Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 335-354 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/335.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ

ΤΟ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟ ΚΑΙ ΤΑ «ΑΘΕΪΚΑ» ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ ΩΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης η δράση συγκεκριμένων προσώπων καθώς και ορισμένα γεγονότα χαρακτηρίστηκαν ως σταθμοί. Ένα απ' αυτά, το πιο σημαντικό ίσως για την εξέλιξη των μεταρρυθμίσεων της γυναικείας τουλάχιστον εκπαίδευσης στη χώρα μας, στάθηκε η λειτουργία στο Βόλο του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου. Η διεξοδική, κατά το δυνατό, παρουσίαση των πληροφοριών που αφορούν τη σύντομη λειτουργία αυτού του Σχολείου, νομίζω ότι έδειξε το σημαντικό για την εποχή του έργο, που επιτέλεσε το Σχολείο του Βόλου. Πιστεύω ότι το βολιώτικο εκπαιδευτικό πείραμα, μέσα στις συγκεκριμένες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες που επικρατούσαν στη χώρα στις αρχές του 20ού αιώνα, συνέβαλε θετικά στην ικανοποίηση του αιτήματος προς μεταρρύθμιση των σχολικών πραγμάτων και μάλιστα της εκπαίδευσης των κοριτσιών. Αυτούς τους ισχυρισμούς θα προσπαθήσω να υποστηρίξω στο επιλογικό τούτο μέρος της μελέτης μου, εξάγοντας ταυτόχρονα τα απαραίτητα συμπεράσματα. Ωστόσο, το ζήτημα της εξαφάνισης των Αρχείων του Σχολείου και του Εργατικού Κέντρου Βόλου, καθώς και των επίσημων πρακτικών της Δίκης του Ναυπλίου, μπορεί να δημιουργήσει αμφισβητήσεις για τη γνησιότητα της ερμηνείας των καταστάσεων που εμφανίστηκαν στο Βόλο.

Σελ. 335
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/336.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Α. ΤΟ Α.Δ.Π. ΚΑΙ Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ

Στις αρχές του 20ού αιώνα στην Ελλάδα συμβαίνει ένα πλήθος από ανακατατάξεις σε κάθε τομέα. Μερικά από τα κοινωνικοπολιτικά αιτήματα αποκρυσταλλώνονται, ενώ μια σειρά άλλων περιμένουν τη λύση τους. Στους Έλληνες είναι διάχυτος ο προβληματισμός, καθώς επιδιώκεται να αναδιοργανωθεί η κρατική μηχανή και σημειώνεται κάποια ανάκαμψη της οικονομίας. Η εκβιομηχάνιση αρχίζει να υλοποιείται και ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής αρχίζει και δίνει τα πρώτα του αποτελέσματα.

Την ίδια εποχή παραμένουν σε εκκρεμότητα τα εθνικά ζητήματα (Κρήτη, Μακεδονία κλπ.) και σε στασιμότητα οι πολιτικές εξελίξεις· η χώρα ζει τα αποτελέσματα της τρικουπικής περιόδου. Εν τω μεταξύ αρχίζουν να διαφαίνονται στον ορίζοντα -πολιτικό και κοινωνικό- τα σημάδια σημαντικών εξελίξεων, εμπνευσμένα από δυτικά πρότυπα. Στο εσωτερικό η μεγαλοαστική τάξη και οι γαιοκτήμονες, που ακόμη κρατούν τα νήματα της πολιτικής και οικονομικής ζωής, δέχονται κάποιους κλονισμούς, καθώς η μεσοαστική τάξη αναπτύσσεται και αποκτά σιγά-σιγά τον πρώτο ρόλο στην κοινωνική ζωή της χώρας.

Από την άλλη πλευρά, η εργατική και η αγροτική τάξη, τάξεις που ως τότε παρέμεναν στο περιθώριο της κοινωνικής ζωής, αρχίζουν να αφυπνίζονται. Οι έως τότε διεκδικήσεις, που κυρίως υπήρξαν ξεσπάσματα απελπισίας κι όχι ταξική συνειδητοποίηση, αποκτούν σχηματική οργάνωση. Την καθοδήγηση τους αναλαμβάνουν οι διανοούμενοι αστοί, στις πρωτοβουλίες των οποίων οφείλονται οι συσπειρώσεις και η διατύπωση των αιτημάτων. Την ίδια στιγμή στο ιδεολογικό κατεστημένο εμφιλοχωρούν οι σοσιαλιστικές ιδέες, που απευθύνονται στις λαϊκές τάξεις, αλλά εκφράζονται και εκπροσωπούνται από μια μερίδα των διανοουμένων. Το εργατικό κίνημα ασφαλώς διανύει τη νηπιακή του ηλικία, ενώ το αγροτικό ζήτημα αναζητεί την πορεία προς τη λύση του. Είναι η εποχή που προετοιμάζεται η πολιτική κατίσχυση της αστικής τάξης και η έκφραση του ανανεωτικού πνεύματος στο πρόσωπο του Βενιζέλου.

Σελ. 336
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/337.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Εξάλλου, στα πολιτισμικά πράγματα συντηρείται η σύγχυση, που δημιουργεί η διάσταση μεταξύ παραδοσιακών και νεοτεριστών, όχι πάντως χωρίς αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους. Επίκεντρο της αντιδικίας παραμένει το γλωσσικό ζήτημα. Δεν έχει καταλαγιάσει ακόμη o απόηχος της δημοτικιστικής έξαρσης του τέλους του περασμένου αιώνα. Οι δύο κόσμοι συχνά συγκρούονται: η περίπτωση των «Ευαγγελιακών» και των «Ορεστειακών», αν και ακραία, δείχνει καθαρά το μέγεθος της διάστασης. Παράλληλα η έντεχνα καλλιεργούμενη γλωσσική «μυθολογία» τοποθετεί τους δημοτικιστές στο περιθώριο της κοινωνίας και τους αναγκάζει διαρκώς να αμύνονται απέναντι στις υπερβολές των καθαρολόγων και να εξαντλούν τη δυναμικότητά τους με πράξεις και κείμενα όχι σπάνια απολογητικού χαρακτήρα, ενώ στερούνται τη δυνατότητα να συσπειρωθούν και να διεκδικήσουν αντίστοιχα ή να επιβάλλουν τις απόψεις τους1.

Οι δημοτικιστές, κατά την πρώτη δεκαετία του αιώνα μας, επιζητούν να αναπροσανατολίσουν τους στόχους τους. Συγκεκριμένα ένα τμήμα, όχι το λιγότερο ανήσυχο, όσων παραδέχονται την ανάγκη της γλωσσικής αλλαγής, εγκαταλείπουν τη μαχητικότητα της πρώτης γενιάς και προσανατολίζονται προς τις νέες διαστάσεις του αγώνα, που παρέχει το πολιτισμικό και πολιτικό κλίμα των αρχών του αιώνα· θα φιλελευθεροποιηθούν δηλαδή και θα επιζητήσουν την καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας πρώτα στην εκπαίδευση. Η μερίδα αυτή των δημοτικιστών θα συμβιβαστεί με την πραγματικότητα των καιρών και θα επανιεραρχήσει τους στόχους του κινήματος2. Βεβαίως, οι επιδράσεις από τον πνευματικό περίγυρο θα παραμείνουν πολλές· δημοτικιστές είναι οι 

——————————————

1. Πβ. Ε. Μοσχονά, «Ένας αιώνας Δημοτικισμού», ό.π., σ. κη'-μδ΄· Α. Φραγκουδάκη, Ο εκπαιδευτικός Δημοτικισμός..., ό.π., σ. 67-97· Μ. Τριανταφυλλίδη, Νεοελληνική γραμματική - Ιστορική εισαγωγή, Θεσσαλονίκη 1981, σ. 117-124 και 497-516.

2. Πβ. ενδεικτικά, Ν. Τερζή, Η παιδαγωγική τον Αλέξανδρου Δελμούζου, ό.π., σ. 4-11.

22

Σελ. 337
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/338.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

διανοούμενοι και λογοτέχνες της νεότερης γενιάς, που εξακολουθούν να επηρεάζονται —όπως και οι εναπομείναντες καθαρολόγοι— από τις «νιτσεϊκές» ιδέες, περισσότεροι από τις «εθνικιστικές» διακηρύξεις και μερικοί από το ξενόφερτο σοσιαλισμό. Κάποια στιγμή όμως φαίνεται πως ο «Εκπαιδευτικός Δημοτικισμός» μπορεί να τους ενώσει· γιατί τότε καθαρότερα παρά ποτέ οι δημοτικιστές αποκτούν συνείδηση της ιδεολογίας τους. Προς την κατεύθυνση αυτή ο «Εκπαιδευτικός Δημοτικισμός » φάνηκε ότι αποτελεί τη νέα φάση του κινήματος και ταυτόχρονα απέδειξε την πολιτική διάσταση του προβλήματος. Αν και δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τις σημαντικές διαφορές των εκπροσώπων του δημοτικισμού σ' αυτή τη φάση της ιστορίας του, τα γεγονότα πείθουν πως αυτή την εποχή οι δημοτικιστές αποτελούν την προοδευτική μερίδα, κι επομένως τη μεταρρυθμιστική κατεύθυνση, των διανοουμένων του τόπου. Στο μεταίχμιο των δύο πρώτων δεκαετιών του αιώνα διαφαίνεται ότι οι επιδιώξεις των δημοτικιστών συμπορεύονται με τις αστικές διεκδικήσεις. Χωρίς να λείπουν οι εξαιρέσεις ατόμων ή ομάδων, πολύ γρήγορα θα φανεί ότι ο δημοτικισμός γίνεται το κίνημα, που κατά τεκμήριο εκφράζει την αστική γλωσσική πολιτική. Η γλωσσική μεταρρύθμιση, πάγιο αίτημα των δημοτικιστών, αυτή την εποχή γίνεται απαίτηση ν' αλλάξει η γλώσσα του σχολείου, δηλαδή να εκσυγχρονιστεί η παιδεία του έθνους. Πριν λήξει η πρώτη δεκαετία του αιώνα, το γλωσσικό πρόβλημα, από φιλολογικό, αποκτά διαστάσεις πολιτικές. Οι φιλελεύθεροι διανοούμενοι βλέπουν τη γλωσσική μεταρρύθμιση ως προϋπόθεση για την κοινωνική και πολιτική ανόρθωση. Επομένως ο εκσυγχρονισμός του ελληνικού σχολείου δε μένει μόνο αίτημα των οπαδών του «Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού», αλλά αποκτά μια καθολικότητα που συνυφαίνεται με την ανάγκη οικονομικής προόδου και πολιτικής καταξίωσης της νέας τάξης πραγμάτων.

Οι συλλογισμοί αυτοί εξηγούν, κατά ένα μέρος και την αντίδραση των παραδοσιακών. Η γλωσσική σύγκρουση είναι μοιραία το αποτέλεσμα της αντίθεσης μεταξύ όσων εκφράζουν τις παλαιές

Σελ. 338
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/339.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αξίες με τους φορείς του νέου πνεύματος. Ουσιαστικά η γλωσσική σύγκρουση συμβολίζει τις γενικότερες ανακατατάξεις που τείνουν να επικρατήσουν στην ελληνική κοινωνία στις αρχές του αιώνα1. Στο επίκεντρο των αντιθέσεων βρέθηκε το Παρθεναγωγείο του Βόλου και αποτέλεσε αντικείμενο αντιδικίας, αντίδρασης και τελικά καταδίωξης του (μεταρρυθμιστικού) πνεύματος, που θέλησε να καθιερώσει. Ως τομέας δραστηριότητας των εκπροσώπων του εκσυγχρονιστικού προγράμματος (εξαγγελία κατ' εξοχήν του «Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού») και ταυτόχρονα της πιο δραστήριας μερίδας των διανοουμένων αστών του Βόλου, το Α.Δ.Π. δέχτηκε τα πυρά όλων εκείνων των παραγόντων, των οποίων τα συμφέροντα έθιγε η προώθηση των νέων πολιτικών και ιδεολογικών δυνάμεων.

Και για την πόλη του Βόλου ισχύουν οι παρατηρήσεις που κάναμε σχετικά με την πολιτικοκοινωνική κατάσταση και τις επιχειρούμενες ανακατατάξεις. Επισημαίνουμε τη συνύπαρξη της παλαιάς οικονομικής και πολιτικής ηγεσίας με τους πολυπληθέστερους και κινητικότερους αστούς· από την άλλη πλευρά η εργατική τάξη έχει προβλήματα και προβληματισμούς. Οι ιδιότητες που χαρακτηρίζουν τους κατοίκους της πόλης αυτή την εποχή είναι η φιλεργία, η οικονομική ευρωστία των ανώτερων τάξεων, η δυσπραγία των κατώτερων και ο συντηρητισμός. Το πιο κινητικό μέρος των διανοουμένων της πόλης επηρεάζεται από τα ιδεολογικά ρεύματα της Ευρώπης και μεταφέρει τις ανησυχίες και τους προβληματισμούς που συζητιούνται στην πρωτεύουσα. Προς το τέλος της πρώτης δεκαετίας του αιώνα η ίδρυση του Α.Δ.Π., ως έκφραση των αστικών μορφωτικών απαιτήσεων, και η συσπείρωση των εργατικών σωματείων κάτω από τη σημαία του Εργατικού Κέντρου —που δεν κρύβει τη σοσιαλιστική του απόχρωση— θα αποτελέσουν τα νέα, πρωτόφαντα γεγονότα, που θα ταράξουν τα λιμνάζοντα νερά της κοινωνικής ζωής και θα δώσουν τροφή στις γιγαντούμενες αντιθέσεις.

——————————————

1. Πβ. Α. Φραγκουδάκη, ό.π., σ. 101-111.

Σελ. 339
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/340.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Το αντιφατικό κλίμα επικρατεί και στα εκπαιδευτικά πράγματα της πόλης· από τη μια πλευρά το πλήθος των σχολείων (οκτώ δημοτικά αρρένων και θηλέων, τρία Σχολαρχεία, Γυμνάσιο, Εμπορική σχολή, αρκετά ιδιωτικά στοιχειώδους και μέσης βαθμίδας, καθώς και δύο ξενόγλωσσες σχολές) δημιουργεί την εντύπωση επάρκειας· ωστόσο η μορφωτική στάθμη των μαθητών και το εκπαιδευτικό σύστημα, που εφαρμόζεται σ' όλα αυτά τα σχολεία, είναι το ίδιο απογοητευτικά όσο και των άλλων σχολείων της χώρας. Ιδιαίτερη αδυναμία παρουσιάζει η παροχή εκπαίδευσης μέσης βαθμίδας στα κορίτσια της πόλης, παρά τις ιδιωτικές προσπάθειες και την πρωτοβουλία του Δήμου Παγασών. Οι αδυναμίες της εκπαίδευσης εγγίζουν το ενδιαφέρον όλων των κατοίκων, που εκφράζουν τη δυσαρέσκεια τους μέσω των τοπικών εφημερίδων· η ανάγκη για βελτίωση των σχολικών πραγμάτων πλανάται επιτακτική για όλους.

Κάτω από τις συνθήκες αυτές η ιδέα της δημιουργίας του Α.Δ.Π. στο Βόλο δεν υπήρξε ούτε παράξενη, ούτε ουτοπιστική για τον καιρό του. Ίσα-ίσα ήρθε σαν ώριμος καρπός μιας σειράς διεργασιών, όταν το ίδιο το κράτος, η νοοτροπία της ανερχόμενης τάξης των αστών και η βούληση των πιο δραστήριων διανοουμένων απαιτούσαν την ικανοποίηση αυτής της ανάγκης. Ο αναπροσανατολισμός του εκπαιδευτικού συστήματος και η δημιουργία ενός σχολείου με πρακτικό προσανατολισμό, με στόχους την αποδοτικότητα και την κοινωνική χρησιμότητα των γνώσεων, υπήρξε αίτημα της κοινής γνώμης στην Ελλάδα, των κρατικών νομοσχεδίων ήδη από το 1899, καθώς και των ιδιωτικών πρωτοβουλιών, όπως εκφράστηκαν στο Συνέδριο του 1904. Το σχολείο όμως αυτό δε θα μπορούσε να λειτουργήσει αποδοτικά, αν δεν περιλάμβανε στο πρόγραμμα του και τη γλωσσική μεταρρύθμιση, το βασικό αίτημα των δημοτικιστών. Προσπάθεια, συγκερασμού αυτών των απόψεων αποτέλεσε η πρόταση του Σαράτση, όπως δηλώνεται στην Εισηγητική του Έκθεση. Το Σχολείο του Βόλου θα έφερνε την επιζητούμενη αλλαγή στο εκπαιδευτικό σύστημα (που όλοι θεωρούσαν μετατρέψιμο), εφ' όσον έδινε προτεραιότητα στις τεχνικές

Σελ. 340
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/341.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

και πραγματιστικές γνώσεις, στην αποτελεσματικότητα δηλ. της γνώσης, αίτημα των νέων αρχών και αξιών. Παράλληλα η γλωσσική μεταρρύθμιση, ως προϋπόθεση των αλλαγών, εξυπακούει τη διδασκαλία της νεοελληνικής γλώσσας, την ενθάρρυνση επομένως της λειτουργικότητας του σχολικού θεσμού.

Στο σημείο αυτό υπήρξε απόλυτη ταύτιση της βούλησης του Σαράτση με τα ιδεώδη του Δελμούζου. Και οι δύο ανήκαν στον ίδιο πολιτικό και κοινωνικό χώρο· και οι δύο είχαν τη διάθεση ν' αναλάβουν τη σταυροφορία για την εκπαιδευτική αλλαγή. Οι δύο άντρες δεν έχουν μόνο κοινό σημείο τις ίδιες προθέσεις, αλλά εμφορούνται από τα ίδια κοινωνικά ιδανικά, πιστεύουν στη δικαιοσύνη, που ευαγγελίζονται οι σοσιαλιστικές ιδέες, βλέπουν από την ίδια οπτική γωνία τους αγώνες του έθνους για εκσυγχρονισμό, έχουν τις ίδιες πολιτικές πεποιθήσεις, ανήκουν και οι δύο στη μερίδα των "οργανικών" διανοουμένων της αστικής τάξης1. Είναι επομένως απόλυτα δικαιολογημένη η αισιοδοξία τους για το έργο που έστησαν στο Βόλο, όπου ακριβώς επιχειρείται, για πρώτη φορά στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης, να συνδυαστεί η διδασκαλία της νεοελληνικής γλώσσας με τον πραγματιστικό προσανατολισμό, αλλά και με την εξυπηρέτηση των μορφωτικών αναγκών των θυγατέρων των αστικών οικογενειών του Βόλου.

Τον αστικό χαρακτήρα του Σχολείου, την εξυπηρέτηση δηλαδή των αναγκών μιας μόνο μερίδας των πολιτών, συμπληρώνουν τα εξής γεγονότα:

α) Το Σχολείο διοικείται από μια επιτροπή, την Εφορεία, όργανο άτυπο και προσωποπαγές.

——————————————

1. Η έννοια του "οργανικού διανοουμένου" χρησιμοποιείται με τη σημασία που της απέδωσε ο Γκράμσι (Α. Γκράμσι, Οι διανοούμενοι, Στοχαστής, 1972, σ. 53-68). "Οργανικοί" δηλ. διανοούμενοι είναι εκείνοι που εκφράζουν, μορφοποιούν και παράγουν ως ένα βαθμό τις κατευθύνσεις, τις ιδέες και τις αξίες, καθώς και τη γενικότερη πολιτική της νέας κοινωνικής τάξης, που τείνει να ολοκληρώσει την κυριαρχία της, σε αντιδιαστολή προς τους "παραδοσιακούς". (Πβ. Α. Φραγκουδάκη, ό.π., σ. 89).

Σελ. 341
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/342.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

β) Δε ζητιέται ή δε δίνεται κρατική άδεια λειτουργίας.

γ) Τις δαπάνες λειτουργίας αναλαμβάνουν οι ίδιοι οι γονείς (με τη συμπαράσταση του δημοτικού συμβουλίου).

δ) Το πρόγραμμα και η μέθοδος διδασκαλίας είναι προϊόν ιδιωτικής έμπνευσης.

ε) Η προέλευση των μαθητριών· από τις 50-60 μαθήτριες, που παρακολούθησαν τα μαθήματα του Α.Δ.Π., το σύνολο ανήκε σε οικογένειες εμπόρων, κτηματιών και επιστημόνων, στην τάξη δηλ. που αυτόν τον καιρό κρατά τα σκήπτρα της οικονομικής και κοινωνικής ζωής της πόλης. Οι ιδιοτυπίες αυτές καθιστούν το Α.Δ.Π. σχολείο "ταξικό", μακριά από την έννοια του λαϊκού σχολείου, και επομένως σχολείο που ενδιαφέρει -και γι' αυτό αρχικά το συμπαθεί- την αστική τάξη.

Τονίστηκε παραπάνω πως η ιδέα λειτουργίας ενός σχολείου με τις φιλοδοξίες του Α.Δ.Π., υπήρξε τέκνο της ιδεολογίας της εποχής του· μιας εποχής που αμφισβήτησε τις παραδοσιακές αξίες και αναζήτησε ένα νέο ιδεολογικό περιεχόμενο. Στάθηκε όμως στο κέντρο μιας κρίσης, που ακολουθεί συνήθως τη σύγκρουση μεταξύ της παραδοσιακής κουλτούρας και του επείσακτου (στην περίπτωση αυτή δυτικοευρωπαϊκού) επιστημονισμού και αξιολογικών προθέσεων. Έτσι το πρόβλημα εντοπίστηκε στο γεγονός ότι από τη μια μεριά οι φορείς της ιδεολογικής αναπροσαρμογής και ανακαινιστές της σχολικής πραγματικότητας (και τέτοιοι υπήρξαν ο Σαράτσης και ο Δελμούζος) γαλουχήθηκαν από τα σύγχρονά τους δυτικοευρωπαϊκά νεορομαντικά και ορθολογιστικά ρεύματα, ενώ από την άλλη οι ίδιοι φορείς στην πράξη έστρεψαν τις αναζητήσεις τους προς τις πολιτισμικές μορφές του παρελθόντος. Βρέθηκαν δηλαδή οι δημιουργοί του Παρθεναγωγείου του Βόλου στην ανάγκη να επιλέξουν ανάμεσα στην παραδοσιακή αρχαιολατρία και τον εμπνευσμένο από τα δυτικά πρότυπα εκσυγχρονισμό1. Έτσι

——————————————

1. Λ.χ. η διδασκαλία των δημοτικών τραγουδιών και παραδόσεων δεν μπορεί, να συγκαταλεχτεί στις εκσυγχρονιστικές τάσεις, αλλά αποτελεί μάλλον επιβίωση ενός ρομαντικού συντηρητισμού. [Πβ. Γ. Αυγουστίνου, "To

Σελ. 342
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/343.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

η "μεταρρυθμιστική" τους πρακτική κατέληξε στην προσπάθεια να εναρμονίσουν -κατά βιώσιμο τρόπο- τις παραδοσιακές τάσεις με τις εκσυγχρονιστικές αξίες και ανάγκες, εναρμόνιση που περιείχε πολλούς συμβιβασμούς, αλλά που δεν έγινε ανεκτή από τον κοινωνικό τους περίγυρο. Η άποψη αυτή (με ακραίο κορύφωμα τη γλωσσική σύγκρουση) μπορεί να δικαιολογήσει τη μερική αποτυχία του εγχειρήματος και κατά συνέπεια την πολεμική που δέχτηκε η λειτουργία του Α.Δ.Π. από "εχθρούς" και "φίλους".

Β. ΤΟ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΒΟΛΙΩΤΙΚΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟΥ

Η έννοια της μεταρρύθμισης, που επιχείρησαν οι Σαράτσης και Δελμούζος στο βολιώτικο Σχολείο, γίνεται ορατή αν μετριάσουμε τις εντυπώσεις που έδωσαν οι ίδιοι για το έργο τους και αν ξεπεράσουμε τις αλληλοσυγκρουόμενες δικαιολογίες των μεταγενέστερών τους, που θέλησαν είτε να "αγιοποιήσουν" τις μορφές των πρωταγωνιστών προσθέτοντας "προοδευτικότητα" στο εγχείρημα του Βόλου, είτε να εκμηδενίσουν τη συμβολή της πρωτοβουλίας των συντελεστών του Α.Δ.Π. επιρρίπτοντας τους μομφές παραπλανητικές ή αποσιωπητικές του καθαρά εκπαιδευτικού έργου που συντελέστηκε για δυόμισι χρόνια στο Παρθεναγωγείο του Βόλου.

Είναι γνωστό ότι στην Ελλάδα η "εκπαιδευτική μεταρρύθμιση" δεν έχει ακριβώς την ίδια έννοια που αποδίδουν οι ξένοι στον όρο Reforme. Ουσιαστικά δεν υπήρξε στη χώρα μας ποτέ μια συστηματική και επιστημονικά μεθοδευμένη σχολική μεταρρύθμιση. Αντίθετα, έχουν επιχειρηθεί προσπάθειες που είχαν χαρακτήρα προσωποπαγή και συναισθηματικά φορτισμένο. Τούτο δικαιολογεί εν μέρει την πρόσκαιρη επιτυχία μερικών προσπαθειών, αλλά και

——————————————

αγροτικό ζήτημα και οι έλληνες διανοούμενοι", Δελτίον της Ι. και Ε.Ε.Ε., τ. ΚΔ' (1981), σ. 229-243]. Το καινοφανές στο Α.Δ.Π. είναι ότι επιζητήθηκε η καταγραφή των τραγουδιών και παραδόσεων από λαϊκούς πληροφοριοδότες και η δημιουργική ανάπλασή τους.

Σελ. 343
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/344.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

την ανατροπή τους, όταν αλλάξει το πολιτικό και ιδεολογικό κλίμα. Στην περίπτωση ακριβώς αυτή ανήκει και το εγχείρημα του Βόλου. Το Α.Δ.Π., ως σχολικό ίδρυμα αυτεξούσιο και πρωτότυπο στις δομές και τη λειτουργία του ―σε σχέση πάντα με την ελληνική πραγματικότητα της πρώτης δεκαετίας του αιώνα μας—, είχε την ελευθερία να διαμορφώσει το πρόγραμμα και να εφαρμόσει

ΕΙΚΟΝΑ

30. Διάλεξη του Αλ. Δελμούζου (έντυπη πρόσκληση)

μεθόδους και να πετύχει σκοπούς, που το ίδιο έθεσε. Ουσιαστικά λειτούργησε με την έννοια του «πειραματικού» σχολείου, του πρότυπου δηλ. σχολείου, όπου δοκιμάστηκαν μέτρα που αφορούσαν την εσωτερική διαφοροποίηση της σχολικής εργασίας, τα προβλήματα διδασκαλίας και μάθησης, τη νέα τότε αντίληψη για τους κανόνες αγωγής. Το χαρακτήρα του «πειραματικού» σχολείου δεν επέβαλαν, στην περίπτωση του Α.Δ.Π., οργανωτικές (κρατικές) υπηρεσίες, που θα ήθελαν να περάσουν από τη δοκιμασία της πράξης τα νέα, ανταποκρινόμενα στην κοινή αίσθηση, προγράμματα

Σελ. 344
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/345.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μιας κάποιας εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. Το Σχολείο αυτό δημιουργήθηκε από την ιδιωτική πρωτοβουλία. Υπήρξε «η πρώτη προσπάθεια για να δείξη στον Ελληνισμό με πράγματα ποιος είναι ο σωστός δρόμος που θα μας φέρη στο "εθνικό σχολείο", που θα βοηθήση το έθνος μας να εκπληρώση τον προορισμό του», όπως σημειώνει ο Δελμούζος1.

Θα μπορούσαμε πάντως να μιλήσουμε για μεταρρυθμιστικό έργο που πραγματοποίησε το Σχολείο του Βόλου, αν λάβουμε υπόψη τα στοιχεία εκείνα που το διαφοροποιούν από τα άλλα σύγχρονα του. Αν συγκρατήσουμε δηλαδή όσα από τα οράματα των ανακαινιστών της παιδείας κατά την πρώτη δεκαετία του αιώνα μας μπόρεσαν ή πρόλαβαν να μπουν σ' εφαρμογή, αν εντοπίσουμε τις καινοτομίες, που ίσχυσαν στο Α.Δ.Π. Οι καινοτομίες αυτές αναφέρονται:

α) Στον αναπροσανατολισμό του προγράμματος· τούτο επιδιώχτηκε με την αρμονική κατανομή των ωρών διδασκαλίας, την έμφαση στα τεχνικά και φυσικομαθηματικά μαθήματα, την πριμοδότηση της γαλλικής γλώσσας, την επανιεράρχηση του χρόνου και της σημασίας της διδασκαλίας των "νεκρών" γλωσσών, την εισαγωγή της διδασκαλίας μεταφρασμένων κλασικών κειμένων, τα νέα μαθήματα (ιστορία της τέχνης-υγιεινή) και την τοποθέτηση ως κέντρου και αφετηρίας της διδασκαλίας των φιλολογικών μαθημάτων του νεοελληνικού πολιτισμού.

β) Στην καθιέρωση της Δημοτικής ως γλώσσας διδασκαλίας. Το Α.Δ.Π. όχι μόνο επιδίωξε να απαλύνει την κοινή αντίληψη ότι η μητρική γλώσσα, δεν ήταν χυδαία, αλλά επέμεινε στη λυτρωτική δύναμη που είχε η νεοελληνική ως εκφραστικό όργανο και πολιτισμικός φορέας. Οι υποχωρήσεις στην καθαρεύουσα έγιναν, για να μην αποκοπούν οι μαθήτριες από την ως τότε γλωσσική προπαίδειά τους και για λόγους κατευνασμού των αντιπάλων του Σχολείου.

γ) Στη νέα αντίληψη για τις σχέσεις μεταξύ δασκάλου και 

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 273.

Σελ. 345
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/346.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μαθητών. Ο πρώτος παύει να είναι ο "δυνάστης" των δευτέρων και το φόβητρο-κίνητρο για τη μάθηση. Καταρρίπτεται η αυταρχική διδασκαλία, ενώ αντίθετα αναπτύσσεται και εμπεδώνεται ο διάλογος και η αυτενέργεια. Το βάρος στην εκπαιδευτική πράξη πέφτει πια στην "ολική" ανάπτυξη του νέου ανθρώπου, τη σωματική-ψυχική και πνευματική του καλλιέργεια. Το σχολείο γίνεται "παιδοκεντρικό".

δ) Στην απόρριψη του διδακτισμού του παλαιού εκπαιδευτικού συστήματος και στην επανατοποθέτηση των αξιών του νεοελληνικού πολιτισμού (παράδοση, λογοτεχνία, γλώσσα και πολιτισμικές αξίες) στο κέντρο του διδακτικού προγράμματος και ενδιαφέροντος. Η καλλιέργεια του εθνικού φρονήματος και της θρησκευτικής πίστης αντιμετωπίζεται από νέα οπτική γωνία. Τούτο συνεπάγεται τη ρήξη προς τις παλαιές διδακτικές αντιλήψεις, και ιδίως αυτές που ίσχυαν τότε στο ελληνικό σχολείο.

ε) Στον εκσυγχρονισμό των μεθόδων. Η εκλογίκευση του μορφωτικού υλικού και όλα τα συνεπακόλουθα της ερβαρτιανής μεθόδου παραμερίζονται, για να επικρατήσουν νέες αντιλήψεις. "Προσπάθειά μας ήταν", γράφει ο Δελμούζος, "να μην μένουν τα παιδιά παθητικά, αλλά να αυτενεργούν [...] ν' αντικρίζουν άμεσα τα ίδια τα πράγματα, να παρατηρούν συστηματικά και να συνηθίζουν σε σκέψη ολοένα αυστηρότερη"1. Η επαφή με τη φύση (κήπος, περίπατοι, παιχνίδι), η διδασκαλία με ερωταποκρίσεις, η εποπτική διδασκαλία, η συμπόρευση των ατομικών χαρακτηριστικών με την ομαδική καλλιέργεια, η κατάργηση των βιβλίων, των προαγωγικών εξετάσεων και της βαθμολογίας αποτέλεσαν ορισμένα μόνο στοιχεία της νέας αντίληψης για το παιδευτικό έργο.

στ) Στη συγκεντρωτική εργασία, που υπήρξε ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της διδασκαλίας στο Α.Δ.Π. Το κάθε μάθημα έπρεπε να αποτελεί έναν ολοκληρωμένο κύκλο και ταυτόχρονα το υλικό του να περιορίζεται στο ελάχιστο, για να χωρέσει στην τρίχρονη φοίτηση στο Σχολείο. Έπρεπε δηλαδή να διδαχτούν οι εγκύκλιες

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 34.

Σελ. 346
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/347.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

γνώσεις έτσι ώστε να καλύψουν τα κενά στη μάθηση, που είχαν αποκτήσει οι μαθήτριες από τα σχολεία της πρώτης βαθμίδας, και να προσθέσουν νέες, ώστε να αφομοιωθούν οι πρώτες παραστάσεις και να γονιμοποιηθούν στο παιδικό μυαλό1.

ζ) Στην έμφαση στην εκφραστικότητα και ιδιαίτερα στη γραπτή έκφραση των μαθητριών. Η επιμονή του Δελμούζου στις εκθέσεις έδινε τις δυνατότητες να ξεπεραστεί η ισοπεδωτική, απρόσωπη και στείρα επενέργεια του παλαιού σχολείου, στο οποίο η απόλυτη πειθαρχία σ' ένα κοινό μέτρο αποτελούσε αυτοσκοπό, πράγμα που ευνοούσε το γλωσσικό όργανο.

η) Τέλος, στο εξατομικευμένο ενδιαφέρον προς κάθε μαθήτρια, κάτι που πρόσεξε και τήρησε o Δελμούζος. Ο ίδιος κρατούσε λεπτομερείς σημειώσεις για την πορεία καθεμιάς μαθήτριας στα μαθήματα, τις επιδόσεις, τα σφάλματα, τα ιδιαίτερα χαρίσματα, την πρόοδο στην πρόσληψη παραστάσεων και τη βελτίωση της απόδοσης, της εξέλιξης του συναισθηματικού κόσμου και την επιτυχία των μεθόδων διδασκαλίας. Για κάθε μαθήτρια υπήρχε ειδικό σημειωματάριο, όπου καταγράφονταν όλες οι αντιδράσεις της στα μαθήματα και τις άλλες εκδηλώσεις της σχολικής ζωής2.

——————————————

1. Την "αρχή της συγκέντρωσης" προσπάθησε ο Δελμούζος να εφαρμόσει σε δύο ενότητες μαθημάτων: τα ιστορικοφιλολογικά και τα φυσικομαθηματικά. Στα πρώτα συνεκτικός κρίκος των επιμέρους στόχων των μαθημάτων υπήρξε o Νεοελληνισμός· επιδιώχτηκε η αλληλοεπικάλυψη της διδακτέας ύλης, ώστε ν' αποκτήσουν οι μαθήτριες συνολική εποπτεία των επιτευγμάτων του ελληνικού λαού. Στα φυσικομαθηματικά επιδιώχτηκε να γίνει συνειδητή στα παιδιά η ενότητα του φυσικού κόσμου, με ύλη και προγραμματισμό των μαθημάτων, ώστε οι γνώσεις του ενός μαθήματος να προετοιμάζουν ή να ευκολύνουν την κατανόηση του άλλου. (Πβ. Α. Δελμούζου, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 29-35).

2. Παράλληλα ο Δελμούζος κρατούσε στο "αρχείο" του Σχολείου τα τετράδια (ιδίως των εκθέσεων), τα ζωγραφικά δοκίμια και άλλα κείμενα των μαθητριών του, που τα διαφύλαξε μετά το κλείσιμο του Σχολείου. Στα ντοκουμέντα αυτά άλλωστε στήριξε πολλά από τα συμπεράσματά του, όταν επιχείρησε σε διάφορες ευκαιρίες τον απολογισμό του παιδαγωγικού του έργου στο Βόλο.

Σελ. 347
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/348.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Μ' όλα ταύτα υπήρξε πλήρης συνείδηση ότι στο Σχολείο του Βόλου επιχειρήθηκε ένα "πείραμα", που απέβλεπε στη βελτίωση του σχολικού συστήματος. Ο σκοπός του Σχολείου "να δώση μεν αφ' ενός μόρφωσιν του πνεύματος και δημιουργίαν χαρακτήρος, να χορηγήση δε αφ' ετέρου όλας εκείνας τας πρακτικάς γνώσεις, διά των οποίων η σημερινή μαθήτρια θα καταστή εν τω μέλλόντι πρότυπον μητρός, συζύγου και νοικοκυράς"1, εξυπηρετήθηκε από τα μέτρα που πήραν και τήρησαν οι δημιουργοί του στη διάρκεια της λειτουργίας του Α.Δ.Π. Οφείλουμε πάντως να τονίσουμε ότι η στοχοθεσία των Σαράτση-Δελμούζου δεν ήταν πρωτότυπη. Δεκαετίες ολόκληρες πριν από την ίδρυση του βολιώτικου Σχολείου, τους ίδιους ή παρόμοιους σκοπούς εξυπηρέτησε η λειτουργία ενός πλήθους από εκπαιδευτικά ιδρύματα στον ελλαδικό χώρο και τις ελληνικές κοινότητες της διασποράς. Στον τομέα μάλιστα της γυναικείας εκπαίδευσης έχουν καταγραφεί παραδείγματα δασκάλων και σχολείων, που σκόπευσαν στους ίδιους στόχους, επιδίωξαν παρόμοιες κατακτήσεις και χρησιμοποίησαν τα ίδια περίπου μέτρα, χωρίς πάντως να απαλύνουν την κοινή στις αρχές του αιώνα εντύπωση ότι η εκπαίδευση των κοριτσιών παρεχόταν ανεπαρκής και η όποια προσπάθεια βελτίωσης των πραγμάτων στηριζόταν σχεδόν αποκλειστικά στις ιδιωτικές πρωτοβουλίες2. Οι καινοτομίες που στη διδακτική πράξη εφαρμόστηκαν στο Παρθεναγωγείο του Βόλου, διαφοροποιούν τη θέση του ανάμεσα στις άλλες προσπάθειες· δεν ισχύει όμως το ίδιο και για τη στοχοθεσία του. Έτσι οι διαπιστώσεις των δημιουργών του Α.Δ.Π. : "Η ιδέα που αντιπροσώπευε το σχολείο μας, ο νέος δρόμος που θέλησε να χαράξη, ενδιαφέρει όλο τον ελληνισμό"3 και "όταν η ιστορία κρίνη το μικρόν τούτο έργον, θα ειπή ότι ο Δήμος Παγασών ήνοιξε τον 

——————————————

1. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 16.

2. Βλ. ενδεικτικά: Κ. Ξηραδάκη, Παρθεναγωγεία και δασκάλες του απόδημου ελληνισμού, Αθήνα 1973· Α. Καρανικόλα, "Τα παρθεναγωγεία της Κωνσταντινουπόλεως", Παρνασσός, τ. 17 (1975), σ. 173-200· Καλ. Παρρέν, διάφορα άρθρα στην Εφημερίδα των Κυριών, 1895-1904.

3. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 260.

Σελ. 348
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/349.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δρόμον διά την ανωτέραν εκπαίδευσιν των θηλέων"1 ακούγονται σήμερα λίγο υπερβολικές και δικαιολογούνται μόνο από τη συναισθηματική φόρτιση των δημιουργών και κυρίως από το γεγονός ότι το βολιώτικο Σχολείο δεν πρόλαβε, γιατί καρατομήθηκε η λειτουργία του, να αποδείξει την καρποφόρα εργασία που έγινε σ' αυτό. Ωστόσο, η Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης κατέγραψε τις προσπάθειες που έγιναν στο Βόλο. Σ' αυτές στηρίχτηκαν πολλές από τις προσαρμογές και τις μεταρρυθμίσεις του σχολικού έργου, τόσο στα επίσημα "μεταρρυθμιστικά" κείμενα, όσο και στη διδακτική πρακτική ως τις μέρες μας2.

Εκείνο όμως που κυρίως επέτρεψε την "αγιοποίηση" της προσπάθειας του Βόλου είναι η μετέπειτα δικαστική δίωξη των πρωταγωνιστών του Σχολείου και η εμπλοκή τους στην περιπέτεια των "Αθεϊκών".

Γ. ΠΟΙΟΙ KAI ΓΙΑΤΙ ΠΟΛΕΜΗΣΑΝ ΤΟ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟ ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ

Στο σημείο αυτό προβάλλει εύλογο το ερώτημα: Γιατί καταργήθηκε το Σχολείο, που φάνηκε ότι εξυπηρετούσε, με επιτυχία μάλιστα, συγκεκριμένους στόχους της εκπαίδευσης των θηλέων; 

——————————————

1. Εφημ. Πανθεσσαλική, 1.6.1909

2. H πρώτη εφαρμογή των πορισμάτων της σχολικής εργασίας που έγινε στο Βόλο, ανευρίσκεται στα λεγόμενα "Νομοσχέδια Τσιριμώκου" του 1913. H συνάφεια, οφείλεται στη συμμετοχή των μελών του Εκπαιδευτικού Ομίλου -που είχε άλλωστε πλήρως αποδεχτεί τα αποτελέσματα της εργασίας του Δελμούζου στο Βόλο- στον καταρτισμό των νομοσχεδίων. [Πβ. Δελτίο τον Εκπ. Ομίλου, τ. Β' (1912), σ. 243 κ.π.]

Στο ίδιο πνεύμα στηρίχτηκε -σε πολλά σημεία- και η Μεταρρύθμιση του 1917, και ξαναδιατυπώθηκε στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα του βενιζελικού κόμματος κατά την περίοδο 1929-1932. Εγγύτερα προς το μεταρρυθμιστικό πνεύμα του Δελμούζου (και μάλιστα για το πρόγραμμα σχολείων μέσης βαθμίδας) υπήρξαν τα νομοσχέδια του 1964 και του 1976, τουλάχιστο σ' ορισμένα θέματα "εσωτερικής" μεταρρύθμισης.

Σελ. 349
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/350.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Γιατί και από ποιους κατασυκοφαντήθηκε, καταδιώχτηκε και μισήθηκε το έργο αυτό, εκείνη την εποχή και σ' εκείνο τον τόπο; Και επιτέλους, γιατί υπήρξε τόση η κατακραυγή εναντίον των πρωτεργατών του; Θα επιχειρήσω να δώσω κάποιες απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά, στηριγμένος στις απόψεις των συγχρόνων, αξιοποιώντας παράλληλα τις διάσπαρτες πληροφορίες. Η απάντηση δεν είναι καθόλου εύκολη, αφού δεν έχουν απαντηθεί οι επιμέρους απορίες που γεννά το θέμα· απορίες που μένουν αναπάντητες και για άλλες παρόμοιες περιπτώσεις καταστροφής και συκοφάντησης των νεότερων "μεταρρυθμιστικών" προσπαθειών1.

Για το συγκεκριμένο θέμα της πολεμικής εναντίον του Παρθεναγωγείου του Βόλου ήδη έχουν διατυπωθεί προηγουμένως διάφοροι υπαινιγμοί. Εδώ πρέπει να γίνω περισσότερο σαφής. Ισχύει πάντως γενικότερα η εκτίμηση του Δελμούζου, όταν o ίδιος προβληματίζεται για την αποτυχία του έργου του: "η πρόληψη που τύλιξε τη δράση μου από την αρχή ως το τέλος, συγκέντρωσε συχνά την προσοχή σε σημεία πρόσκαιρα κι έκανε να παραμεριστούν άλλα με κάποια μονιμότερη σημασία για την Ελληνική Παιδεία και την προκοπή της"2.

Η αντίδραση εναντίον του Α.Δ.Π. άρχισε ταυτόχρονα με την αναγγελία της ίδρυσής του και σοβούσε σ' όλη τη διάρκεια της τρίχρονης περίπου λειτουργίας του. Ήταν επόμενο οι αντίπαλοι του Σχολείου να επιζητούν την κατάλληλη ευκαιρία να ξεσπαθώσουν εναντίον του επιδιώκοντας την κατάργηση του. Η κατάλληλη

——————————————

1. Στις αποτυχημένες προσπάθειες αλλαγής του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος ανήκουν οι περιπτώσεις: του Δελμούζου στο Μαράσλειο Διδασκαλείο (1923-1925), του Μίλτου Κουντουρά στο Διδασκαλείο θηλέων Θεσσαλονίκης (1927-1930) κ.ά. (για το θέμα αυτό βλ. ενδεικτικά διάφορες εισηγήσεις στο Πανελλήνιο παιδαγωγικό συνέδριο-Κολυμπάρι Χανίων- 11 ως 13 Ιουν. 1982, με θέμα: Οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα - προσπάθειες, αδιέξοδα, προοπτικές. Η έκδοση των πρακτικών με τον ίδιο τίτλο έγινε από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ρέθυμνο 1986.

2. "Οδηγίες για μελλοντική έκδοση", εισαγωγικό σημείωμα στο: Α. Δελμούζος, Μελέτες και πάρεργα, ό.π., τ. Α', σ. 7 (η υπογράμμιση δική μου).

Σελ. 350
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/351.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ευκαιρία παρουσιάστηκε στους πρώτους μήνες του 1911, όταν οι "μεταρρυθμιστικές" επαγγελίες της κυβέρνησης Βενιζέλου συναντούσαν την αμφισβήτηση όλων εκείνων που αντιδρούσαν στην "ανορθωτική" πορεία και την κομματική πλέον επιβολή των διεκδικήσεων της αστικής τάξης. Οι μακρές συζητήσεις στην Αναθεωρητική Βουλή για το γλωσσικό έδειξαν τη δύναμη των φορέων εκείνης της νοοτροπίας, που συνδύαζε την αναγνώριση της δημοτικής γλώσσας με το σύνθημα της ριζικής αλλαγής κι επομένως με την κατάργηση των "κατεστημένων" προνομίων της παλαιάς τάξης πραγμάτων. Η λειτουργία ενός σχολείου, όπου καλλιεργούσαν τη "μαλλιαρή" γλώσσα, ακριβώς εκείνη τη στιγμή αποτελούσε την πέτρα του σκανδάλου. Ήταν φυσικό το Σχολείο του Βόλου να δεχτεί τα πυρά των συντηρητικών όλων των παρατάξεων, ακόμη και των συμπαρατασσομένων με το Βενιζέλο. Ήταν αυτή ακριβώς η μεγάλη ευκαιρία να διωχθούν οι φορείς των μεταρρυθμιστικών ιδεών, και ιδιαίτερα στον ευαίσθητο χώρο της εκπαίδευσης. Δεν είναι επομένως καθόλου τυχαίο ότι το Φεβρουάριο του 1911 επιζητήθηκε η κατάργηση του Α.Δ.Π., κι ότι το ίδιο διάστημα (Φεβρουάριος-Μάρτιος) άρχισε ο συστηματικός διωγμός των πρωτεργατών του Σχολείου1.

Η αναζήτηση των πραγματικών αιτίων και των ελατηρίων της εκστρατείας εναντίον του Παρθεναγωγείου του Βόλου θα πρέπει να υπολογίσει τις συνθήκες λειτουργίας του και την αντίδραση της κοινής γνώμης στο Βόλο και γενικότερα στην Ελλάδα. Θα πρέπει επίσης να μην παραγνωρίσουμε τις προσωπικές αντιθέσεις, το κλίμα συκοφαντίας και την ψυχολογική κατάσταση που 

——————————————

1. "Ως όπλα [είχε ο πόλεμος εναντίον του Α.Δ.Π.] τις βρισιές, τη συκοφαντία και την προσπάθεια να τα γελοιοποιεί όλα [...] Ζήτησαν όχι μόνο να ξυπνήσουν τις προλήψεις μορφωμένων και αμόρφωτων και να διαθέσουν εχθρικώτατα την κοινή γνώμη εναντίον του σχολείου, και αρκετούς γονείς ακόμη να κάνουν ώστε να αμφιβάλλουν για την ειλικρίνεια και την ιερότητα του έργου [...] Δεν ήταν ο ευγενικός και ωραίος πόλεμος των ιδεών, μα ένας πόλεμος ταπεινός και χυδαίος, όπως και τα ελατήριά του...". (Α Δελμούζος, Το κρυφό σχολειό, ό.π., σ. 268).

Σελ. 351
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/352.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

επικράτησε στην κοινωνία του Βόλου, όταν άρχισε η υπόθεση των "Αθεϊκών". Είναι εξάλλου λογικό να σταθούμε στις εξηγήσεις, που προσπάθησαν να δώσουν για τα κίνητρα των αντιπάλων τους, οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές (Σαράτσης-Δελμούζος). Ο πρώτος θεωρεί ευθέως υποκινητή του θορύβου κατά του Α.Δ.Π. τον εκδότη, και αρθρογράφο της "εκβιαστικής εφημερίδος ο Κήρυξ" Δημοσθ. Κούρτοβικ. Σημειώνει γι' αυτόν: "Ολόκληρος ο θόρυβος και όλαι αι φαντασιολογίαι περί εκτελέσεως αξιοποίνων ή ανηθίκων πράξεων εν τω Ανωτέρω Παρθεναγωγείω κατεσκευάσθη από τον μάρτυρα της κατηγορίας Δημ. Κούρτοβικ"1. Ο Κούρτοβικ πράγματι υπήρξε μια περίεργη προσωπικότητα. Η δημοσιογραφική του σταδιοδρομία απέδειξε καιροσκοπισμό και τα ελατήρια της σταυροφορίας του κατά των ανθρώπων του Α.Δ.Π. ελέγχονται ως ιδιοτελή. Σε πολλές περιπτώσεις οι υπερασπιστές του Παρθεναγωγείου τον κατηγόρησαν για χρηματισμό και παλινωδίες. Υπήρξε αντιβενιζελικός και αντίπαλος του δημοτικισμού και των "προοδευτικών" ιδεών. Ήταν όμως δεινός αρθρογράφος. Η εφημερίδα του o Κήρυξ χαρακτηρίζεται από ένα κραυγαλέο "λαϊκισμό"2.

——————————————

1. [Δ. Σαράτσης), Διά να παύση η συκοφαντία και η εκμετάλλευσις, ό.π., σ. 12.

2. Η κατηγορία για χρηματισμό εναντίον του Κούρτοβικ διατυπώθηκε από το Σαράτση και προκάλεσε μηνύσεις και λιβέλλους· αφορά το γεγονός ότι o Κούρτοβικ ζήτησε από το Σαράτση το ποσό των 2000 δρχ., για να μην τον περιλάβει στον από τις στήλες του Κήρυκος πόλεμο εναντίον του Παρθεναγωγείου. (Πβ. Δ. Σαράτση, ό.π., σ. 12).

Χαρακτηριστική περίπτωση παλινωδίας του Κούρτοβικ είναι το ακόλουθο γεγονός: Στις 9.2.1914 έγιναν στο Βόλο δημαιρεσίες. Υποψήφιοι δήμαρχοι ήταν ο Κ. Γκλαβάνης, βενιζελικός και δηλωμένος εχθρός του Α.Δ.Π. και ο A. Κουτσαγγέλης, εκπρόσωπος του "παλαιοκομματισμού", θερμός υπερασπιστής του Παρθεναγωγείου από τη θέση του Προέδρου του δημοτικού συμβουλίου το 1911. Ο Κήρυξ το 1914 υπεράσπιζε με φανατισμό την υποψηφιότητα του Κουτσαγγέλη, ενώ προηγουμένως τον κατηγορούσε "ως προστάτην των μαλλιαρών", όπως επισημαίνει η Θεσσαλία σε δηκτικό σχόλιο της κατά του Κούρτοβικ (20.1.1914) Την ίδια πάντως τακτική -επιβεβαιώνοντας την αντίληψή μας για τη ρευστότητα των συνειδήσεων στο Βόλο εκείνη την 

Σελ. 352
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/353.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Από την άλλη πλευρά o Δελμούζος είναι πιο σαφής στην αναζήτηση των κινήτρων όσων πολέμησαν το Α.Δ.Π. Μιλάει πρώτα για τα "καινά δαιμόνια", που ζήτησε να εφαρμόσει το Σχολείο με τη διδασκαλία του. Τα μέσα που χρησιμοποίησε το Σχολείο για να βελτιώσει το σχολικό σύστημα του "δασκαλισμού" και των στεγνών γνώσεων, εφαρμόζοντας τη φιλελευθεροποίηση των σχολικών παραγόντων (μαθητών και δασκάλων) και πρόγραμμα διαπνεόμενο από τα ιδανικά του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού, ήταν φυσικό να μη βρουν συμπάθειες στην κοινή γνώμη της επαρχιακής πόλης. Προχωρεί στη διαπίστωση ότι η λειτουργία του Α.Δ.Π. έθιξε τα οικονομικά συμφέροντα ορισμένων ατόμων και ομάδων πολιτών, και επικαλείται την αντίδραση που δικαιολογημένα προκάλεσαν οι γλωσσαμύντορες και οι αυτόκλητοι προστάτες των ηθικών αξιών του λαού1. Σε άλλο κείμενό του ο Δελμούζος θεωρεί απερίφραστα κύριο υπαίτιο της αντίδρασης το Δεσπότη Δημητριάδος Γερμανό, που εκείνη την εποχή είχε λόγους να επανυψώσει το κλονισμένο κύρος του. Διάφοροι πολιτευόμενοι της πόλης έγιναν -κατά το Δελμούζο- εχθροί του Α.Δ.Π., επειδή, θέλοντας να κολακεύσουν τον ισχυρότερο πολιτικό παράγοντα του τόπου (το Γερμανό), "ενίσχυσαν τον ιερό αγώνα του αρχιερέως". Μια άλλη ομάδα πολεμίων του Σχολείου υπήρξαν- πάντα κατά την άποψη του Δελμούζου- μερικοί εκπαιδευτικοί του Βόλου και οι καλόγριες της καθολικής αδελφότητας. Οι πρώτοι επειδή έχασαν την ιδιαίτερα αμειβόμενη θέση καθηγητή στο Παρθεναγωγείο (θέση που κατέλαβαν άλλοι συνάδελφοί τους), και οι δεύτερες επειδή αρκετές μαθήτριες ευπόρων οικογενειών του Βόλου προτίμησαν να φοιτήσουν στο Α.Δ.Π. κι όχι στο δικό τους σχολείο θηλέων. Στο χορό των πολεμίων του Σχολείου- προσθέτει ο Δελμούζος- μπήκαν αργότερα και άλλοι δημόσιοι 

——————————————

εποχή- ακολουθούσε και η Θεσσαλία, και, μάλιστα, με αρκετή υστεροβουλία. (Πβ. εδώ, τ. Β', σ. 309).

1. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 333-334.

23

Σελ. 353
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/354.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

παράγοντες του Βόλου και θρησκευτικοί ή επαγγελματικοί σύλλογοι της πόλης1.

Στους παραπάνω λόγους εχθρότητας και το είδος των πολεμίων πρέπει να προστεθούν ορισμένοι ακόμη. Οι πρώτοι αφορούν το πρόσωπο του Σαράτση και τη δημόσια δράση του. Το πολιτικό άστρο του ιδρυτή του Παρθεναγωγείου είχε ανατείλει ακριβώς αυτή την εποχή, πράγμα που δυσκόλευε την πολιτική σταδιοδρομία των άλλων επίδοξων μνηστήρων της υποστήριξης της κοινής γνώμης. Η κοινωφελής και εξυπηρετική των συμφερόντων της μεσοαστικής και της εργατικής τάξης των βολιωτών δραστηριότητα του Σαράτση, αποτελούσε εμπόδιο στην ανέλιξη άλλων προσωπικοτήτων της περιοχής. Η δημοτικότητά του υπήρξε ιδιαίτερα εμφανής κατά τη διάρκεια των ζυμώσεων και των εκλογών του 1910, αν και αρνήθηκε να ενταχτεί στα καθιερωμένα σχήματα πολιτικών συνδυασμών της περιφέρειας Μαγνησίας. Αν βρισκόταν λοιπόν τρόπος να ανακοπεί το υπέρ του Σαράτση πολιτικό ρεύμα, άμεσα κερδισμένοι θα έβγαιναν οι αντιδιεκδικούντες τη λαϊκή υποστήριξη, οι οποίοι προσπάθησαν να μειώσουν το κύρος του Σαράτση καταδιώκοντας το κατ' εξοχήν έργο του.

Στους οικονομικούς λόγους, ή ορθότερα στον περιορισμό των οικονομικών πόρων ορισμένων ομάδων πολιτών εξαιτίας της λειτουργίας του Α.Δ.Π., οφείλεται η δημιουργία νέων αντιπάλων: η προσέλκυση και εγγραφή μαθητριών από τις εύπορες οικογένειες του Βόλου στο Α.Δ.Π.. σήμαινε αντίστοιχη μειωμένη "πελατεία" στα υπόλοιπα ιδιωτικά σχολεία της πόλης. Ο Δελμούζος βεβαιώνει πως "όλαι σχεδόν αι μαθήτριαι αι αποφοιτήσασαι τω 1910 από την ΣΤ' [τάξιν] των δημοτικών ενεγράφησαν εις το δικό μας σχολείον"2. Λιγότερες μαθήτριες στα άλλα ιδιωτικά σχολεία σήμαινε μικρότερα ή ελάχιστα έσοδα από δίδακτρα, αλλά ταυτόχρονα και ελαχιστοποίηση απασχόλησης (άρα και "διαφυγόντα κέρδη") των καθηγητών και δασκάλων, που -όπως παντού- στο

——————————————

1. Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 226-228.

2. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 333.

Σελ. 354
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 335
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ

    ΤΟ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟ ΚΑΙ ΤΑ «ΑΘΕΪΚΑ» ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ ΩΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

    Στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης η δράση συγκεκριμένων προσώπων καθώς και ορισμένα γεγονότα χαρακτηρίστηκαν ως σταθμοί. Ένα απ' αυτά, το πιο σημαντικό ίσως για την εξέλιξη των μεταρρυθμίσεων της γυναικείας τουλάχιστον εκπαίδευσης στη χώρα μας, στάθηκε η λειτουργία στο Βόλο του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου. Η διεξοδική, κατά το δυνατό, παρουσίαση των πληροφοριών που αφορούν τη σύντομη λειτουργία αυτού του Σχολείου, νομίζω ότι έδειξε το σημαντικό για την εποχή του έργο, που επιτέλεσε το Σχολείο του Βόλου. Πιστεύω ότι το βολιώτικο εκπαιδευτικό πείραμα, μέσα στις συγκεκριμένες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες που επικρατούσαν στη χώρα στις αρχές του 20ού αιώνα, συνέβαλε θετικά στην ικανοποίηση του αιτήματος προς μεταρρύθμιση των σχολικών πραγμάτων και μάλιστα της εκπαίδευσης των κοριτσιών. Αυτούς τους ισχυρισμούς θα προσπαθήσω να υποστηρίξω στο επιλογικό τούτο μέρος της μελέτης μου, εξάγοντας ταυτόχρονα τα απαραίτητα συμπεράσματα. Ωστόσο, το ζήτημα της εξαφάνισης των Αρχείων του Σχολείου και του Εργατικού Κέντρου Βόλου, καθώς και των επίσημων πρακτικών της Δίκης του Ναυπλίου, μπορεί να δημιουργήσει αμφισβητήσεις για τη γνησιότητα της ερμηνείας των καταστάσεων που εμφανίστηκαν στο Βόλο.