Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 313-332 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/313.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

(χωρίς πάντως να καθορίσει τον τόπο και χρόνο διεξαγωγής της δίκης) για τις αποδιδόμενες σ' αυτούς παραβάσεις.

Η παραπομπή των κατηγορουμένων στο δικαστήριο καθυστέρησε επί δύο και πλέον χρόνια -για τους λόγους που αναφέρονται παρακάτω-, ώστε να βρεθούν οι κατηγορούμενοι τελικά στα εδώλια του Εφετείου Ναυπλίου τον Απρίλιο του 1914. Η Δίκη του Ναυπλίου αποτελεί την τέταρτη φάση της καταδίωξης των πρωτεργατών του Α.Δ.Π. και των στελεχών των Εργατικών Κέντρων Βόλου και Λάρισας.

Δ. Η ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΝΑΥΠΛΙΟΥ

Η Δίκη του Ναυπλίου αποτέλεσε το τέρμα μιας σειράς γεγονότων, που αφορούν τις προσπάθειες εκσυγχρονισμού της νεοελληνικής εκπαίδευσης και παράλληλα τις προσπάθειες καταξίωσης της εργατικής ιδέας. Η Δίκη αυτή υπήρξε η κατάληξη της φαινομενικής τουλάχιστον, αντιδικίας μεταξύ των συντηρητικών και των προοδευτικών στοιχείων, που καθόρισε την πολιτισμική και κοινωνική φυσιογνωμία μιας εποχής. Υπήρξε ακόμη η Δίκη αυτή η τελευταία φάση της δικαστικής περιπέτειας, που υποχρεώθηκαν να υποστούν οι πρωτεργάτες της λειτουργίας του Α.Δ.Π. και της δραστηριότητας του πρώτου Εργατικού Κέντρου της χώρας. Υπήρξε τέλος η Δίκη του Ναυπλίου το σημείο αναφοράς για μια κρίσιμη περίοδο της δημοτικιστικής κίνησης και του εργατικού-σοσιαλιστικού κινήματος στη νεότερη ιστορία της χώρας μας.

Όπως παραπάνω αναφέρθηκε, το βούλευμα των Εφετών της Λάρισας παρέπεμψε τους δώδεκα κατηγορουμένους για την υπόθεση των "Αθεϊκών" του Βόλου, πράγμα που δέχτηκε (μετά την απόρριψη της αίτησης ανακοπής του βουλεύματος) ο Άρειος Πάγος με το γνωστό δικό του βούλευμα. Η υπόθεση όφειλε να εκδικαστεί από Εφετείο. Ήδη τον Ιούλιο του 1912 έγινε γνωστό ότι η Δίκη επρόκειτο να διεξαχθεί στο Εφετείο Ναυπλίου. Ο ορισμός

Σελ. 313
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/314.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αυτού του Εφετείου, αντί του αντίστοιχου της Λάρισας, όπου ήταν φυσιολογικότερο να διεξαχθεί δίκη με αντικείμενο παραβάσεις που έγιναν στην περιοχή της δικής τους δικαιοδοσίας, οφείλεται σε πρόταση του εισαγγελέα Εφετών της Λάρισας (του A. Σπηλιάδη), επειδή -κατά την άποψή του- υπήρχε κίνδυνος να σημειωθούν ταραχές εκ μέρους των φίλων των κατηγορουμένων και των αντιφρονούντων, μια και η Λάρισα ήταν πολύ κοντά στο Βόλο. Για παρόμοιους λόγους αποκλείστηκαν τα Εφετεία της Αθήνας και της Κέρκυρας, με εντολή του υπουργού Δικαιοσύνης. Ο καθορισμός του μακρινού Ναυπλίου προκάλεσε πολλά προβλήματα στους κατηγορουμένους και ψυχική ταλαιπωρία, μήπως γίνει αδύνατη η μεταφορά εκεί των μαρτύρων (για οικονομικούς λόγους, επειδή τα έξοδα θα βάρυναν τους ίδιους ), και για αντικειμενικούς λόγους, μήπως δηλ. μειωθούν οι δυνατότητες υπεράσπισής τους. Γράφει, σχετικά ο Σαράτσης: "Το Ναύπλιο, είνε για μας στέρησις δικαιοσύνης, αφού ούτε εμείς θα μπορέσουμε να πάμε κανένα μάρτυρα εκεί, χειμώνα μάλιστα καιρό, ούτε οι κακόμοιροι εργάται..."1. Επρόκειτο να γίνει η Δίκη τον Οκτώβριο του 1912. Ήδη είχε σημειωθεί καθυστέρηση ενός εξαμήνου, εξαιτίας των ενστάσεων των κατηγορουμένων και της πειθαρχικής δίωξης κατά του ανακριτή Αμπελά. Η διεξαγωγή εξάλλου των Βαλκανικών πολέμων (Οκτώβριος 1912 - Αύγουστος 1913) και οι επιπτώσεις τους, ανέβαλαν για ενάμιση χρόνο ακόμη την εκδίκαση της υπόθεσης. Μόλις στις αρχές του 1914 καθορίστηκε οριστικά και αμετάκλητα η ημερομηνία (16 Απριλίου) για τη Δίκη στο Εφετείο του Ναυπλίου. Η επιμήκυνση του χρόνου αναμονής της Δίκης, παρά την πρόκληση δικαιολογημένου εκνευρισμού στους κατηγορουμένους, φαίνεται ότι συντέλεσε στην απάλυνση της αρχικής οξύτητας των πνευμάτων και λειτούργησε προς όφελος των κατηγορουμένων.

Ως την ημερομηνία διεξαγωγής της Δίκης οι κατηγορούμενοι όφειλαν να επιλύσουν μια σειρά προβλημάτων σχετικών με την

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 345 (επιστολή της 31.8.1912).

Σελ. 314
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/315.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

οργάνωση της υπεράσπισής τους. Και ενώ δεν είναι γνωστές οι, ενέργειες των άλλων κατηγορουμένων, η αλληλογραφία των Σαράτση-Δελμούζου της εποχής αυτής μας προσφέρει ένα πλήθος πληροφοριών για τις σκέψεις και τις ενέργειες τους· η αλληλογραφία αυτή διακρίνεται για την ανυστεροβουλία και τη φιλικότητα μεταξύ των δύο πρωταγωνιστών, κι έτσι είναι δυνατό να διαγνωσθούν οι πιο ειλικρινείς και οι βαθύτερες σκέψεις των αλληλογράφων, καθώς και οι ποικίλες (ακόμη και οι παρασκηνιακές) ενέργειες των προσώπων, που φαίνεται είχαν αναλάβει το μέγιστο βάρος των ευθυνών του υπό κατηγορία έργου. Τα θέματα που απασχολούν έντονα τους δύο πρωταγωνιστές της Δίκης (και νομίζουμε πως δικαιούνται τον τίτλο του πρωταγωνιστή) στη μεταξύ τους αλληλογραφία είναι τα εξής: η επιλογή των καταλληλότερων συνηγόρων, η προσέλκυση των πιο χρήσιμων από τους μάρτυρες υπεράσπισης, η δημιουργία κλίματος ευνοϊκού για την υπόθεσή τους με τη συγκέντρωση τεκμηρίων της αθωότητας τους και τον επηρεασμό της κοινής γνώμης και υψηλά ισταμένων προσώπων, και βέβαια το βάρος των οικονομικών υποχρεώσεων τους. Η δημοσιευμένη αλληλογραφία των Σαράτση-Δελμούζου (ειδικά της επίμαχης περιόδου) είναι και σε τούτο χρήσιμη· εκτός από την παροχή πληροφοριών για την ιστορία του πράγματος, δίνεται η ερμηνεία της ψυχολογικής ατμόσφαιρας, που δημιούργησε η επερχόμενη Δίκη, αλλά κυρίως αποκαλύπτει την ειλικρίνεια των προθέσεων και την ανωτερότητα του χαρακτήρα των δύο δημιουργών του βολιώτικου Σχολείου.

Ως συνηγόρους του ο Δελμούζος, τόσο κατά την προδικασία όσο και κατά τη διεξαγωγή της Δίκης, είχε τους αθηναίους δικηγόρους Κων. Τριανταφυλλόπουλο και Λουκά Νάκο1. Και οι δύο αυτοί ήταν

——————————————

1. Κων. Τριανταφυλλόπουλος (1881-1966), νομικός και πολιτικός· συνεργάτης του Αλ. Παπαναστασίου και συνιδρυτής της «Κοινωνιολογικής Εταιρείας». Αργότερα εγκατέλειψε την πολιτική δράση και ακολούθησε την ακαδημαϊκή καριέρα (καθηγ. Ρωμαϊκού Δικαίου).

Λουκάς Νάκος (1865-1933), νομικός και πολιτική προσωπικότητα. Την

Σελ. 315
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/316.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

γνωστοί και ικανοί δικηγόροι, και ταυτόχρονα διέθεταν έντονη πολιτική ακτινοβολία, ενώ παράλληλα συνδέονταν με τον κατηγορούμενο με προσωπική φιλία. Αντίστοιχα ο Σαράτσης πήγε στο Ναύπλιο με συνήγορο το βολιώτη επίσης ικανό δικηγόρο και .πολιτικό παράγοντα Νικ. Γάτσο1. Αντίθετα προς το Δελμούζο αυτός είχε χρησιμοποιήσει κατά την προδικασία διαφορετικούς συνηγόρους, μεταξύ των οποίων ο βολιώτης Σοφ. Τριανταφυλλίδης μέχρι τις παραμονές της Δίκης φαινόταν o βασικός (δεύτερος) συνήγορός του, αλλά τελικά δε χρησιμοποίησε τις υπηρεσίες του ο Σαράτσης.

Αντίθετα με τους προηγουμένους, οι άλλοι δέκα κατηγορούμενοι -χωρίς να εξαιρείται ο επίσης βασικός κατηγορούμενος Κ. Ζάχος, που δε θέλησε να προσλάβει συνήγορο- προσήλθαν στο Ναύπλιο χωρίς τη νομική συμπαράσταση δικηγόρων· βεβαίως ήταν κατά κάποιο τρόπο εξασφαλισμένη η συνδρομή των συνηγόρων των κυρίως κατηγορουμένων. Πάντως φαίνεται, ότι την τελευταία στιγμή ο τέταρτος συνήγορος Γ. Πετρίδης, δικηγόρος από το Ναύπλιο, ανέλαβε την υπεράσπιση του Ζάχου και των εργατών. Η παρουσία, εξάλλου, συνηγόρου από τον τόπο όπου γινόταν η Δίκη, αποτελούσε πάγια τακτική στις περιπτώσεις αυτές2. Η παρουσία των παραπάνω συνηγόρων υπήρξε αποφασιστική, τόσο με τις παρεμβάσεις τους, όσο και με τις αγορεύσεις τους, πράγμα που φαίνεται στο περιεχόμενο των Πρακτικών της Δίκης.

Ως μάρτυρες της υπεράσπισης προσήλθαν στο Ναύπλιο, προσκαλεσμένοι πάλι από τους δύο βασικούς κατηγορουμένους, αρκετοί βολιώτες κυρίως, όχι πάντως τόσοι όσοι αρχικά είχαν κριθεί 

——————————————

εποχή της Δίκης ήταν βουλευτής· ανήκε στον κύκλο των "Κοινωνιολόγων" και αργότερα στέλεχος του Βενιζελικού κόμματος.

1. Νικόλαος Γάτσος (1864-1934), βολιώτης δικηγόρος και πολιτικός, βουλευτής και γερουσιαστής της επαρχίας Μαγνησίας. Οι παρεμβάσεις του κατά τη διάρκεια της δίκης διακρίνονται για το χιούμορ τους.

2. Δε γνωρίζουμε γιατί τελικά προτιμήθηκε ο Πετρίδης. Στην αλληλογραφία των πρωταγωνιστών είχαν προταθεί τα ονόματα άλλων δικηγόρων από το Ναύπλιο (Γιαννόπουλος, Παπαθεοδωρακόπουλος, Τσουκαλάς). 

Σελ. 316
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/317.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

απαραίτητοι. Άλλοι απ' αυτούς προσήλθαν για να πληροφορήσουν το δικαστήριο για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες έγιναν τα γεγονότα -που συντέλεσαν στη διατύπωση του κατηγορητηρίου, και άλλοι για να βεβαιώσουν τις αρετές της προσωπικότητας των κατηγορουμένων. Οι περισσότεροι είχαν δώσει καταθέσεις και κατά τη διάρκεια των πολλαπλών ανακρίσεων της προδικασίας.

Από την άλλη πλευρά πολυπληθείς υπήρξαν οι μάρτυρες κατηγορίας, στο σύνολο τους κάτοικοι του Βόλου και της Λάρισας. Από τα περιεχόμενα των δημοσιευμένων Πρακτικών της Δίκης διαπιστώνουμε πως μεγαλύτερη σημασία (και αντίστοιχη έκταση) είχαν οι καταθέσεις των: Δεσπότη Δημητριάδος, N. Ζαρλή, δημοτικού συμβούλου Παγασών, Μιλτ. Μπουφίδη, δικηγόρου και βουλευτή, Ιω. Ιωαννίδη, δικηγόρου και πατέρα μαθήτριας του Α.Δ.Π., και Δ. Κούρτοβικ, δημοσιογράφου (από τους μάρτυρες κατηγορίας), και των N. Πολίτη, καθηγητή του Πανεπιστημίου, Δημ. Γληνού, εκπαιδευτικού, Δημ. Τσαμασφύρου, καθηγητή μαθηματικών του Α.Δ.Π. και Αγλ. Κοκωσλή, μέλους της Εφορείας του καταργηθέντος Σχολείου (από τους μάρτυρες της υπεράσπισης). Ο συνολικός αριθμός των μαρτύρων, που κατέθεσαν στη Δίκη, ξεπερνά τους εκατόν δέκα. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι, για λόγους που αναφέρονται στην αξιοπιστία των δημοσιευμένων πρακτικών, δεν είναι δυνατό να ελεγχθεί η πραγματική βαρύτητα που είχαν κατά την ακροαματική διαδικασία οι μαρτυρικές καταθέσεις1.

Η Δίκη στο Εφετείο του Ναυπλίου άρχισε την Τετάρτη 16 Απριλίου 1914, κράτησε δώδεκα μέρες και τέλειωσε στις 28 του

——————————————

1. Ανάλογη εικόνα παρουσιάζουν τα περιεχόμενα του βιβλίου, Τα πρακτικά της εν Ναυπλίω δίκης του 1911 των αθέων και μαλλιαρών του Βόλου. Ο τόμος, που εκδόθηκε πιθανότατα το 1926, περιέχει την αρθρογραφία στον Κήρυκα και τις ανταποκρίσεις του Κούρτοβικ από το Ναύπλιο. Το ύφος των περιεχομένων ανήκει στη γνωστή επιθετικότητα του συντάκτη τους και διακρίνεται για κάποιες προκαταλήψεις· είναι όμως πολύ χρήσιμη η αντιπαραβολή αυτών των "πρακτικών" προς τα περιεχόμενα του βιβλίου Η  Δίκη του Ναυπλίου.

Σελ. 317
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/318.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ίδιου μήνα. Πρόεδρος του πενταμελούς Εφετείου ήταν ο Χαρ. Νικητόπουλος και μέλη οι εφέτες Κυρ. Μωραΐτης, Νικ. Γρηγορογιάννης, Ιω. Δεσποτόπουλος και Λεων. Λουκάκος. Την εισαγγελική έδρα κατείχε ο Σ. Σωτηριάδης.

Σύμφωνα με το παραπεμπτικό βούλευμα του Αρείου Πάγου, το κατηγορητήριο είχε συμπτυχθεί σε δύο άρθρα. Η εκφώνηση του κατηγορητηρίου από τον εισαγγελέα είχε ως εξής: "Κατηγορώ τους [...] [εκφώνησε τα ονόματα των δώδεκα κατηγορουμένων] ότι από κοινού συμφέροντος κινούμενοι απεφάσισαν την εκτέλεσιν των επομένων πράξεων και ένεκα ταύτης συνομολογήσαντες προς αλλήλους αμοιβαίαν συνδρομήν. A) Κατά διαφόρους εποχάς από του Σεπτεμβρίου 1908 μέχρι τέλους Μαρτίου του 1911 εν Βόλω, Λαρίση και ιδίως εν τω Εργατικώ Κέντρω και τω Ανωτέρω Παρθεναγωγείω Βόλου, προσεπάθησαν διά ζώσης, διά διδασκαλίας και δι' εντύπων φυλλαδίων να ελκύσωσι προσηλύτους εις λεγόμενα θρησκευτικά δόγματα, τουτέστι την αθεΐαν, με τα οποία ενεργούμενα είναι ασυμβίβαστος η διατήρησις της πολιτικής τάξεως, διδάσκοντες ότι δεν υπάρχει Θεός, ότι η θρησκεία αποτελεί την άρνησιν της σκέψεως, ότι προ παντός πρέπει να εκριζωθή η ρίζα του κακού η θρησκεία, ότι ο άνθρωπος εδημιουργήθη υπό πιθήκων, ότι ο Θεός είναι ένα αγγούρι, ότι η πατρίς είνε πόρνη και στρίγγλα μητριά και η θρησκεία μαστρωπός, και τον σκοπόν των εν μέρει κατώρθωσαν προσελκύσαντες εις τας δοξασίας ταύτας πολλούς, ήτοι τον Διονύσιον Σκούταρην, Απόστολον Καρασεΐνην, A. Πανταζόπουλον, Π. Τζορβάν και πολλούς άλλους. B) Κατά τους αυτούς τόπους και χρόνους, διά ζώσης και δι' εντύπων φυλλαδίων και διά διδασκαλιών εν τοις καφενείοις και εις άλλα κέντρα, δι' ομιλιών δημοσία γενομένων εξεφράσθησαν εις πρόσκομμα άλλων με τρόπον προσβάλλοντα το οφειλόμενον σέβας προς τον Δημιουργόν του Παντός, και εξέφραζαν δημοσία τοιαύτας αρχάς, δόξας και φρονήματα, τα οποία αντιβαίνουσι εν γένει εις τας βάσεις της θρησκείας και της ηθικής και είναι επιβλαβή εις την θρησκείαν και τα ήθη, ήτοι ότι δεν υπάρχει Θεός, ότι ο Θεός είναι εφεύρεσις ίνα χρησιμεύση ως σκιάχτρον, δεν είναι Θεός ο επιτρέπων την αδικίαν

Σελ. 318
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/319.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εις τον κόσμον, ότι ή πατρίς είναι πόρνη και στρίγγλα μητριά"1. Οι παραπάνω, κατά το κατηγορητήριο, αποδιδόμενες πράξεις αποτελούσαν παραβάσεις των άρθρων 14 και 18 του "περί εξυβρίσεων εν γένει και περί Τύπου" Νόμου, και μπορούμε ήδη να παρατηρήσουμε (παρά τη λαβυρινθώδη νομική φρασεολογία) πόσο απέχει η υφή των αποδιδομένων παραβάσεων συλλήβδην προς όλους τους κατηγορουμένους έναντι των παραβάσεων, που περιείχε το αρχικό κατηγορητήριο που διατυπώθηκε από τους ανακριτές. Είναι ουσιαστικό να εννοήσουμε ότι η παραπομπή των κατηγορουμένων (και ιδιαίτερα των δύο υπευθύνων της λειτουργίας του Α.Δ.Π. έγινε για μέρος μόνο των αποδιδομένων κατηγοριών, και πάντως όχι για, τα γεγονότα εξαιτίας των οποίων κατηγορήθηκε η διδασκαλία και η συμπεριφορά των δημιουργών του Παρθεναγωγείου. Η παρατήρησή μας αφορά μόνο το τυπικό μέρος των συνθηκών της Δίκης, γιατί ουσιαστικά στη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας επί δώδεκα συνεδριάσεις του Εφετείου ακούστηκαν, συζητήθηκαν και εξετάστηκαν όλες σχεδόν οι λεπτομέρειες της διδασκαλίας και της σχολικής ζωής στο Α.Δ.Π. και των δραστηριοτήτων του Εργατικού Κέντρου.

Από πολύ νωρίς, κατά τη διαδικασία, από τον ίδιο τον εισαγγελέα εγκαταλείφθηκε η περίπτωση ισχύος του άρθρου 14 του νόμου στις πράξεις των κατηγορουμένων, επειδή δέχτηκε ότι: "δεν χωρεί η διάταξις, διότι η διάταξις απαιτεί προσηλυτισμόν εις λεγόμενα θρησκευτικά δόγματα, θρησκευτικόν δε δόγμα είνε εκείνο το οποίον προϋποθέτει πάντοτε την ύπαρξιν του Θεού. Η αθεΐα δεν είνε θρησκευτικόν δόγμα, περί ου ομιλεί το άρθρον 14..."2. Απέμεινε επομένως να εξεταστεί αν οι συγκεκριμένοι κατηγορούμενοι

——————————————

1. Βλ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 2-3. (Πβ. το διατυπωθέν κατηγορητήριο τ. Β', σ. 345). Ας σημειωθεί ότι ορισμένες φράσεις του κατηγορητηρίου λαμβάνονται αυτολεξεί από τα υπόδικα βιβλία (λ.χ. από το Κάτω τα είδωλα του Γ. Τελεμίτη, σ. 9, 18, 19, 23, κ.ά.).

2. Όλα τα παραθέματα από τις παρεκβάσεις και την αγόρευση του εισαγγελέα Σωτηριάδη από το: Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 350 κ.π.

Σελ. 319
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/320.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

διέπραξαν τις παραβάσεις, που αφορούσαν τελικά την προσβολή της θρησκείας και της ηθικής, παραβάσεις για τις οποίες έκαναν λόγο τα εδάφια 1 και 2 του προαναφερομένου νόμου (άρθρο 18).

Κατά την εξέλιξη της διαδικασίας, αλλά κυρίως στις αγορεύσεις τόσο της κατηγορούσας αρχής όσο και των συνηγόρων, φάνηκε καθαρά ότι οι κατηγορούμενοι δεν ανήκαν στον ίδιο βαθμό υπευθυνότητας για τις αποδιδόμενες παραβάσεις, αλλ' αντίθετα μπορούσαν να ενταχθούν σε τρεις βαθμίδες ευθύνης. Στην πρώτη ανήκαν οι «πρωτεργάτες» (Ζάχος, Δελμούζος, Σαράτσης και, κατά δεύτερο λόγο, Ασπιώτης), εξαιτίας των οποίων η υπόθεση έφτασε στο ακροατήριο. Στη δεύτερη ανήκαν τρεις από τους κατηγορουμένους εργάτες (Κόσσυβας, Σούλιος και Κατσιρέλος), που δεν παρουσιάστηκαν στο δικαστήριο και δικάζονταν «ερήμην», για τους οποίους υπήρχαν ενδείξεις ότι διατύπωσαν και διέδωσαν αθεϊστικές ιδέες και γνώμες. Και στην τρίτη τέλος ανήκαν οι υπόλοιποι κατηγορούμενοι εργάτες (Ραφαήλ, Χαρίτος, Χειρογιώργος, Φλώρος και Μπιτσάνης), που έγκαιρα θεωρήθηκαν δευτερεύοντα πρόσωπα ως προς τη διάπραξη των παραπάνω αδικημάτων, και επομένως τα λιγότερο υπεύθυνα. Ο καταμερισμός των κατηγορουμένων στις παραπάνω τρεις βαθμίδες υπευθυνότητος ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα, όπως κατέδειξαν οι καταθέσεις των μαρτύρων. Ο ίδιος ο εισαγγελέας δέχτηκε τον ασήμαντο ρόλο των τελευταίων και κατά συνέπεια ζήτησε την απαλλαγή τους, ενώ για τους τρεις απόντες εργάτες ζήτησε τον καταλογισμό ευθύνης, κυρίως επειδή η απουσία τους από το δικαστήριο υπέθαλπε την υποψία ενοχής τους. Επομένως το κέντρο βάρους της διατυπούμενης κατηγορίας —και τον αντίστοιχο βαθμό ενοχής—, άρα και το ύψος της ποινής, η κατηγορούσα αρχή έριξε στους τέσσερις πρωτεργάτες.

Ο εισαγγελέας της έδρας έκρινε ότι ο Κ. Ζάχος διέπραξε την παράβαση της προσβολής κατά της θρησκείας, και της ηθικής, είτε ως άτομο είτε ως ο «ιθύνων νους» της δράσης του Εργατικού Κέντρου Βόλου, για τρεις λόγους: Πρώτα γιατί «εν γένει εξεφράζετο

Σελ. 320
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/321.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κατά της ιδέας της πατρίδος και των εθνικών ιδανικών"1 όταν δηλαδή -σύμφωνα με τις καταθέσεις των μαρτύρων- έκανε δηλώσεις με αντιπολεμικό περιεχόμενο και αδιαφόρησε για την τύχη της Μακεδονίας, πριν από την απελευθέρωση της από τους Τούρκους (1912) (!) Δεύτερο γιατί ο ίδιος δίδασκε στο Εργατικό Κέντρο ή ανέχτηκε να διδάσκονται από άλλους "κηρύγματα απάτριδα και αντιθρησκευτικά"2. Και τρίτο γιατί o Ζάχος ήταν ο βασικός υπεύθυνος της δράσης του Εργατικού Κέντρου, ο ηθικός αυτουργός της κυκλοφορίας των αθεϊστικών και αναρχικών εντύπων (των βιβλίων Κάτω τα είδωλα και Από τη ζωή των βασανισμένων, και περιοδικών όπως του Κοινωνισμού). Ήταν γενικότερα o υπεύθυνος των όσων ατόπων συνέβαιναν στο Κέντρο, τα οποία "εγένοντο δημοσία και προεκάλουν σκάνδαλον". Και γιατί "η εργασία του Κέντρου ήτο εργασία, η οποία επεδίωκε την αναίρεσιν των ιδανικών της πατρίδος, της θρησκείας και της οικογενείας"3.

Ο Δελμούζος αντίστοιχα, κατά τον εισαγγελέα πάντα, ήταν ένοχος της προσβολής της δημόσιας ηθικής και της θρησκείας, γιατί: Πρώτον στο σχολείο που διηύθυνε "εδιδάσκετο η έλλειψις επιφυλάξεως και σεβασμού προς τον διδάσκαλον"4. Στο Α.Δ.Π. "η ελευθερία είχεν υπερβή παν πρέπον όριον" και "η κρατούσα ελευθερία ήτο άκρατος, δεν υπήρχεν η εύλογος επιφύλαξις, η οποία πρέπει να υπάρχη μεταξύ μαθητριών και διδασκάλου"5. Ακόμη "η ιδέα την οποίαν είχεν ο Δελμούζος ότι τα τέκνα μας έπρεπε να ανατρέφωνται κατά τοιούτον ελευθέριον τρόπον, ανατρέπει άρδην τας ορθάς αντιλήψεις τας οποίας έχει η κοινωνική συνειδησις περί σεμνότητος, περί αιδημοσύνης και περί αρετής"6.

Την εκτίμησή του αυτή ο εισαγγελέας στήριξε στις καταθέσεις μαρτύρων, που βεβαίωσαν ότι παρατήρησαν ελευθεριότητα 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 354-355.

2. Στο ίδιο, σ. 356.

3. Στο ίδιο, σ. 363.

4. Στο ίδιο, σ. 378.

5. Στο ίδιο, σ. 369.

6. Στο ίδιο, σ. 377.

21

Σελ. 321
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/322.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ενεργειών στις μαθήτριες κατά τους σχολικούς περιπάτους, τις εκδρομές και τα παιχνίδια τους στην αυλή του σχολείου. Δεύτερο γιατί στο σχολείο του Δελμούζου "η προσευχή ημελείτο από σκοπού" ή είχε καταργηθεί εντελώς, γιατί συνέβαινε "άφθαστος περιφρόνησις εις τους εκπροσώπους της εκκλησίας" και "συστηματική αποστροφή προς παν ό,τι φέρει το ράσον", και βέβαια παρατηρήθηκε "αδιαφορία εις τους τύπους της θρησκείας" και έλλειψη ευλάβειας "προς το πρόσωπον του επισκόπου"1. Γενικότερα συμπέρανε ο εισαγγελέας "η όλη ενέργεια του σχολείου του Δελμούζου έτεινε να προσβάλη την δημοσίαν ηθικήν"2. Και τρίτο γιατί "μετά το κλείσιμον του σχολείου ο Δελμούζος την ημέραν της Μεγ. Παρασκευής, αυτός εν συνοδεία τεσσάρων ομοϊδεατών και ομοφρόνων του ωμίλει περί του Χριστού ότι είνε είς αγύρτης που τα κατάφερνε τόσον καλά, ώστε να προσέρχωνται [οι άνθρωποι] ωσάν τα πρόβατα να γονατίζωσι και να προσκυνώσι τα πάθη του, γεγονός το οποίον εξεγείρει την συνείδησιν παντός χριστιανού"3. Η προσωπική αυτή ενοχή του Δελμούζου, της εξύβρισης των Παθών του Χριστού, στηρίχτηκε στην κατάθεση του μάρτυρα Γ. Ζυγαλάκη, που ισχυρίστηκε ότι υπήρξε αυτήκοος μάρτυρας του επεισοδίου τη Μεγ. Παρασκευή του 1911.

Ο τρίτος των πρωτεργατών, ο Δ. Σαράτσης, θεωρήθηκε ένοχος από τον εισαγγελέα για τις ίδιες παραπάνω παραβάσεις εναντίον της θρησκείας και της ηθικής, επειδή "απετέλει τον ενωτικόν κρίκον του Εργατικού Κέντρου και του Σχολείου"4. Δέχτηκε ο εισαγγελέας ότι ο Σαράτσης "ηνείχετο χωρίς να διαμαρτύρεται όλην αυτήν την αντεθνικήν εργασίαν των ανθρώπων αυτών"5. Και ότι υπήρξε o βασικός παράγοντας της λειτουργίας τόσο του Εργατικού Κέντρου, όσο και του Α.Δ.Π. Η ενοχή του Σαράτση αποδεικνυόταν

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 380.

2. Στο ίδιο, σ. 382.

3. Στο ίδιο, σ. 387.

4. Στο ίδιο, σ., 394.

5. Στο ίδιο, σ. 396.

Σελ. 322
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/323.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εφόσον οι ενέργειες των προσώπων, που διηύθυναν το Εργατικό Κέντρο και το Παρθεναγωγείο του Βόλου, βάδιζαν παράλληλη πορεία. Κατά την κατηγορούσα αρχή πάντα, τα κοινά σημεία της αντεθνικής και αντιθρησκευτικής δράσης των δύο ιδρυμάτων υπήρξαν: η χρησιμοποίηση της ίδιας γλώσσας (της δημοτικής), οι κοινές πεποιθήσεις ως προς την παραμέληση των θρησκευτικών καθηκόντων και την περιφρόνηση του κλήρου, η κατάργηση της προσευχής και η άρνηση της ιδέας της πατρίδας. Οι κοινοί αυτοί στόχοι και η συμμετοχή των Σαράτση και Δελμούζου στις εκδηλώσεις του Εργατικού Κέντρου έκαναν προφανή τη "συνεργεία" στις παραβάσεις, που το κατηγορητήριο απέδιδε αδιακρίτως προς τους κατηγορουμένους. Πάντως για το Σαράτση ο εισαγγελέας δέχτηκε ότι υπήρξε "συνεργεία άνευ ιδιοτελείας", πράγμα όμως που αναιρούσε η αντίληψή του πως ο Σαράτσης έπραξε όσα έπραξε, επειδή είχε πολιτικές φιλοδοξίες, και γι' αυτό προσοικειώθηκε τις εργατικές τάξεις, και επομένως η φιλοδοξία του αυτή "τον ηνάγκασε να ανεχθή όλας τας αντεθνικάς εργασίας"1,

Ο τέταρτος των πρωτεργατών, και υπεύθυνος της δραστηριότητας του Εργατικού Κέντρου της Λάρισας, Ι. Ασπιώτης, για τους ίδιους ακριβώς λόγους (ομιλίες κατά της ιδέας της πατρίδας και της οικογένειας, κυκλοφορία των ίδιων βιβλίων με αντιθρησκευτικό και αναρχικό περιεχόμενο) θεωρήθηκε στον ίδιο βαθμό ένοχος· "η αυτή κατηγορία, η οποία αποδίδεται εις τον Ζάχον", αποφαίνεται ο εισαγγελέας, "αναγκαίως πρέπει να αποδοθή και εις τον Ασπιώτην"2.

Οι τρεις "ερήμην" δικαζόμενοι κατηγορούμενοι, και ιδιαίτερα ο Κόσσυβας, υπήρξαν, κατά τον εισαγγελέα, οι αυτουργοί της διάδοσης στο Βόλο των επιλήψιμων βιβλίων και του επηρεασμού των εργατών εναντίον των ιδανικών της πατρίδας, της θρησκείας και της οικογένειας. Επόμενο ήταν να ζητηθεί η ενοχή τους "κατά το κατηγορητήριον". Για το Δ. Μπιτσάνη η κατηγορούσα αρχή

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 397.

2. Στο ίδιο, σ. 399.

Σελ. 323
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/324.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δέχτηκε ότι "δεν προέκυψαν στοιχεία εκ των οποίων να θεμελιωθή ασφαλώς δικανική πεποίθησις", ενώ για τους υπόλοιπους κατηγορουμένους δέχτηκε o εισαγγελέας ότι "τοιαύτη πρόθεσις εξυβρίσεως και σαρκασμού δεν προέκυψε", γιατί "δεν υπήρξαν κυρίως οι δράσται του αδικήματος, αλλά τα θύματα αυτού"1.

Όπως είναι εύλογο οι κατηγορούμενοι ανέπτυξαν στις απολογίες τους τις απόψεις τους, υπερασπίζοντας τους εαυτούς τους από τις εναντίον κατηγορίες και προβάλλοντας αντίστοιχα τα θετικά στοιχεία της προσωπικής τους ο καθένας δραστηριότητας. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι στα δημοσιευμένα με τη φροντίδα τους πρακτικά της Δίκης, περιλαμβάνονται οι απολογίες των Σαράτση-Δελμούζου σ' όλη τους τη (μακρά) έκταση, ενώ σε μικρότερη του Ζάχου και σε σημαντικά λιγότερες σελίδες οι απολογίες των υπόλοιπων κατηγορουμένων. Ο ίδιος ο εισαγγελέας στην αγόρευσή του ομολογεί ότι: "...ημείς και το ακροατήριον επί ώρας παρηκολουθήσαμεν την μάγον γοητείαν την οποίαν ήσκησαν εφ' ημών το ρητορικόν τάλαντον και το χάρισμα του χειρισμού της γλώσσης, προσόντα τα οποία έχουσιν εις άφθαστον όντως βαθμόν οι κατηγορούμενοι..."2.

Αντίστοιχη προσπάθεια κατέβαλαν με τις δικές τους αγορεύσεις οι τέσσερις συνήγοροι των κατηγορουμένων, έχοντας καταμερίσει κατά κάποιο τρόπο τους στόχους της υπεράσπισης. Έτσι o πρώτος υπερασπιστής Τ. Πετρίδης, αφιέρωσε το λόγο του στην υπεράσπιση του Ζάχου κυρίως και δευτερευόντως των άλλων εργατών, o Ν. Γάτσος υπερασπίστηκε κυρίως τον κατηγορούμενο Σαράτση, ο Λ. Νάκος το Δελμούζο, ενώ ο Κ. Τριανταφυλλόπουλος αφιέρωσε την αγόρευσή του στην εξέταση του νομικού μέρους της υποθέσεως. Είναι φανερό πως οι υπόλοιποι κατηγορούμενοι έμμεσα χρησιμοποίησαν τις υπηρεσίες των συνηγόρων των πρωτεργατών. Στα δημοσιευμένα πρακτικά της Δίκης περιλαμβάνονται επίσης ολόκληρες οι αγορεύσεις των συνηγόρων, πλην του Γάτσου,

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 400.

2. Στο ίδιο, σ. 354.

Σελ. 324
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/325.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

του οποίου ο λόγος -όπως δηλώνεται- δημοσιεύεται σε περίληψη, επειδή είχαν χαθεί τα στενογραφημένα χειρόγραφα.

Μετά την αγόρευση και του τελευταίου συνηγόρου, το δικαστήριο αποσύρθηκε σε διάσκεψη και εξέδωσε την παρακάτω απόφασή του, που διάβασε στο ακροατήριο o πρόεδρος του Εφετείου:

"Το Δικαστήριον σκεφθέν. Επειδή εκ της αποδεικτικής διαδικασίας και της συζητήσεως δεν προέκυψεν, ότι οι κατηγορούμενοι είτε κατά σύστασιν είτε ιδία έκαστος καθ' οιονδήποτε τρόπον εζήτησαν κατά τον εν τω κατηγορητηρίω τόπον και χρόνον να ελκύσωσι προσηλύτους εις λεγόμενα θρησκευτικά δόγματα με τα οποία ενεργούμενα είνε ασυμβίβαστος η διατήρησις της πολιτικής τάξεως.

Επειδή εκ της αποδεικτικής διαδικασίας προέκυψεν, ότι εκ των κατηγορουμένων οι Κόσσυβας, Κατσιρέλος και Σούλιος συγκεχυμένας έχοντες κοινωνιστικάς ιδέας, ων εκ της μικρής διανοητικής αναπτύξεως αυτών και ατελεστάτης μορφώσεως δεν ηδύναντο να γνωρίζωσιν εξέφραζον ταύτας προκαλούμενοι υπό άλλων εργατών εν ιδιωτικαίς ομιλίαις κατά τρόπον ατυχή, χωρίς να υπάρχη παρ' αυτοίς η δολία προαίρεσις ήτοι η ενσυνείδητος δι' αυτών προσβολή, εις πρόσκομμα άλλων του οφειλομένου σεβασμού εις τον δημιουργόν του παντός ή ενσυνείδητος έκφρασις αρχών, δοξών ή φρονημάτων αντιτιθεμένων εν γένει εις τας βάσεις της θρησκείας και της ηθικής ή άλλως επιβλαβών εις την θρησκείαν ή τα ήθη και ένεκεν του λόγου τούτου δι' έλλειψιν του απαραιτήτου στοιχείου της δολίας προαιρέσεως, απαλλακτέοι τυγχάνουσιν.

Επειδή εκ της αυτής διαδικασίας και της συζητήσεως δεν προέκυψεν, ότι οι κατηγορούμενοι Δελμούζος, Σαράτσης και Ζάχος είτε κατά σύστασιν προς τους τρεις ανωτέρω αναφερομένους άλλους, είτε αυτοτελώς ενεργούντες εξετέλεσαν την δευτέραν εν τω κατηγορητηρίω αναφερομένην πράξιν κατά τους εν αυτώ τόπους και χρόνους· διότι ούτε αι εν τω Εργατικό Κέντρω διαλέξεις αυτών, ούτε η εν τω Παρθεναγωγείω

Σελ. 325
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/326.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

διδασκαλία των δύο πρώτων προσέκρουον εις τας βάσεις της θρησκείας ή της ηθικής ή άλλως ήσαν επιβλαβείς εις την θρησκείαν και τα ήθη ή ότι εν γένει καθ' οιονδήποτε άλλον τρόπον προφορικώς ή εγγράφως εξέφραζον τοιαύτας ιδέας ή άλλας προσπιπτούσας εις το άρθρον 18 του περί εξυβρίσεως νόμου, το δε μόνον διά τον πρώτον Δελμούζον προκύψαν γεγονός, ότι εν φιλικώ κύκλω την Μεγάλην Παρασκευήν εν Βόλω ηρμήνευσε ορθολογικώς την προσέλευσιν του Αποστόλου Παύλου εις την χριστιανικήν θρησκείαν, δεν αποτελεί παράβασιν ούτε του άρθρου 18 αλλ' ούτε και του άρθρου 17, όπερ απαιτεί δημοσίας ομιλίας, ελλειπούσας εν προκειμένω. Επειδή και ως προς τους λοιπούς κατηγορουμένους δεν προέκυψεν ουδεμία απόδειξις ενοχής αυτών.

Διά ταύτα

Κηρύττει αθώους πάντας τους κατηγορουμένους και επιβάλλει τα έξοδα της δίκης εις βάρος του Δημοσίου"1.

Η έκδοση της παραπάνω αθωωτικής απόφασης του Εφετείου δεν υπήρξε ομόφωνη. Μεταγενέστερη πληροφορία του εισαγγελέα της Δίκης Σ. Σωτηριάδη βεβαιώνει: "Η αθωωτική απόφασις εξεδόθη κατά πλειοψηφίαν μιας ψήφου. Εκ των εφετών ήσαν τρεις καταδικαστικοί, αλλ' απόφασις εξεδόθη αθωωτική, διότι η κατηγορία κατά την ψηφοφορίαν διηρέθη εις κεφάλαια κεχωρισμένα, έκαστον δε κεφάλαιον κατηγορίας κεχωρισμένης αποτελούμενον εξ ιδίων γεγονότων, συνεκέντρωσε δύο μόνον ψήφους καταδικαστικάς και συνεπώς ως προς έκαστον τούτων δεν υπήρχε καταδικαστική πλειοψηφία"2.

Την έκδοση της αθωωτικής απόφασης φαίνεται ότι επηρέασαν

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 502-503.

2. Από επιστολή του Σ. Σωτηριάδη προς την "Χριστιανικήν Ένωσιν Σωματείων" της 8ης Ιαν. 1925. Η επιστολή του εισαγγελέα της Δίκης αναδημοσιεύεται στο παραπάνω αναφερόμενο βιβλίο Τα πρακτικά της εν Ναυπλίω δίκης των αθέων... (βλ. εδώ, σημ. 1, σ. 317), σ. 61 κ.π.

Σελ. 326
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/327.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ορισμένοι ξένοι προς τη Δίκη παράγοντες, όπως η σύνθεση του Εφετείου Ναυπλίου και κάποιες πιέσεις πολιτικών προσώπων. Για τους δύο αυτούς παράγοντες κάνει λόγος ο εισαγγελέας Σωτηριάδης γράφοντας: "...η αθωωτική απόφασις του Εφετείου κατά την δίκην Δελμούζου οφείλεται κυρίως εις το γεγονός, ότι καθ' ον χρόνον διεξήχθη αύτη, το προσωπικόν του Εφετείου ήτο τότε ασυμπλήρωτον, μη έχον επαρκή αριθμόν εφετών, εις τρόπον ώστε το δικαστήριον να συσταθή υπό δικαστών παρεχόντων επαρκείς εγγυήσεις προς ακριβή απονομήν της δικαιοσύνης, λαμβανομένου υπ' όψιν ότι τότε υπηρέτουν εν Ναυπλίω πέντε μόνον εφέται, εξ ων υπήρχον τινές συμπαθώς έχοντες προς τον Δελμούζον κλπ. [...] Ο προσδιορισμός της δίκης εγένετο κατά παραγγελίαν του τότε Υπουργού της Δικαιοσύνης κ. Ρακτιβάν επί κυβερνήσεως Βενιζέλου. Ως εισαγγελεύς των Εφετών υπέδειξα δι' εγγράφου μου εις τον Υπουργόν ότι το συμφέρον της Δικαιοσύνης, απήτει όπως δίκη τοσούτου κοινωνικού και πολιτειακού ενδιαφέροντος μη διεξαχθή προ της συμπληρώσεως του Εφετείου. Αλλ' ο Υπουργός, ενεργών, ως είμαι πεπεισμένος, κατ' εντολήν του Βενιζέλου, επέμεινεν εις την παραγγελίαν και ούτως η δίκη διεξήχθη με το υπάρχον προσωπικόν του δικαστηρίου..."1. Οι ισχυρισμοί του εισαγγελέα της Δίκης, που αμφισβητούν την ορθότητα της απόφασης του δικαστηρίου -πράγμα για το οποίο δε διαθέτουμε περισσότερα στοιχεία από όσα είδαν το φως της δημοσιότητας, κι επομένως δεν μπορούμε να κρίνουμε αν ευσταθεί- δεν είναι εντελώς αδικαιολόγητοι. Σ' επιστολές του προς το Σαράτση ο Δελμούζος κάνει κάποιες νύξεις για τη συμπάθεια των εφετών. Εκείνο που είναι πιθανότερο είναι η συμπαράσταση της τότε πολιτικής ηγεσίας και άλλων πολιτικών παραγόντων προς το Δελμούζο και το Σαράτση. Δεν έχουμε αποδείξεις ότι η τέτοια συμπαράσταση έφτασε στο σημείο της άμεσης παρέμβασης στην απόφαση του Εφετείου· είναι όμως σίγουρο ότι και στην περίπτωση της Δίκης του Ναυπλίου υπεισήλθαν πολιτικοί παράγοντες (και αντίστοιχες

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 62-63.

Σελ. 327
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/328.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

επιδράσεις), όπως παρόμοιοι, παράγοντες είχαν συντελέσει, στην παραπομπή των κατηγορουμένων στο δικαστήριο, για λόγους πάντοτε πολιτικής σκοπιμότητας1.

Κατά την περίοδο της διεξαγωγής της Δίκης, πριν και μετά από την έκδοση της απόφασης, όπως και την εποχή των ανακρίσεων στο Βόλο και τη Λάρισα, είχε προκληθεί έντονο το ενδιαφέρον του κοινού. Οι ελληνικές εφημερίδες, τόσο της πρωτεύουσας, όσο και της υπόλοιπης χώρας και ιδιαίτερα του Βόλου, αντανακλώντας το δημόσιο ενδιαφέρον περιέχουν πλήθος από ειδήσεις, ανταποκρίσεις, σχόλια και συνεντεύξεις σχετικά με την υπόθεση και τη δίκη των «Αθεικων». Είναι ευνόητο ότι η σχετική αρθρογραφία, ακόμη και οι ανταποκρίσεις των εφημερίδων από το Ναύπλιο, υπήρξε ανάλογη της συμπάθειας ή της αντιπάθειας που έτρεφαν οι εκδότες των εντύπων προς τους κατηγορουμένους.

Ένα θέμα, που σχετίζεται άμεσα με τη διαδικασία της Δίκης και των ανακρίσεων που προηγήθηκαν, αλλά και ευρύτερα με την τεκμηρίωση των ιστορικών γεγονότων, υπήρξε η τύχη των εγγράφων της δικογραφίας. Το κιβώτιο, που περιείχε τα έγγραφα της προδικασίας και τα σχετικά με τη Δίκη, έχει χαθεί κατά μυστηριώδη τρόπο. (!) Το κιβώτιο αυτό, βάρους ενός στατήρα, δηλαδή 55 κιλών, περιείχε όλο το έντυπο υλικό, τα πρακτικά των ανακρίσεων, τα πρακτικά της Δίκης, τα έντυπα και τα βιβλία που είχαν κατασχεθεί από τους ανακριτές, καθώς και το αρχείο του Α.Δ.Π. και τα αρχεία των Εργατικών Κέντρων που επίσης είχαν περιέλθει στις αρχές. Τα έγγραφα και το άλλο υλικό της δικογραφίας συσκευάστηκαν έτσι, για να μεταφερθούν με το ταχυδρομείο από το Ναύπλιο στην Αθήνα, αμέσως μετά τη Δίκη. Τούτο συνέβη

——————————————

1. Η αναφορά γίνεται σε γεγονότα και σκέψεις, για τα οποία κάνουν λόγο οι Σαράτσης-Δελμούζος στην αλληλογραφία τους της εποχής αυτής.

Στο σημείο αυτό πρέπει να τονιστεί το ενδιαφέρον και η χρησιμότητα που θα είχε η μελέτη της υπόθεσης των «Αθεϊκών» του Βόλου στα στενά νομικά της πλαίσια. Τούτο όμως πρέπει να γίνει από άλλον, ειδικευμένο στα νομικά πράγματα, ερευνητή.

Σελ. 328
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/329.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

28. «Η πόλις μας προς στιγμήν εκινδύνευσεν»

Κύριο άρθρο του Κήρυκος (Απρίλιος 1914)

Σελ. 329
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/330.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

με παραγγελία του υπουργού Δικαιοσύνης, για να κατατεθούν στη Βουλή, όπως ζητήθηκε. Η εξαφάνιση του κιβωτίου έγινε από την αίθουσα των ταχυδρομείων Ναυπλίου, όπως βεβαιώνει o εισαγγελέας Σωτηριάδης, o οποίος πληροφορεί επίσης ότι διατάχτηκαν ανακρίσεις για την απώλεια, που έκανε ο ανακριτής Μεϊντάνης, χωρίς κανένα αποτέλεσμα. Στην αλληλογραφία Σαράτση-Δελμούζου φαίνεται ότι και αυτούς εξέπληξε το γεγονός της απώλειας της δικογραφίας· εκφράζονται εκεί κάποιες υποψίες ότι πιθανός ένοχος της εξαφάνισης μπορούσε να ήταν ο πρώτος ανακριτής Γ. Τόμαν, επειδή ανάμεσα στ' άλλα περιεχόμενα του κιβωτίου υπήρχαν στοιχεία για τον τρόπο που έκανε τις ανακρίσεις και τον ενοχοποιούσαν σε πιθανή πειθαρχική δίωξη εναντίον του. Αλλά και η πιθανότητα αυτή δεν είχε συνέχεια. Το μέγεθος της σημασίας της απώλειας είναι εύλογα τεράστιο, αφού το κιβώτιο αυτό περιείχε όλα τα τεκμήρια από την αρχή ως το τέλος της διαδικασίας της δικαστικής δίωξης του Παρθεναγωγείου και των Εργατικών Κέντρων· η τυχόν ανακάλυψή του θα έλυνε πολλά από τα προβλήματα της υπόθεσης των «αθέων» του Βόλου και θα κάλυπτε τα κενά, που μοιραία παρουσιάζει η έρευνα των στοιχείων της.

Ένα τελευταίο θέμα, που σχετίζεται με τη διεξαγωγή της Δίκης, είναι η έκδοση των Πρακτικών της. Τα επίσημα πρακτικά κρατήθηκαν από το γραμματέα του Εφετείου Ναυπλίου Μουντζουρίδη και χάθηκαν μαζί με την υπόλοιπη δικογραφία. Παράλληλα όμως, με τη φροντίδα των κατηγορουμένων Δελμούζου και Σαράτση, κρατήθηκαν επίσης τα πρακτικά της Δίκης από τους στενογράφους της Βουλής Ε. Μαγιάκο και Δ. Πλαγιάννη, Τα στενογραφημένα αυτά πρακτικά εκδόθηκαν το 1915 σ' ένα τόμο 532 σελίδων από τον εκδοτικό οίκο Γ. Βασιλείου στην Αθήνα. Η έκδοση αυτή αποτελεί τη μόνη εκτενή περιγραφή της Δίκης, αν εξαιρεθούν οι δημοσιεύσεις των εφημερίδων της εποχής. To έργο κυκλοφόρησε σε 600 αντίτυπα και κόστισε 1600 δραχμές, ποσό που κατέβαλαν οι ίδιοι (Σαράτσης και Δελμούζος), και τα μισά περίπου άλλοι φίλοι τους, κυρίως μέλη του Εκπαιδευτικού Ομίλου. Στη δαπάνη αυτή πρέπει να προστεθεί η αμοιβή των 

Σελ. 330
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/331.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στενογράφων, που έφτασε τις 1100 δραχμές και που κατέβαλαν πάλι οι Σαράτσης και Δελμούζος1.

Με την έκδοση αυτή συνδέονται κάποια προβλήματα αξιοπιστίας των περιεχομένων πρακτικών. Η αμφισβήτηση δεν αναφέρεται στο σύνολο των περιεχομένων, ούτε ελέγχει την ειλικρίνεια των κατηγορουμένων, που θέλησαν με την έκδοση των πρακτικών να δικαιώσουν το έργο τους. Υπάρχουν όμως σαφέστατες ενδείξεις στην αλληλογραφία των πρωταγωνιστών ότι τα περιεχόμενα του τόμου πήραν την έκταση και τη μορφή, που οι ίδιοι ενέκριναν. Όπως παραπάνω σημειώσαμε, τη φροντίδα της στενογράφησης των πρακτικών της Δίκης και τη δαπάνη της έκδοσής τους είχαν αναλάβει οι Σαράτσης και Δελμούζος. Οι ίδιοι πραγματοποίησαν τις διορθώσεις των τυπογραφικών δοκιμίων και καθόρισαν την έκταση των περιεχομένων. Έτσι παρατηρείται εμφανής ανισομέρεια στις διάφορες καταθέσεις των μαρτύρων, καθώς και στο κείμενο των απολογιών των ίδιων και των αγορεύσεων των συνηγόρων τους. Λ.χ., οι απολογίες των δύο πιάνουν 67 από σύνολο 88 σελίδων, που περιέχουν τις απολογίες όλων των κατηγορουμένων· άρα σαφώς έγινε σύμπτυξη των απολογιών των υπολοίπων. Η παράλληλα μεγάλη έκταση και η ανάλογη έμφαση στα κείμενα των αγορεύσεων των συνηγόρων τους έχει την εξήγησή της. Τόσο ο Νάκος όσο και ο Τριανταφυλλόπουλος επιμελήθηκαν ή επεξεργάστηκαν τα κείμενα των λόγων τους, και γενικότερα τη νομική διαμόρφωση των κειμένων του τόμου. Σημειώθηκαν ακόμη -πάντα σύμφωνα με πληροφορίες των Δελμούζου-Σαράτση- επεμβάσεις και διορθώσεις ή και συμπληρώσεις των

——————————————

1. Οι πληροφορίες στον τ. Β'. Πάντως τα συνολικά έξοδα, που έκαναν οι Σαράτσης-Δελμούζος για τις ανάγκες της Δίκης, έφτασαν τις 20.000 δρχ. (ποσό σημαντικό για την εποχή). Οι πληροφορίες προέρχονται πάλι από την αλληλογραφία των δύο ανδρών, και ειδικότερα από ένα ιδιόγραφο 8σέλιδο σημείωμα του Σαράτση, που συνόδευε την επιστολή του της 15ης-5-1914. Οπωσδήποτε η Δίκη αποδείχτηκε μια πολυέξοδη υπόθεση, σε σημείο που ο Δελμούζος να γράψει για... "ζεμάτισμα" και "Κινδυνεύω να πάω στο φτωχοκομείο" !

Σελ. 331
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/332.gif&w=600&h=912 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΕΙΚΟΝΑ

29. Κατηγορούμενοι και συνήγοροι στη Δίκη του Ναυπλίου

στενογραφημένων πρακτικών σε καταθέσεις μερικών μαρτύρων και σε παρεμβάσεις των δικαστών, των συνηγόρων και των ίδιων των κατηγορουμένων, κατά τη διεξαγωγή της Δίκης. Οι επεμβάσεις αυτές καθόρισαν την τελική μορφή των δημοσιευμένων πρακτικών, χωρίς πάντως να δικαιολογείται καμία υποψία πλαστότητας των πρακτικών1.

Τον τόμο με τα πρακτικά της Δίκης συμπληρώνει η δημοσίευση, σε παράρτημα, των εγγράφων που αφορούσαν τη δίωξη του εφέτη Αμπελά, επιλογή από την αρθρογραφία των εφημερίδων, αποσπάσματα από βιβλία της Π. Δέλτα, που θεωρήθηκαν αντεθνικού περιεχομένου, πίνακες και σημειώσεις και το κείμενο του βουλεύματος του 1915, που αποτέλεσε την αυλαία στην όλη υπόθεση.

——————————————

1. Πβ. εδώ, τ. Β'.

Σελ. 332
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 313
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    (χωρίς πάντως να καθορίσει τον τόπο και χρόνο διεξαγωγής της δίκης) για τις αποδιδόμενες σ' αυτούς παραβάσεις.

    Η παραπομπή των κατηγορουμένων στο δικαστήριο καθυστέρησε επί δύο και πλέον χρόνια -για τους λόγους που αναφέρονται παρακάτω-, ώστε να βρεθούν οι κατηγορούμενοι τελικά στα εδώλια του Εφετείου Ναυπλίου τον Απρίλιο του 1914. Η Δίκη του Ναυπλίου αποτελεί την τέταρτη φάση της καταδίωξης των πρωτεργατών του Α.Δ.Π. και των στελεχών των Εργατικών Κέντρων Βόλου και Λάρισας.

    Δ. Η ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΝΑΥΠΛΙΟΥ

    Η Δίκη του Ναυπλίου αποτέλεσε το τέρμα μιας σειράς γεγονότων, που αφορούν τις προσπάθειες εκσυγχρονισμού της νεοελληνικής εκπαίδευσης και παράλληλα τις προσπάθειες καταξίωσης της εργατικής ιδέας. Η Δίκη αυτή υπήρξε η κατάληξη της φαινομενικής τουλάχιστον, αντιδικίας μεταξύ των συντηρητικών και των προοδευτικών στοιχείων, που καθόρισε την πολιτισμική και κοινωνική φυσιογνωμία μιας εποχής. Υπήρξε ακόμη η Δίκη αυτή η τελευταία φάση της δικαστικής περιπέτειας, που υποχρεώθηκαν να υποστούν οι πρωτεργάτες της λειτουργίας του Α.Δ.Π. και της δραστηριότητας του πρώτου Εργατικού Κέντρου της χώρας. Υπήρξε τέλος η Δίκη του Ναυπλίου το σημείο αναφοράς για μια κρίσιμη περίοδο της δημοτικιστικής κίνησης και του εργατικού-σοσιαλιστικού κινήματος στη νεότερη ιστορία της χώρας μας.

    Όπως παραπάνω αναφέρθηκε, το βούλευμα των Εφετών της Λάρισας παρέπεμψε τους δώδεκα κατηγορουμένους για την υπόθεση των "Αθεϊκών" του Βόλου, πράγμα που δέχτηκε (μετά την απόρριψη της αίτησης ανακοπής του βουλεύματος) ο Άρειος Πάγος με το γνωστό δικό του βούλευμα. Η υπόθεση όφειλε να εκδικαστεί από Εφετείο. Ήδη τον Ιούλιο του 1912 έγινε γνωστό ότι η Δίκη επρόκειτο να διεξαχθεί στο Εφετείο Ναυπλίου. Ο ορισμός