρέτας της εκκλησίας, εν ω εκτελούν τα καθήκοντά των και ή ως προς εκτέλεσιν αυτών. Εάν η ύβρις γενή εν καιρώ της εκτελέσεως των καθηκόντων εντός της εκκλησίας, ή εις άλλην δημοσίαν συνέλευσιν καταγινώσκεται τότε εις τον ένοχον".

Άρθρο 204: "Όστις διά ζώσης ή εγγράφως προσκαλεί ή ερεθίζει τους πολίτας εις διχόνοιαν, εις αμοιβαίαν καταφρόνησιν ή εχθροπάθειαν, τιμωρείται...".

Αρθρο 272: "Όστις προς κοινόν σκάνδαλον ή επί τω σκοπώ του να παρασύρη άλλους, βλάπτει τα ήθη, διαδίδων ακόλαστα συγγράμματα ή συμβολικάς παραστάσεις, ωσαύτως προσβάλλει την αιδώ δι' ακολάστων πράξεων, μη τιμωρουμένων ιδίως εις τον παρόντα ποινικόν νόμον...".

(Στο ίδιο, αρ. 66, 3 Νοεμβ. 1836, Β.Δ. της 24ης Ιουλίου 1835). Οι ποινές που επέβαλλε ο Π.Ν. στους παραβάτες των παραπάνω άρθρων ήταν φυλάκιση από τρεις μήνες ως δύο χρόνια.

Σελ. 309
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/310.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

Σελ. 310
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/311.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

27. Κλητήριον Θέσπισμα για τη Δίκη του Ναυπλίου

Σελ. 311
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/312.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

την ανάκρισιν"1. Οι ενέργειες αυτές προκάλεσαν νέο κύκλο ανακρίσεων, που έκανε ο εισαγγελέας Εφετών της Λάρισας, A. Σπηλιάδης, εξετάζοντας τις μομφές που επέρριπταν οι κατηγορούμενοι κατά του ανακριτικού έργου του Τ. Αμπελά. Αποτέλεσμα των νέων ανακρίσεων ήταν η πειθαρχική δίωξη του Αμπελά από τον εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Μ. Χατζάκο, ο οποίος με έγγραφό του δέχεται την "εκ κουφότητος παράβασιν των καθηκόντων" του Αμπελά και τον καλεί στις 12.9.1912 να απολογηθεί. Τη δημοσίευση του εγγράφου αυτού ζήτησε με επανειλημμένες αναφορές του ο πληρεξούσιος δικηγόρος των κατηγορουμένων Κ. Τριανταφυλλόπουλος, πράγμα που έγινε κατορθωτό μόλις στις 19.4.1914, ενώ ήδη το θέμα συζητούσε η Βουλή και είχε ζητηθεί να αποδοθεί στη δημοσιότητα η υπόθεση της πειθαρχικής δίωξης του ανακριτή των "Αθεϊκών", ο οποίος πάντως είχε φροντίσει να παραιτηθεί από τη δικαστική υπηρεσία2. Οι κατηγορούμενοι επίσης Σαράτσης και Δελμούζος υπέβαλαν αιτήσεις "ανακοπής" του βουλεύματος του Εφετείου της Λάρισας στον Άρειο Πάγο, το Φεβρουάριο του 19123. Το Μάιο του ίδιου χρόνου ο Άρειος Πάγος με το βούλευμά του (αρ. 113/1912) απέρριψε την αίτηση ανακοπής του βουλεύματος του Εφετείου της Λάρισας και παρέπεμψε οριστικά τους δώδεκα κατηγορουμένους να δικαστούν ενώπιον Εφετείου

——————————————

1. Βλ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 504 κ.π. Σημαντικές αβλεψίες του ανακριτή Αμπελά παρατηρήθηκαν κατά την εξέταση του κατηγορουμένου Δημοσθ. Μπιτσάνη. H απολογία και οι περιπέτειες του Μπιτσάνη εκθέτονται στο φυλλάδιο: Το φιλολογικόν κέρδος της δίκης των αθέων - από την επίσημον δικογραφίαν των αθεϊκών, (Σεπτέμ.) 1911. H απολογία του Μπιτσάνη πρωτοδημοσιεύτηκε στην εφημ. Ακρόπολις.

2. Το πόρισμα του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου και τα κείμενα των αναφορών εναντίον του Τ. Αμπελά δημοσιεύτηκαν μετά τη Δίκη στο παράρτημα του Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 504-511. Τον έλεγχο εξάλλου του βουλεύματος (του Εφετείου της Λάρισας) επιχείρησε ο συνήγορος των κατηγορουμένων Κων. Τριανταφυλλόπουλος στο φυλλάδιο: Θεός και θέμις, Αθήνα 1912.

3. H είδηση στην εφημ. Θεσσαλία, 17.12.1912. Το κείμενό του εξάλλου κατά της ανακοπής βουλεύματος του Αρείου Πάγου δημοσιεύεται στην ίδια εφημερίδα (11 και 12.6.1912).

Σελ. 312
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/313.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

(χωρίς πάντως να καθορίσει τον τόπο και χρόνο διεξαγωγής της δίκης) για τις αποδιδόμενες σ' αυτούς παραβάσεις.

Η παραπομπή των κατηγορουμένων στο δικαστήριο καθυστέρησε επί δύο και πλέον χρόνια -για τους λόγους που αναφέρονται παρακάτω-, ώστε να βρεθούν οι κατηγορούμενοι τελικά στα εδώλια του Εφετείου Ναυπλίου τον Απρίλιο του 1914. Η Δίκη του Ναυπλίου αποτελεί την τέταρτη φάση της καταδίωξης των πρωτεργατών του Α.Δ.Π. και των στελεχών των Εργατικών Κέντρων Βόλου και Λάρισας.

Δ. Η ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΝΑΥΠΛΙΟΥ

Η Δίκη του Ναυπλίου αποτέλεσε το τέρμα μιας σειράς γεγονότων, που αφορούν τις προσπάθειες εκσυγχρονισμού της νεοελληνικής εκπαίδευσης και παράλληλα τις προσπάθειες καταξίωσης της εργατικής ιδέας. Η Δίκη αυτή υπήρξε η κατάληξη της φαινομενικής τουλάχιστον, αντιδικίας μεταξύ των συντηρητικών και των προοδευτικών στοιχείων, που καθόρισε την πολιτισμική και κοινωνική φυσιογνωμία μιας εποχής. Υπήρξε ακόμη η Δίκη αυτή η τελευταία φάση της δικαστικής περιπέτειας, που υποχρεώθηκαν να υποστούν οι πρωτεργάτες της λειτουργίας του Α.Δ.Π. και της δραστηριότητας του πρώτου Εργατικού Κέντρου της χώρας. Υπήρξε τέλος η Δίκη του Ναυπλίου το σημείο αναφοράς για μια κρίσιμη περίοδο της δημοτικιστικής κίνησης και του εργατικού-σοσιαλιστικού κινήματος στη νεότερη ιστορία της χώρας μας.

Όπως παραπάνω αναφέρθηκε, το βούλευμα των Εφετών της Λάρισας παρέπεμψε τους δώδεκα κατηγορουμένους για την υπόθεση των "Αθεϊκών" του Βόλου, πράγμα που δέχτηκε (μετά την απόρριψη της αίτησης ανακοπής του βουλεύματος) ο Άρειος Πάγος με το γνωστό δικό του βούλευμα. Η υπόθεση όφειλε να εκδικαστεί από Εφετείο. Ήδη τον Ιούλιο του 1912 έγινε γνωστό ότι η Δίκη επρόκειτο να διεξαχθεί στο Εφετείο Ναυπλίου. Ο ορισμός

Σελ. 313
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/314.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αυτού του Εφετείου, αντί του αντίστοιχου της Λάρισας, όπου ήταν φυσιολογικότερο να διεξαχθεί δίκη με αντικείμενο παραβάσεις που έγιναν στην περιοχή της δικής τους δικαιοδοσίας, οφείλεται σε πρόταση του εισαγγελέα Εφετών της Λάρισας (του A. Σπηλιάδη), επειδή -κατά την άποψή του- υπήρχε κίνδυνος να σημειωθούν ταραχές εκ μέρους των φίλων των κατηγορουμένων και των αντιφρονούντων, μια και η Λάρισα ήταν πολύ κοντά στο Βόλο. Για παρόμοιους λόγους αποκλείστηκαν τα Εφετεία της Αθήνας και της Κέρκυρας, με εντολή του υπουργού Δικαιοσύνης. Ο καθορισμός του μακρινού Ναυπλίου προκάλεσε πολλά προβλήματα στους κατηγορουμένους και ψυχική ταλαιπωρία, μήπως γίνει αδύνατη η μεταφορά εκεί των μαρτύρων (για οικονομικούς λόγους, επειδή τα έξοδα θα βάρυναν τους ίδιους ), και για αντικειμενικούς λόγους, μήπως δηλ. μειωθούν οι δυνατότητες υπεράσπισής τους. Γράφει, σχετικά ο Σαράτσης: "Το Ναύπλιο, είνε για μας στέρησις δικαιοσύνης, αφού ούτε εμείς θα μπορέσουμε να πάμε κανένα μάρτυρα εκεί, χειμώνα μάλιστα καιρό, ούτε οι κακόμοιροι εργάται..."1. Επρόκειτο να γίνει η Δίκη τον Οκτώβριο του 1912. Ήδη είχε σημειωθεί καθυστέρηση ενός εξαμήνου, εξαιτίας των ενστάσεων των κατηγορουμένων και της πειθαρχικής δίωξης κατά του ανακριτή Αμπελά. Η διεξαγωγή εξάλλου των Βαλκανικών πολέμων (Οκτώβριος 1912 - Αύγουστος 1913) και οι επιπτώσεις τους, ανέβαλαν για ενάμιση χρόνο ακόμη την εκδίκαση της υπόθεσης. Μόλις στις αρχές του 1914 καθορίστηκε οριστικά και αμετάκλητα η ημερομηνία (16 Απριλίου) για τη Δίκη στο Εφετείο του Ναυπλίου. Η επιμήκυνση του χρόνου αναμονής της Δίκης, παρά την πρόκληση δικαιολογημένου εκνευρισμού στους κατηγορουμένους, φαίνεται ότι συντέλεσε στην απάλυνση της αρχικής οξύτητας των πνευμάτων και λειτούργησε προς όφελος των κατηγορουμένων.

Ως την ημερομηνία διεξαγωγής της Δίκης οι κατηγορούμενοι όφειλαν να επιλύσουν μια σειρά προβλημάτων σχετικών με την

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 345 (επιστολή της 31.8.1912).

Σελ. 314
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/315.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

οργάνωση της υπεράσπισής τους. Και ενώ δεν είναι γνωστές οι, ενέργειες των άλλων κατηγορουμένων, η αλληλογραφία των Σαράτση-Δελμούζου της εποχής αυτής μας προσφέρει ένα πλήθος πληροφοριών για τις σκέψεις και τις ενέργειες τους· η αλληλογραφία αυτή διακρίνεται για την ανυστεροβουλία και τη φιλικότητα μεταξύ των δύο πρωταγωνιστών, κι έτσι είναι δυνατό να διαγνωσθούν οι πιο ειλικρινείς και οι βαθύτερες σκέψεις των αλληλογράφων, καθώς και οι ποικίλες (ακόμη και οι παρασκηνιακές) ενέργειες των προσώπων, που φαίνεται είχαν αναλάβει το μέγιστο βάρος των ευθυνών του υπό κατηγορία έργου. Τα θέματα που απασχολούν έντονα τους δύο πρωταγωνιστές της Δίκης (και νομίζουμε πως δικαιούνται τον τίτλο του πρωταγωνιστή) στη μεταξύ τους αλληλογραφία είναι τα εξής: η επιλογή των καταλληλότερων συνηγόρων, η προσέλκυση των πιο χρήσιμων από τους μάρτυρες υπεράσπισης, η δημιουργία κλίματος ευνοϊκού για την υπόθεσή τους με τη συγκέντρωση τεκμηρίων της αθωότητας τους και τον επηρεασμό της κοινής γνώμης και υψηλά ισταμένων προσώπων, και βέβαια το βάρος των οικονομικών υποχρεώσεων τους. Η δημοσιευμένη αλληλογραφία των Σαράτση-Δελμούζου (ειδικά της επίμαχης περιόδου) είναι και σε τούτο χρήσιμη· εκτός από την παροχή πληροφοριών για την ιστορία του πράγματος, δίνεται η ερμηνεία της ψυχολογικής ατμόσφαιρας, που δημιούργησε η επερχόμενη Δίκη, αλλά κυρίως αποκαλύπτει την ειλικρίνεια των προθέσεων και την ανωτερότητα του χαρακτήρα των δύο δημιουργών του βολιώτικου Σχολείου.

Ως συνηγόρους του ο Δελμούζος, τόσο κατά την προδικασία όσο και κατά τη διεξαγωγή της Δίκης, είχε τους αθηναίους δικηγόρους Κων. Τριανταφυλλόπουλο και Λουκά Νάκο1. Και οι δύο αυτοί ήταν

——————————————

1. Κων. Τριανταφυλλόπουλος (1881-1966), νομικός και πολιτικός· συνεργάτης του Αλ. Παπαναστασίου και συνιδρυτής της «Κοινωνιολογικής Εταιρείας». Αργότερα εγκατέλειψε την πολιτική δράση και ακολούθησε την ακαδημαϊκή καριέρα (καθηγ. Ρωμαϊκού Δικαίου).

Λουκάς Νάκος (1865-1933), νομικός και πολιτική προσωπικότητα. Την

Σελ. 315
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/316.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

γνωστοί και ικανοί δικηγόροι, και ταυτόχρονα διέθεταν έντονη πολιτική ακτινοβολία, ενώ παράλληλα συνδέονταν με τον κατηγορούμενο με προσωπική φιλία. Αντίστοιχα ο Σαράτσης πήγε στο Ναύπλιο με συνήγορο το βολιώτη επίσης ικανό δικηγόρο και .πολιτικό παράγοντα Νικ. Γάτσο1. Αντίθετα προς το Δελμούζο αυτός είχε χρησιμοποιήσει κατά την προδικασία διαφορετικούς συνηγόρους, μεταξύ των οποίων ο βολιώτης Σοφ. Τριανταφυλλίδης μέχρι τις παραμονές της Δίκης φαινόταν o βασικός (δεύτερος) συνήγορός του, αλλά τελικά δε χρησιμοποίησε τις υπηρεσίες του ο Σαράτσης.

Αντίθετα με τους προηγουμένους, οι άλλοι δέκα κατηγορούμενοι -χωρίς να εξαιρείται ο επίσης βασικός κατηγορούμενος Κ. Ζάχος, που δε θέλησε να προσλάβει συνήγορο- προσήλθαν στο Ναύπλιο χωρίς τη νομική συμπαράσταση δικηγόρων· βεβαίως ήταν κατά κάποιο τρόπο εξασφαλισμένη η συνδρομή των συνηγόρων των κυρίως κατηγορουμένων. Πάντως φαίνεται, ότι την τελευταία στιγμή ο τέταρτος συνήγορος Γ. Πετρίδης, δικηγόρος από το Ναύπλιο, ανέλαβε την υπεράσπιση του Ζάχου και των εργατών. Η παρουσία, εξάλλου, συνηγόρου από τον τόπο όπου γινόταν η Δίκη, αποτελούσε πάγια τακτική στις περιπτώσεις αυτές2. Η παρουσία των παραπάνω συνηγόρων υπήρξε αποφασιστική, τόσο με τις παρεμβάσεις τους, όσο και με τις αγορεύσεις τους, πράγμα που φαίνεται στο περιεχόμενο των Πρακτικών της Δίκης.

Ως μάρτυρες της υπεράσπισης προσήλθαν στο Ναύπλιο, προσκαλεσμένοι πάλι από τους δύο βασικούς κατηγορουμένους, αρκετοί βολιώτες κυρίως, όχι πάντως τόσοι όσοι αρχικά είχαν κριθεί 

——————————————

εποχή της Δίκης ήταν βουλευτής· ανήκε στον κύκλο των "Κοινωνιολόγων" και αργότερα στέλεχος του Βενιζελικού κόμματος.

1. Νικόλαος Γάτσος (1864-1934), βολιώτης δικηγόρος και πολιτικός, βουλευτής και γερουσιαστής της επαρχίας Μαγνησίας. Οι παρεμβάσεις του κατά τη διάρκεια της δίκης διακρίνονται για το χιούμορ τους.

2. Δε γνωρίζουμε γιατί τελικά προτιμήθηκε ο Πετρίδης. Στην αλληλογραφία των πρωταγωνιστών είχαν προταθεί τα ονόματα άλλων δικηγόρων από το Ναύπλιο (Γιαννόπουλος, Παπαθεοδωρακόπουλος, Τσουκαλάς). 

Σελ. 316
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/317.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

απαραίτητοι. Άλλοι απ' αυτούς προσήλθαν για να πληροφορήσουν το δικαστήριο για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες έγιναν τα γεγονότα -που συντέλεσαν στη διατύπωση του κατηγορητηρίου, και άλλοι για να βεβαιώσουν τις αρετές της προσωπικότητας των κατηγορουμένων. Οι περισσότεροι είχαν δώσει καταθέσεις και κατά τη διάρκεια των πολλαπλών ανακρίσεων της προδικασίας.

Από την άλλη πλευρά πολυπληθείς υπήρξαν οι μάρτυρες κατηγορίας, στο σύνολο τους κάτοικοι του Βόλου και της Λάρισας. Από τα περιεχόμενα των δημοσιευμένων Πρακτικών της Δίκης διαπιστώνουμε πως μεγαλύτερη σημασία (και αντίστοιχη έκταση) είχαν οι καταθέσεις των: Δεσπότη Δημητριάδος, N. Ζαρλή, δημοτικού συμβούλου Παγασών, Μιλτ. Μπουφίδη, δικηγόρου και βουλευτή, Ιω. Ιωαννίδη, δικηγόρου και πατέρα μαθήτριας του Α.Δ.Π., και Δ. Κούρτοβικ, δημοσιογράφου (από τους μάρτυρες κατηγορίας), και των N. Πολίτη, καθηγητή του Πανεπιστημίου, Δημ. Γληνού, εκπαιδευτικού, Δημ. Τσαμασφύρου, καθηγητή μαθηματικών του Α.Δ.Π. και Αγλ. Κοκωσλή, μέλους της Εφορείας του καταργηθέντος Σχολείου (από τους μάρτυρες της υπεράσπισης). Ο συνολικός αριθμός των μαρτύρων, που κατέθεσαν στη Δίκη, ξεπερνά τους εκατόν δέκα. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι, για λόγους που αναφέρονται στην αξιοπιστία των δημοσιευμένων πρακτικών, δεν είναι δυνατό να ελεγχθεί η πραγματική βαρύτητα που είχαν κατά την ακροαματική διαδικασία οι μαρτυρικές καταθέσεις1.

Η Δίκη στο Εφετείο του Ναυπλίου άρχισε την Τετάρτη 16 Απριλίου 1914, κράτησε δώδεκα μέρες και τέλειωσε στις 28 του

——————————————

1. Ανάλογη εικόνα παρουσιάζουν τα περιεχόμενα του βιβλίου, Τα πρακτικά της εν Ναυπλίω δίκης του 1911 των αθέων και μαλλιαρών του Βόλου. Ο τόμος, που εκδόθηκε πιθανότατα το 1926, περιέχει την αρθρογραφία στον Κήρυκα και τις ανταποκρίσεις του Κούρτοβικ από το Ναύπλιο. Το ύφος των περιεχομένων ανήκει στη γνωστή επιθετικότητα του συντάκτη τους και διακρίνεται για κάποιες προκαταλήψεις· είναι όμως πολύ χρήσιμη η αντιπαραβολή αυτών των "πρακτικών" προς τα περιεχόμενα του βιβλίου Η  Δίκη του Ναυπλίου.

Σελ. 317
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/318.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ίδιου μήνα. Πρόεδρος του πενταμελούς Εφετείου ήταν ο Χαρ. Νικητόπουλος και μέλη οι εφέτες Κυρ. Μωραΐτης, Νικ. Γρηγορογιάννης, Ιω. Δεσποτόπουλος και Λεων. Λουκάκος. Την εισαγγελική έδρα κατείχε ο Σ. Σωτηριάδης.

Σύμφωνα με το παραπεμπτικό βούλευμα του Αρείου Πάγου, το κατηγορητήριο είχε συμπτυχθεί σε δύο άρθρα. Η εκφώνηση του κατηγορητηρίου από τον εισαγγελέα είχε ως εξής: "Κατηγορώ τους [...] [εκφώνησε τα ονόματα των δώδεκα κατηγορουμένων] ότι από κοινού συμφέροντος κινούμενοι απεφάσισαν την εκτέλεσιν των επομένων πράξεων και ένεκα ταύτης συνομολογήσαντες προς αλλήλους αμοιβαίαν συνδρομήν. A) Κατά διαφόρους εποχάς από του Σεπτεμβρίου 1908 μέχρι τέλους Μαρτίου του 1911 εν Βόλω, Λαρίση και ιδίως εν τω Εργατικώ Κέντρω και τω Ανωτέρω Παρθεναγωγείω Βόλου, προσεπάθησαν διά ζώσης, διά διδασκαλίας και δι' εντύπων φυλλαδίων να ελκύσωσι προσηλύτους εις λεγόμενα θρησκευτικά δόγματα, τουτέστι την αθεΐαν, με τα οποία ενεργούμενα είναι ασυμβίβαστος η διατήρησις της πολιτικής τάξεως, διδάσκοντες ότι δεν υπάρχει Θεός, ότι η θρησκεία αποτελεί την άρνησιν της σκέψεως, ότι προ παντός πρέπει να εκριζωθή η ρίζα του κακού η θρησκεία, ότι ο άνθρωπος εδημιουργήθη υπό πιθήκων, ότι ο Θεός είναι ένα αγγούρι, ότι η πατρίς είνε πόρνη και στρίγγλα μητριά και η θρησκεία μαστρωπός, και τον σκοπόν των εν μέρει κατώρθωσαν προσελκύσαντες εις τας δοξασίας ταύτας πολλούς, ήτοι τον Διονύσιον Σκούταρην, Απόστολον Καρασεΐνην, A. Πανταζόπουλον, Π. Τζορβάν και πολλούς άλλους. B) Κατά τους αυτούς τόπους και χρόνους, διά ζώσης και δι' εντύπων φυλλαδίων και διά διδασκαλιών εν τοις καφενείοις και εις άλλα κέντρα, δι' ομιλιών δημοσία γενομένων εξεφράσθησαν εις πρόσκομμα άλλων με τρόπον προσβάλλοντα το οφειλόμενον σέβας προς τον Δημιουργόν του Παντός, και εξέφραζαν δημοσία τοιαύτας αρχάς, δόξας και φρονήματα, τα οποία αντιβαίνουσι εν γένει εις τας βάσεις της θρησκείας και της ηθικής και είναι επιβλαβή εις την θρησκείαν και τα ήθη, ήτοι ότι δεν υπάρχει Θεός, ότι ο Θεός είναι εφεύρεσις ίνα χρησιμεύση ως σκιάχτρον, δεν είναι Θεός ο επιτρέπων την αδικίαν

Σελ. 318
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/319.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εις τον κόσμον, ότι ή πατρίς είναι πόρνη και στρίγγλα μητριά"1. Οι παραπάνω, κατά το κατηγορητήριο, αποδιδόμενες πράξεις αποτελούσαν παραβάσεις των άρθρων 14 και 18 του "περί εξυβρίσεων εν γένει και περί Τύπου" Νόμου, και μπορούμε ήδη να παρατηρήσουμε (παρά τη λαβυρινθώδη νομική φρασεολογία) πόσο απέχει η υφή των αποδιδομένων παραβάσεων συλλήβδην προς όλους τους κατηγορουμένους έναντι των παραβάσεων, που περιείχε το αρχικό κατηγορητήριο που διατυπώθηκε από τους ανακριτές. Είναι ουσιαστικό να εννοήσουμε ότι η παραπομπή των κατηγορουμένων (και ιδιαίτερα των δύο υπευθύνων της λειτουργίας του Α.Δ.Π. έγινε για μέρος μόνο των αποδιδομένων κατηγοριών, και πάντως όχι για, τα γεγονότα εξαιτίας των οποίων κατηγορήθηκε η διδασκαλία και η συμπεριφορά των δημιουργών του Παρθεναγωγείου. Η παρατήρησή μας αφορά μόνο το τυπικό μέρος των συνθηκών της Δίκης, γιατί ουσιαστικά στη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας επί δώδεκα συνεδριάσεις του Εφετείου ακούστηκαν, συζητήθηκαν και εξετάστηκαν όλες σχεδόν οι λεπτομέρειες της διδασκαλίας και της σχολικής ζωής στο Α.Δ.Π. και των δραστηριοτήτων του Εργατικού Κέντρου.

Από πολύ νωρίς, κατά τη διαδικασία, από τον ίδιο τον εισαγγελέα εγκαταλείφθηκε η περίπτωση ισχύος του άρθρου 14 του νόμου στις πράξεις των κατηγορουμένων, επειδή δέχτηκε ότι: "δεν χωρεί η διάταξις, διότι η διάταξις απαιτεί προσηλυτισμόν εις λεγόμενα θρησκευτικά δόγματα, θρησκευτικόν δε δόγμα είνε εκείνο το οποίον προϋποθέτει πάντοτε την ύπαρξιν του Θεού. Η αθεΐα δεν είνε θρησκευτικόν δόγμα, περί ου ομιλεί το άρθρον 14..."2. Απέμεινε επομένως να εξεταστεί αν οι συγκεκριμένοι κατηγορούμενοι

——————————————

1. Βλ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 2-3. (Πβ. το διατυπωθέν κατηγορητήριο τ. Β', σ. 345). Ας σημειωθεί ότι ορισμένες φράσεις του κατηγορητηρίου λαμβάνονται αυτολεξεί από τα υπόδικα βιβλία (λ.χ. από το Κάτω τα είδωλα του Γ. Τελεμίτη, σ. 9, 18, 19, 23, κ.ά.).

2. Όλα τα παραθέματα από τις παρεκβάσεις και την αγόρευση του εισαγγελέα Σωτηριάδη από το: Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 350 κ.π.

Σελ. 319
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/320.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

διέπραξαν τις παραβάσεις, που αφορούσαν τελικά την προσβολή της θρησκείας και της ηθικής, παραβάσεις για τις οποίες έκαναν λόγο τα εδάφια 1 και 2 του προαναφερομένου νόμου (άρθρο 18).

Κατά την εξέλιξη της διαδικασίας, αλλά κυρίως στις αγορεύσεις τόσο της κατηγορούσας αρχής όσο και των συνηγόρων, φάνηκε καθαρά ότι οι κατηγορούμενοι δεν ανήκαν στον ίδιο βαθμό υπευθυνότητας για τις αποδιδόμενες παραβάσεις, αλλ' αντίθετα μπορούσαν να ενταχθούν σε τρεις βαθμίδες ευθύνης. Στην πρώτη ανήκαν οι «πρωτεργάτες» (Ζάχος, Δελμούζος, Σαράτσης και, κατά δεύτερο λόγο, Ασπιώτης), εξαιτίας των οποίων η υπόθεση έφτασε στο ακροατήριο. Στη δεύτερη ανήκαν τρεις από τους κατηγορουμένους εργάτες (Κόσσυβας, Σούλιος και Κατσιρέλος), που δεν παρουσιάστηκαν στο δικαστήριο και δικάζονταν «ερήμην», για τους οποίους υπήρχαν ενδείξεις ότι διατύπωσαν και διέδωσαν αθεϊστικές ιδέες και γνώμες. Και στην τρίτη τέλος ανήκαν οι υπόλοιποι κατηγορούμενοι εργάτες (Ραφαήλ, Χαρίτος, Χειρογιώργος, Φλώρος και Μπιτσάνης), που έγκαιρα θεωρήθηκαν δευτερεύοντα πρόσωπα ως προς τη διάπραξη των παραπάνω αδικημάτων, και επομένως τα λιγότερο υπεύθυνα. Ο καταμερισμός των κατηγορουμένων στις παραπάνω τρεις βαθμίδες υπευθυνότητος ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα, όπως κατέδειξαν οι καταθέσεις των μαρτύρων. Ο ίδιος ο εισαγγελέας δέχτηκε τον ασήμαντο ρόλο των τελευταίων και κατά συνέπεια ζήτησε την απαλλαγή τους, ενώ για τους τρεις απόντες εργάτες ζήτησε τον καταλογισμό ευθύνης, κυρίως επειδή η απουσία τους από το δικαστήριο υπέθαλπε την υποψία ενοχής τους. Επομένως το κέντρο βάρους της διατυπούμενης κατηγορίας —και τον αντίστοιχο βαθμό ενοχής—, άρα και το ύψος της ποινής, η κατηγορούσα αρχή έριξε στους τέσσερις πρωτεργάτες.

Ο εισαγγελέας της έδρας έκρινε ότι ο Κ. Ζάχος διέπραξε την παράβαση της προσβολής κατά της θρησκείας, και της ηθικής, είτε ως άτομο είτε ως ο «ιθύνων νους» της δράσης του Εργατικού Κέντρου Βόλου, για τρεις λόγους: Πρώτα γιατί «εν γένει εξεφράζετο

Σελ. 320
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/321.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κατά της ιδέας της πατρίδος και των εθνικών ιδανικών"1 όταν δηλαδή -σύμφωνα με τις καταθέσεις των μαρτύρων- έκανε δηλώσεις με αντιπολεμικό περιεχόμενο και αδιαφόρησε για την τύχη της Μακεδονίας, πριν από την απελευθέρωση της από τους Τούρκους (1912) (!) Δεύτερο γιατί ο ίδιος δίδασκε στο Εργατικό Κέντρο ή ανέχτηκε να διδάσκονται από άλλους "κηρύγματα απάτριδα και αντιθρησκευτικά"2. Και τρίτο γιατί o Ζάχος ήταν ο βασικός υπεύθυνος της δράσης του Εργατικού Κέντρου, ο ηθικός αυτουργός της κυκλοφορίας των αθεϊστικών και αναρχικών εντύπων (των βιβλίων Κάτω τα είδωλα και Από τη ζωή των βασανισμένων, και περιοδικών όπως του Κοινωνισμού). Ήταν γενικότερα o υπεύθυνος των όσων ατόπων συνέβαιναν στο Κέντρο, τα οποία "εγένοντο δημοσία και προεκάλουν σκάνδαλον". Και γιατί "η εργασία του Κέντρου ήτο εργασία, η οποία επεδίωκε την αναίρεσιν των ιδανικών της πατρίδος, της θρησκείας και της οικογενείας"3.

Ο Δελμούζος αντίστοιχα, κατά τον εισαγγελέα πάντα, ήταν ένοχος της προσβολής της δημόσιας ηθικής και της θρησκείας, γιατί: Πρώτον στο σχολείο που διηύθυνε "εδιδάσκετο η έλλειψις επιφυλάξεως και σεβασμού προς τον διδάσκαλον"4. Στο Α.Δ.Π. "η ελευθερία είχεν υπερβή παν πρέπον όριον" και "η κρατούσα ελευθερία ήτο άκρατος, δεν υπήρχεν η εύλογος επιφύλαξις, η οποία πρέπει να υπάρχη μεταξύ μαθητριών και διδασκάλου"5. Ακόμη "η ιδέα την οποίαν είχεν ο Δελμούζος ότι τα τέκνα μας έπρεπε να ανατρέφωνται κατά τοιούτον ελευθέριον τρόπον, ανατρέπει άρδην τας ορθάς αντιλήψεις τας οποίας έχει η κοινωνική συνειδησις περί σεμνότητος, περί αιδημοσύνης και περί αρετής"6.

Την εκτίμησή του αυτή ο εισαγγελέας στήριξε στις καταθέσεις μαρτύρων, που βεβαίωσαν ότι παρατήρησαν ελευθεριότητα 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 354-355.

2. Στο ίδιο, σ. 356.

3. Στο ίδιο, σ. 363.

4. Στο ίδιο, σ. 378.

5. Στο ίδιο, σ. 369.

6. Στο ίδιο, σ. 377.

21

Σελ. 321
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/322.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ενεργειών στις μαθήτριες κατά τους σχολικούς περιπάτους, τις εκδρομές και τα παιχνίδια τους στην αυλή του σχολείου. Δεύτερο γιατί στο σχολείο του Δελμούζου "η προσευχή ημελείτο από σκοπού" ή είχε καταργηθεί εντελώς, γιατί συνέβαινε "άφθαστος περιφρόνησις εις τους εκπροσώπους της εκκλησίας" και "συστηματική αποστροφή προς παν ό,τι φέρει το ράσον", και βέβαια παρατηρήθηκε "αδιαφορία εις τους τύπους της θρησκείας" και έλλειψη ευλάβειας "προς το πρόσωπον του επισκόπου"1. Γενικότερα συμπέρανε ο εισαγγελέας "η όλη ενέργεια του σχολείου του Δελμούζου έτεινε να προσβάλη την δημοσίαν ηθικήν"2. Και τρίτο γιατί "μετά το κλείσιμον του σχολείου ο Δελμούζος την ημέραν της Μεγ. Παρασκευής, αυτός εν συνοδεία τεσσάρων ομοϊδεατών και ομοφρόνων του ωμίλει περί του Χριστού ότι είνε είς αγύρτης που τα κατάφερνε τόσον καλά, ώστε να προσέρχωνται [οι άνθρωποι] ωσάν τα πρόβατα να γονατίζωσι και να προσκυνώσι τα πάθη του, γεγονός το οποίον εξεγείρει την συνείδησιν παντός χριστιανού"3. Η προσωπική αυτή ενοχή του Δελμούζου, της εξύβρισης των Παθών του Χριστού, στηρίχτηκε στην κατάθεση του μάρτυρα Γ. Ζυγαλάκη, που ισχυρίστηκε ότι υπήρξε αυτήκοος μάρτυρας του επεισοδίου τη Μεγ. Παρασκευή του 1911.

Ο τρίτος των πρωτεργατών, ο Δ. Σαράτσης, θεωρήθηκε ένοχος από τον εισαγγελέα για τις ίδιες παραπάνω παραβάσεις εναντίον της θρησκείας και της ηθικής, επειδή "απετέλει τον ενωτικόν κρίκον του Εργατικού Κέντρου και του Σχολείου"4. Δέχτηκε ο εισαγγελέας ότι ο Σαράτσης "ηνείχετο χωρίς να διαμαρτύρεται όλην αυτήν την αντεθνικήν εργασίαν των ανθρώπων αυτών"5. Και ότι υπήρξε o βασικός παράγοντας της λειτουργίας τόσο του Εργατικού Κέντρου, όσο και του Α.Δ.Π. Η ενοχή του Σαράτση αποδεικνυόταν

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 380.

2. Στο ίδιο, σ. 382.

3. Στο ίδιο, σ. 387.

4. Στο ίδιο, σ., 394.

5. Στο ίδιο, σ. 396.

Σελ. 322
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 303
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    εξαιτίας της επαγγελματικής του ιδιότητας έπρεπε να απολαύει ειδικής δοσιδικίας. Το γεγονός αυτό υποχρέωσε τον ανακριτή-εισαγγελέα Γ. Τόμαν, αφού εν τω μεταξύ είχε σχηματιστεί ογκώδης δικογραφία, να προκαλέσει την έκδοση βουλεύματος, με το οποίο το Πρωτοδικείο Βόλου κηρυσσόταν... αναρμόδιο να εκδικάσει την υπόθεση και την παρέπεμπε στην αρμοδιότητα του εισαγγελέα Εφετών της Λάρισας1.

    3. Οι ανακρίσεις του Τιμ. Αμπελά

    Στις 26 Ιουλίου 1911 λοιπόν αναγγέλλεται η κάθοδος στο Βόλο του εφέτη Τιμ. Αμπελά, που ως ανακριτής θα αναλάμβανε τη διεξαγωγή του νέου κύκλου ανακρίσεων για τα ίδια σημεία του κατηγορητηρίου και εναντίον των ίδιων προσώπων2. Παρά τις αρχικές ελπίδες (των κατηγορουμένων) ότι η έλευση του εφέτη Αμπελά θα τοποθετούσε τα πράγματα στις σωστές τους διαστάσεις, ο νέος ανακριτής -συνεχίζοντας το έργο και τη νοοτροπία του προκατόχου του- επανέλαβε την ανάκριση και δέχτηκε τους ίδιους μάρτυρες (ή και μερικούς ακόμη), που δε δίστασαν να επαναλάβουν τις αρχικές καταθέσεις τους, εμπλουτισμένες τώρα με νέες "αποκαλύψεις" της δράσης των "αθέων" του Βόλου και της Αργαλαστής.

    ——————————————

    1. Το Πλημμελειοδικείο Βόλου με το βούλευμά του (αρ. 601/1911) κηρύσσεται αναρμόδιο (το βούλευμα δημοσιεύτηκε στην εφημ. Θεσσαλία, 10.7.1911).

    Για την περίπτωση της εξαίρεσης του δικηγόρου Κ. Ζάχου ίσχυσαν τα άρθρα 41 και 42 του Νόμου ΓΤΙΖ' της 23 12.1908 "περί δικηγορικών συλλόγων", που έγραφε: "εις την εξαιρετικήν δικαιοδοσίαν του άρθρου 36, παραγρ. 5 της Ποινικής Δικονομίας υπάγονται και οι δικηγόροι διά τα παρ' αυτών πραττόμενα πταίσματα ή πλημμελήματα, εφαρμοζομένου ως προς αυτούς και του άρθρ. 42 της Ποινικής Δικονομίας" (Κ. Βασιλείου, Νεώτεροι Κώδικες της ελληνικής νομοθεσίας, τ. Α', 1914).

    Την απόφαση αυτή (την εκ των υστέρων δηλ. ανακάλυψη της ειδικής δοσιδικίας του δικηγόρου Ζάχου) κρίνει με πολύ σαρκασμό o Σαράτσης σ' επιστολή του προς το Δελμούζο (Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 268).

    2. Η αγγελία στην εφημ. Θεσσαλία, 26.7.1911.