Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 343-362 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/343.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

η "μεταρρυθμιστική" τους πρακτική κατέληξε στην προσπάθεια να εναρμονίσουν -κατά βιώσιμο τρόπο- τις παραδοσιακές τάσεις με τις εκσυγχρονιστικές αξίες και ανάγκες, εναρμόνιση που περιείχε πολλούς συμβιβασμούς, αλλά που δεν έγινε ανεκτή από τον κοινωνικό τους περίγυρο. Η άποψη αυτή (με ακραίο κορύφωμα τη γλωσσική σύγκρουση) μπορεί να δικαιολογήσει τη μερική αποτυχία του εγχειρήματος και κατά συνέπεια την πολεμική που δέχτηκε η λειτουργία του Α.Δ.Π. από "εχθρούς" και "φίλους".

Β. ΤΟ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΒΟΛΙΩΤΙΚΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟΥ

Η έννοια της μεταρρύθμισης, που επιχείρησαν οι Σαράτσης και Δελμούζος στο βολιώτικο Σχολείο, γίνεται ορατή αν μετριάσουμε τις εντυπώσεις που έδωσαν οι ίδιοι για το έργο τους και αν ξεπεράσουμε τις αλληλοσυγκρουόμενες δικαιολογίες των μεταγενέστερών τους, που θέλησαν είτε να "αγιοποιήσουν" τις μορφές των πρωταγωνιστών προσθέτοντας "προοδευτικότητα" στο εγχείρημα του Βόλου, είτε να εκμηδενίσουν τη συμβολή της πρωτοβουλίας των συντελεστών του Α.Δ.Π. επιρρίπτοντας τους μομφές παραπλανητικές ή αποσιωπητικές του καθαρά εκπαιδευτικού έργου που συντελέστηκε για δυόμισι χρόνια στο Παρθεναγωγείο του Βόλου.

Είναι γνωστό ότι στην Ελλάδα η "εκπαιδευτική μεταρρύθμιση" δεν έχει ακριβώς την ίδια έννοια που αποδίδουν οι ξένοι στον όρο Reforme. Ουσιαστικά δεν υπήρξε στη χώρα μας ποτέ μια συστηματική και επιστημονικά μεθοδευμένη σχολική μεταρρύθμιση. Αντίθετα, έχουν επιχειρηθεί προσπάθειες που είχαν χαρακτήρα προσωποπαγή και συναισθηματικά φορτισμένο. Τούτο δικαιολογεί εν μέρει την πρόσκαιρη επιτυχία μερικών προσπαθειών, αλλά και

——————————————

αγροτικό ζήτημα και οι έλληνες διανοούμενοι", Δελτίον της Ι. και Ε.Ε.Ε., τ. ΚΔ' (1981), σ. 229-243]. Το καινοφανές στο Α.Δ.Π. είναι ότι επιζητήθηκε η καταγραφή των τραγουδιών και παραδόσεων από λαϊκούς πληροφοριοδότες και η δημιουργική ανάπλασή τους.

Σελ. 343
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/344.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

την ανατροπή τους, όταν αλλάξει το πολιτικό και ιδεολογικό κλίμα. Στην περίπτωση ακριβώς αυτή ανήκει και το εγχείρημα του Βόλου. Το Α.Δ.Π., ως σχολικό ίδρυμα αυτεξούσιο και πρωτότυπο στις δομές και τη λειτουργία του ―σε σχέση πάντα με την ελληνική πραγματικότητα της πρώτης δεκαετίας του αιώνα μας—, είχε την ελευθερία να διαμορφώσει το πρόγραμμα και να εφαρμόσει

ΕΙΚΟΝΑ

30. Διάλεξη του Αλ. Δελμούζου (έντυπη πρόσκληση)

μεθόδους και να πετύχει σκοπούς, που το ίδιο έθεσε. Ουσιαστικά λειτούργησε με την έννοια του «πειραματικού» σχολείου, του πρότυπου δηλ. σχολείου, όπου δοκιμάστηκαν μέτρα που αφορούσαν την εσωτερική διαφοροποίηση της σχολικής εργασίας, τα προβλήματα διδασκαλίας και μάθησης, τη νέα τότε αντίληψη για τους κανόνες αγωγής. Το χαρακτήρα του «πειραματικού» σχολείου δεν επέβαλαν, στην περίπτωση του Α.Δ.Π., οργανωτικές (κρατικές) υπηρεσίες, που θα ήθελαν να περάσουν από τη δοκιμασία της πράξης τα νέα, ανταποκρινόμενα στην κοινή αίσθηση, προγράμματα

Σελ. 344
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/345.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μιας κάποιας εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. Το Σχολείο αυτό δημιουργήθηκε από την ιδιωτική πρωτοβουλία. Υπήρξε «η πρώτη προσπάθεια για να δείξη στον Ελληνισμό με πράγματα ποιος είναι ο σωστός δρόμος που θα μας φέρη στο "εθνικό σχολείο", που θα βοηθήση το έθνος μας να εκπληρώση τον προορισμό του», όπως σημειώνει ο Δελμούζος1.

Θα μπορούσαμε πάντως να μιλήσουμε για μεταρρυθμιστικό έργο που πραγματοποίησε το Σχολείο του Βόλου, αν λάβουμε υπόψη τα στοιχεία εκείνα που το διαφοροποιούν από τα άλλα σύγχρονα του. Αν συγκρατήσουμε δηλαδή όσα από τα οράματα των ανακαινιστών της παιδείας κατά την πρώτη δεκαετία του αιώνα μας μπόρεσαν ή πρόλαβαν να μπουν σ' εφαρμογή, αν εντοπίσουμε τις καινοτομίες, που ίσχυσαν στο Α.Δ.Π. Οι καινοτομίες αυτές αναφέρονται:

α) Στον αναπροσανατολισμό του προγράμματος· τούτο επιδιώχτηκε με την αρμονική κατανομή των ωρών διδασκαλίας, την έμφαση στα τεχνικά και φυσικομαθηματικά μαθήματα, την πριμοδότηση της γαλλικής γλώσσας, την επανιεράρχηση του χρόνου και της σημασίας της διδασκαλίας των "νεκρών" γλωσσών, την εισαγωγή της διδασκαλίας μεταφρασμένων κλασικών κειμένων, τα νέα μαθήματα (ιστορία της τέχνης-υγιεινή) και την τοποθέτηση ως κέντρου και αφετηρίας της διδασκαλίας των φιλολογικών μαθημάτων του νεοελληνικού πολιτισμού.

β) Στην καθιέρωση της Δημοτικής ως γλώσσας διδασκαλίας. Το Α.Δ.Π. όχι μόνο επιδίωξε να απαλύνει την κοινή αντίληψη ότι η μητρική γλώσσα, δεν ήταν χυδαία, αλλά επέμεινε στη λυτρωτική δύναμη που είχε η νεοελληνική ως εκφραστικό όργανο και πολιτισμικός φορέας. Οι υποχωρήσεις στην καθαρεύουσα έγιναν, για να μην αποκοπούν οι μαθήτριες από την ως τότε γλωσσική προπαίδειά τους και για λόγους κατευνασμού των αντιπάλων του Σχολείου.

γ) Στη νέα αντίληψη για τις σχέσεις μεταξύ δασκάλου και 

——————————————

1. Α. Δελμούζος, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 273.

Σελ. 345
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/346.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μαθητών. Ο πρώτος παύει να είναι ο "δυνάστης" των δευτέρων και το φόβητρο-κίνητρο για τη μάθηση. Καταρρίπτεται η αυταρχική διδασκαλία, ενώ αντίθετα αναπτύσσεται και εμπεδώνεται ο διάλογος και η αυτενέργεια. Το βάρος στην εκπαιδευτική πράξη πέφτει πια στην "ολική" ανάπτυξη του νέου ανθρώπου, τη σωματική-ψυχική και πνευματική του καλλιέργεια. Το σχολείο γίνεται "παιδοκεντρικό".

δ) Στην απόρριψη του διδακτισμού του παλαιού εκπαιδευτικού συστήματος και στην επανατοποθέτηση των αξιών του νεοελληνικού πολιτισμού (παράδοση, λογοτεχνία, γλώσσα και πολιτισμικές αξίες) στο κέντρο του διδακτικού προγράμματος και ενδιαφέροντος. Η καλλιέργεια του εθνικού φρονήματος και της θρησκευτικής πίστης αντιμετωπίζεται από νέα οπτική γωνία. Τούτο συνεπάγεται τη ρήξη προς τις παλαιές διδακτικές αντιλήψεις, και ιδίως αυτές που ίσχυαν τότε στο ελληνικό σχολείο.

ε) Στον εκσυγχρονισμό των μεθόδων. Η εκλογίκευση του μορφωτικού υλικού και όλα τα συνεπακόλουθα της ερβαρτιανής μεθόδου παραμερίζονται, για να επικρατήσουν νέες αντιλήψεις. "Προσπάθειά μας ήταν", γράφει ο Δελμούζος, "να μην μένουν τα παιδιά παθητικά, αλλά να αυτενεργούν [...] ν' αντικρίζουν άμεσα τα ίδια τα πράγματα, να παρατηρούν συστηματικά και να συνηθίζουν σε σκέψη ολοένα αυστηρότερη"1. Η επαφή με τη φύση (κήπος, περίπατοι, παιχνίδι), η διδασκαλία με ερωταποκρίσεις, η εποπτική διδασκαλία, η συμπόρευση των ατομικών χαρακτηριστικών με την ομαδική καλλιέργεια, η κατάργηση των βιβλίων, των προαγωγικών εξετάσεων και της βαθμολογίας αποτέλεσαν ορισμένα μόνο στοιχεία της νέας αντίληψης για το παιδευτικό έργο.

στ) Στη συγκεντρωτική εργασία, που υπήρξε ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της διδασκαλίας στο Α.Δ.Π. Το κάθε μάθημα έπρεπε να αποτελεί έναν ολοκληρωμένο κύκλο και ταυτόχρονα το υλικό του να περιορίζεται στο ελάχιστο, για να χωρέσει στην τρίχρονη φοίτηση στο Σχολείο. Έπρεπε δηλαδή να διδαχτούν οι εγκύκλιες

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 34.

Σελ. 346
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/347.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

γνώσεις έτσι ώστε να καλύψουν τα κενά στη μάθηση, που είχαν αποκτήσει οι μαθήτριες από τα σχολεία της πρώτης βαθμίδας, και να προσθέσουν νέες, ώστε να αφομοιωθούν οι πρώτες παραστάσεις και να γονιμοποιηθούν στο παιδικό μυαλό1.

ζ) Στην έμφαση στην εκφραστικότητα και ιδιαίτερα στη γραπτή έκφραση των μαθητριών. Η επιμονή του Δελμούζου στις εκθέσεις έδινε τις δυνατότητες να ξεπεραστεί η ισοπεδωτική, απρόσωπη και στείρα επενέργεια του παλαιού σχολείου, στο οποίο η απόλυτη πειθαρχία σ' ένα κοινό μέτρο αποτελούσε αυτοσκοπό, πράγμα που ευνοούσε το γλωσσικό όργανο.

η) Τέλος, στο εξατομικευμένο ενδιαφέρον προς κάθε μαθήτρια, κάτι που πρόσεξε και τήρησε o Δελμούζος. Ο ίδιος κρατούσε λεπτομερείς σημειώσεις για την πορεία καθεμιάς μαθήτριας στα μαθήματα, τις επιδόσεις, τα σφάλματα, τα ιδιαίτερα χαρίσματα, την πρόοδο στην πρόσληψη παραστάσεων και τη βελτίωση της απόδοσης, της εξέλιξης του συναισθηματικού κόσμου και την επιτυχία των μεθόδων διδασκαλίας. Για κάθε μαθήτρια υπήρχε ειδικό σημειωματάριο, όπου καταγράφονταν όλες οι αντιδράσεις της στα μαθήματα και τις άλλες εκδηλώσεις της σχολικής ζωής2.

——————————————

1. Την "αρχή της συγκέντρωσης" προσπάθησε ο Δελμούζος να εφαρμόσει σε δύο ενότητες μαθημάτων: τα ιστορικοφιλολογικά και τα φυσικομαθηματικά. Στα πρώτα συνεκτικός κρίκος των επιμέρους στόχων των μαθημάτων υπήρξε o Νεοελληνισμός· επιδιώχτηκε η αλληλοεπικάλυψη της διδακτέας ύλης, ώστε ν' αποκτήσουν οι μαθήτριες συνολική εποπτεία των επιτευγμάτων του ελληνικού λαού. Στα φυσικομαθηματικά επιδιώχτηκε να γίνει συνειδητή στα παιδιά η ενότητα του φυσικού κόσμου, με ύλη και προγραμματισμό των μαθημάτων, ώστε οι γνώσεις του ενός μαθήματος να προετοιμάζουν ή να ευκολύνουν την κατανόηση του άλλου. (Πβ. Α. Δελμούζου, Το κρυφό σκολειό, ό.π., σ. 29-35).

2. Παράλληλα ο Δελμούζος κρατούσε στο "αρχείο" του Σχολείου τα τετράδια (ιδίως των εκθέσεων), τα ζωγραφικά δοκίμια και άλλα κείμενα των μαθητριών του, που τα διαφύλαξε μετά το κλείσιμο του Σχολείου. Στα ντοκουμέντα αυτά άλλωστε στήριξε πολλά από τα συμπεράσματά του, όταν επιχείρησε σε διάφορες ευκαιρίες τον απολογισμό του παιδαγωγικού του έργου στο Βόλο.

Σελ. 347
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/348.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Μ' όλα ταύτα υπήρξε πλήρης συνείδηση ότι στο Σχολείο του Βόλου επιχειρήθηκε ένα "πείραμα", που απέβλεπε στη βελτίωση του σχολικού συστήματος. Ο σκοπός του Σχολείου "να δώση μεν αφ' ενός μόρφωσιν του πνεύματος και δημιουργίαν χαρακτήρος, να χορηγήση δε αφ' ετέρου όλας εκείνας τας πρακτικάς γνώσεις, διά των οποίων η σημερινή μαθήτρια θα καταστή εν τω μέλλόντι πρότυπον μητρός, συζύγου και νοικοκυράς"1, εξυπηρετήθηκε από τα μέτρα που πήραν και τήρησαν οι δημιουργοί του στη διάρκεια της λειτουργίας του Α.Δ.Π. Οφείλουμε πάντως να τονίσουμε ότι η στοχοθεσία των Σαράτση-Δελμούζου δεν ήταν πρωτότυπη. Δεκαετίες ολόκληρες πριν από την ίδρυση του βολιώτικου Σχολείου, τους ίδιους ή παρόμοιους σκοπούς εξυπηρέτησε η λειτουργία ενός πλήθους από εκπαιδευτικά ιδρύματα στον ελλαδικό χώρο και τις ελληνικές κοινότητες της διασποράς. Στον τομέα μάλιστα της γυναικείας εκπαίδευσης έχουν καταγραφεί παραδείγματα δασκάλων και σχολείων, που σκόπευσαν στους ίδιους στόχους, επιδίωξαν παρόμοιες κατακτήσεις και χρησιμοποίησαν τα ίδια περίπου μέτρα, χωρίς πάντως να απαλύνουν την κοινή στις αρχές του αιώνα εντύπωση ότι η εκπαίδευση των κοριτσιών παρεχόταν ανεπαρκής και η όποια προσπάθεια βελτίωσης των πραγμάτων στηριζόταν σχεδόν αποκλειστικά στις ιδιωτικές πρωτοβουλίες2. Οι καινοτομίες που στη διδακτική πράξη εφαρμόστηκαν στο Παρθεναγωγείο του Βόλου, διαφοροποιούν τη θέση του ανάμεσα στις άλλες προσπάθειες· δεν ισχύει όμως το ίδιο και για τη στοχοθεσία του. Έτσι οι διαπιστώσεις των δημιουργών του Α.Δ.Π. : "Η ιδέα που αντιπροσώπευε το σχολείο μας, ο νέος δρόμος που θέλησε να χαράξη, ενδιαφέρει όλο τον ελληνισμό"3 και "όταν η ιστορία κρίνη το μικρόν τούτο έργον, θα ειπή ότι ο Δήμος Παγασών ήνοιξε τον 

——————————————

1. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 16.

2. Βλ. ενδεικτικά: Κ. Ξηραδάκη, Παρθεναγωγεία και δασκάλες του απόδημου ελληνισμού, Αθήνα 1973· Α. Καρανικόλα, "Τα παρθεναγωγεία της Κωνσταντινουπόλεως", Παρνασσός, τ. 17 (1975), σ. 173-200· Καλ. Παρρέν, διάφορα άρθρα στην Εφημερίδα των Κυριών, 1895-1904.

3. Α. Δελμούζος, ό.π., σ. 260.

Σελ. 348
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/349.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δρόμον διά την ανωτέραν εκπαίδευσιν των θηλέων"1 ακούγονται σήμερα λίγο υπερβολικές και δικαιολογούνται μόνο από τη συναισθηματική φόρτιση των δημιουργών και κυρίως από το γεγονός ότι το βολιώτικο Σχολείο δεν πρόλαβε, γιατί καρατομήθηκε η λειτουργία του, να αποδείξει την καρποφόρα εργασία που έγινε σ' αυτό. Ωστόσο, η Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης κατέγραψε τις προσπάθειες που έγιναν στο Βόλο. Σ' αυτές στηρίχτηκαν πολλές από τις προσαρμογές και τις μεταρρυθμίσεις του σχολικού έργου, τόσο στα επίσημα "μεταρρυθμιστικά" κείμενα, όσο και στη διδακτική πρακτική ως τις μέρες μας2.

Εκείνο όμως που κυρίως επέτρεψε την "αγιοποίηση" της προσπάθειας του Βόλου είναι η μετέπειτα δικαστική δίωξη των πρωταγωνιστών του Σχολείου και η εμπλοκή τους στην περιπέτεια των "Αθεϊκών".

Γ. ΠΟΙΟΙ KAI ΓΙΑΤΙ ΠΟΛΕΜΗΣΑΝ ΤΟ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟ ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ

Στο σημείο αυτό προβάλλει εύλογο το ερώτημα: Γιατί καταργήθηκε το Σχολείο, που φάνηκε ότι εξυπηρετούσε, με επιτυχία μάλιστα, συγκεκριμένους στόχους της εκπαίδευσης των θηλέων; 

——————————————

1. Εφημ. Πανθεσσαλική, 1.6.1909

2. H πρώτη εφαρμογή των πορισμάτων της σχολικής εργασίας που έγινε στο Βόλο, ανευρίσκεται στα λεγόμενα "Νομοσχέδια Τσιριμώκου" του 1913. H συνάφεια, οφείλεται στη συμμετοχή των μελών του Εκπαιδευτικού Ομίλου -που είχε άλλωστε πλήρως αποδεχτεί τα αποτελέσματα της εργασίας του Δελμούζου στο Βόλο- στον καταρτισμό των νομοσχεδίων. [Πβ. Δελτίο τον Εκπ. Ομίλου, τ. Β' (1912), σ. 243 κ.π.]

Στο ίδιο πνεύμα στηρίχτηκε -σε πολλά σημεία- και η Μεταρρύθμιση του 1917, και ξαναδιατυπώθηκε στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα του βενιζελικού κόμματος κατά την περίοδο 1929-1932. Εγγύτερα προς το μεταρρυθμιστικό πνεύμα του Δελμούζου (και μάλιστα για το πρόγραμμα σχολείων μέσης βαθμίδας) υπήρξαν τα νομοσχέδια του 1964 και του 1976, τουλάχιστο σ' ορισμένα θέματα "εσωτερικής" μεταρρύθμισης.

Σελ. 349
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/350.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Γιατί και από ποιους κατασυκοφαντήθηκε, καταδιώχτηκε και μισήθηκε το έργο αυτό, εκείνη την εποχή και σ' εκείνο τον τόπο; Και επιτέλους, γιατί υπήρξε τόση η κατακραυγή εναντίον των πρωτεργατών του; Θα επιχειρήσω να δώσω κάποιες απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά, στηριγμένος στις απόψεις των συγχρόνων, αξιοποιώντας παράλληλα τις διάσπαρτες πληροφορίες. Η απάντηση δεν είναι καθόλου εύκολη, αφού δεν έχουν απαντηθεί οι επιμέρους απορίες που γεννά το θέμα· απορίες που μένουν αναπάντητες και για άλλες παρόμοιες περιπτώσεις καταστροφής και συκοφάντησης των νεότερων "μεταρρυθμιστικών" προσπαθειών1.

Για το συγκεκριμένο θέμα της πολεμικής εναντίον του Παρθεναγωγείου του Βόλου ήδη έχουν διατυπωθεί προηγουμένως διάφοροι υπαινιγμοί. Εδώ πρέπει να γίνω περισσότερο σαφής. Ισχύει πάντως γενικότερα η εκτίμηση του Δελμούζου, όταν o ίδιος προβληματίζεται για την αποτυχία του έργου του: "η πρόληψη που τύλιξε τη δράση μου από την αρχή ως το τέλος, συγκέντρωσε συχνά την προσοχή σε σημεία πρόσκαιρα κι έκανε να παραμεριστούν άλλα με κάποια μονιμότερη σημασία για την Ελληνική Παιδεία και την προκοπή της"2.

Η αντίδραση εναντίον του Α.Δ.Π. άρχισε ταυτόχρονα με την αναγγελία της ίδρυσής του και σοβούσε σ' όλη τη διάρκεια της τρίχρονης περίπου λειτουργίας του. Ήταν επόμενο οι αντίπαλοι του Σχολείου να επιζητούν την κατάλληλη ευκαιρία να ξεσπαθώσουν εναντίον του επιδιώκοντας την κατάργηση του. Η κατάλληλη

——————————————

1. Στις αποτυχημένες προσπάθειες αλλαγής του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος ανήκουν οι περιπτώσεις: του Δελμούζου στο Μαράσλειο Διδασκαλείο (1923-1925), του Μίλτου Κουντουρά στο Διδασκαλείο θηλέων Θεσσαλονίκης (1927-1930) κ.ά. (για το θέμα αυτό βλ. ενδεικτικά διάφορες εισηγήσεις στο Πανελλήνιο παιδαγωγικό συνέδριο-Κολυμπάρι Χανίων- 11 ως 13 Ιουν. 1982, με θέμα: Οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα - προσπάθειες, αδιέξοδα, προοπτικές. Η έκδοση των πρακτικών με τον ίδιο τίτλο έγινε από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ρέθυμνο 1986.

2. "Οδηγίες για μελλοντική έκδοση", εισαγωγικό σημείωμα στο: Α. Δελμούζος, Μελέτες και πάρεργα, ό.π., τ. Α', σ. 7 (η υπογράμμιση δική μου).

Σελ. 350
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/351.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ευκαιρία παρουσιάστηκε στους πρώτους μήνες του 1911, όταν οι "μεταρρυθμιστικές" επαγγελίες της κυβέρνησης Βενιζέλου συναντούσαν την αμφισβήτηση όλων εκείνων που αντιδρούσαν στην "ανορθωτική" πορεία και την κομματική πλέον επιβολή των διεκδικήσεων της αστικής τάξης. Οι μακρές συζητήσεις στην Αναθεωρητική Βουλή για το γλωσσικό έδειξαν τη δύναμη των φορέων εκείνης της νοοτροπίας, που συνδύαζε την αναγνώριση της δημοτικής γλώσσας με το σύνθημα της ριζικής αλλαγής κι επομένως με την κατάργηση των "κατεστημένων" προνομίων της παλαιάς τάξης πραγμάτων. Η λειτουργία ενός σχολείου, όπου καλλιεργούσαν τη "μαλλιαρή" γλώσσα, ακριβώς εκείνη τη στιγμή αποτελούσε την πέτρα του σκανδάλου. Ήταν φυσικό το Σχολείο του Βόλου να δεχτεί τα πυρά των συντηρητικών όλων των παρατάξεων, ακόμη και των συμπαρατασσομένων με το Βενιζέλο. Ήταν αυτή ακριβώς η μεγάλη ευκαιρία να διωχθούν οι φορείς των μεταρρυθμιστικών ιδεών, και ιδιαίτερα στον ευαίσθητο χώρο της εκπαίδευσης. Δεν είναι επομένως καθόλου τυχαίο ότι το Φεβρουάριο του 1911 επιζητήθηκε η κατάργηση του Α.Δ.Π., κι ότι το ίδιο διάστημα (Φεβρουάριος-Μάρτιος) άρχισε ο συστηματικός διωγμός των πρωτεργατών του Σχολείου1.

Η αναζήτηση των πραγματικών αιτίων και των ελατηρίων της εκστρατείας εναντίον του Παρθεναγωγείου του Βόλου θα πρέπει να υπολογίσει τις συνθήκες λειτουργίας του και την αντίδραση της κοινής γνώμης στο Βόλο και γενικότερα στην Ελλάδα. Θα πρέπει επίσης να μην παραγνωρίσουμε τις προσωπικές αντιθέσεις, το κλίμα συκοφαντίας και την ψυχολογική κατάσταση που 

——————————————

1. "Ως όπλα [είχε ο πόλεμος εναντίον του Α.Δ.Π.] τις βρισιές, τη συκοφαντία και την προσπάθεια να τα γελοιοποιεί όλα [...] Ζήτησαν όχι μόνο να ξυπνήσουν τις προλήψεις μορφωμένων και αμόρφωτων και να διαθέσουν εχθρικώτατα την κοινή γνώμη εναντίον του σχολείου, και αρκετούς γονείς ακόμη να κάνουν ώστε να αμφιβάλλουν για την ειλικρίνεια και την ιερότητα του έργου [...] Δεν ήταν ο ευγενικός και ωραίος πόλεμος των ιδεών, μα ένας πόλεμος ταπεινός και χυδαίος, όπως και τα ελατήριά του...". (Α Δελμούζος, Το κρυφό σχολειό, ό.π., σ. 268).

Σελ. 351
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/352.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

επικράτησε στην κοινωνία του Βόλου, όταν άρχισε η υπόθεση των "Αθεϊκών". Είναι εξάλλου λογικό να σταθούμε στις εξηγήσεις, που προσπάθησαν να δώσουν για τα κίνητρα των αντιπάλων τους, οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές (Σαράτσης-Δελμούζος). Ο πρώτος θεωρεί ευθέως υποκινητή του θορύβου κατά του Α.Δ.Π. τον εκδότη, και αρθρογράφο της "εκβιαστικής εφημερίδος ο Κήρυξ" Δημοσθ. Κούρτοβικ. Σημειώνει γι' αυτόν: "Ολόκληρος ο θόρυβος και όλαι αι φαντασιολογίαι περί εκτελέσεως αξιοποίνων ή ανηθίκων πράξεων εν τω Ανωτέρω Παρθεναγωγείω κατεσκευάσθη από τον μάρτυρα της κατηγορίας Δημ. Κούρτοβικ"1. Ο Κούρτοβικ πράγματι υπήρξε μια περίεργη προσωπικότητα. Η δημοσιογραφική του σταδιοδρομία απέδειξε καιροσκοπισμό και τα ελατήρια της σταυροφορίας του κατά των ανθρώπων του Α.Δ.Π. ελέγχονται ως ιδιοτελή. Σε πολλές περιπτώσεις οι υπερασπιστές του Παρθεναγωγείου τον κατηγόρησαν για χρηματισμό και παλινωδίες. Υπήρξε αντιβενιζελικός και αντίπαλος του δημοτικισμού και των "προοδευτικών" ιδεών. Ήταν όμως δεινός αρθρογράφος. Η εφημερίδα του o Κήρυξ χαρακτηρίζεται από ένα κραυγαλέο "λαϊκισμό"2.

——————————————

1. [Δ. Σαράτσης), Διά να παύση η συκοφαντία και η εκμετάλλευσις, ό.π., σ. 12.

2. Η κατηγορία για χρηματισμό εναντίον του Κούρτοβικ διατυπώθηκε από το Σαράτση και προκάλεσε μηνύσεις και λιβέλλους· αφορά το γεγονός ότι o Κούρτοβικ ζήτησε από το Σαράτση το ποσό των 2000 δρχ., για να μην τον περιλάβει στον από τις στήλες του Κήρυκος πόλεμο εναντίον του Παρθεναγωγείου. (Πβ. Δ. Σαράτση, ό.π., σ. 12).

Χαρακτηριστική περίπτωση παλινωδίας του Κούρτοβικ είναι το ακόλουθο γεγονός: Στις 9.2.1914 έγιναν στο Βόλο δημαιρεσίες. Υποψήφιοι δήμαρχοι ήταν ο Κ. Γκλαβάνης, βενιζελικός και δηλωμένος εχθρός του Α.Δ.Π. και ο A. Κουτσαγγέλης, εκπρόσωπος του "παλαιοκομματισμού", θερμός υπερασπιστής του Παρθεναγωγείου από τη θέση του Προέδρου του δημοτικού συμβουλίου το 1911. Ο Κήρυξ το 1914 υπεράσπιζε με φανατισμό την υποψηφιότητα του Κουτσαγγέλη, ενώ προηγουμένως τον κατηγορούσε "ως προστάτην των μαλλιαρών", όπως επισημαίνει η Θεσσαλία σε δηκτικό σχόλιο της κατά του Κούρτοβικ (20.1.1914) Την ίδια πάντως τακτική -επιβεβαιώνοντας την αντίληψή μας για τη ρευστότητα των συνειδήσεων στο Βόλο εκείνη την 

Σελ. 352
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/353.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Από την άλλη πλευρά o Δελμούζος είναι πιο σαφής στην αναζήτηση των κινήτρων όσων πολέμησαν το Α.Δ.Π. Μιλάει πρώτα για τα "καινά δαιμόνια", που ζήτησε να εφαρμόσει το Σχολείο με τη διδασκαλία του. Τα μέσα που χρησιμοποίησε το Σχολείο για να βελτιώσει το σχολικό σύστημα του "δασκαλισμού" και των στεγνών γνώσεων, εφαρμόζοντας τη φιλελευθεροποίηση των σχολικών παραγόντων (μαθητών και δασκάλων) και πρόγραμμα διαπνεόμενο από τα ιδανικά του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού, ήταν φυσικό να μη βρουν συμπάθειες στην κοινή γνώμη της επαρχιακής πόλης. Προχωρεί στη διαπίστωση ότι η λειτουργία του Α.Δ.Π. έθιξε τα οικονομικά συμφέροντα ορισμένων ατόμων και ομάδων πολιτών, και επικαλείται την αντίδραση που δικαιολογημένα προκάλεσαν οι γλωσσαμύντορες και οι αυτόκλητοι προστάτες των ηθικών αξιών του λαού1. Σε άλλο κείμενό του ο Δελμούζος θεωρεί απερίφραστα κύριο υπαίτιο της αντίδρασης το Δεσπότη Δημητριάδος Γερμανό, που εκείνη την εποχή είχε λόγους να επανυψώσει το κλονισμένο κύρος του. Διάφοροι πολιτευόμενοι της πόλης έγιναν -κατά το Δελμούζο- εχθροί του Α.Δ.Π., επειδή, θέλοντας να κολακεύσουν τον ισχυρότερο πολιτικό παράγοντα του τόπου (το Γερμανό), "ενίσχυσαν τον ιερό αγώνα του αρχιερέως". Μια άλλη ομάδα πολεμίων του Σχολείου υπήρξαν- πάντα κατά την άποψη του Δελμούζου- μερικοί εκπαιδευτικοί του Βόλου και οι καλόγριες της καθολικής αδελφότητας. Οι πρώτοι επειδή έχασαν την ιδιαίτερα αμειβόμενη θέση καθηγητή στο Παρθεναγωγείο (θέση που κατέλαβαν άλλοι συνάδελφοί τους), και οι δεύτερες επειδή αρκετές μαθήτριες ευπόρων οικογενειών του Βόλου προτίμησαν να φοιτήσουν στο Α.Δ.Π. κι όχι στο δικό τους σχολείο θηλέων. Στο χορό των πολεμίων του Σχολείου- προσθέτει ο Δελμούζος- μπήκαν αργότερα και άλλοι δημόσιοι 

——————————————

εποχή- ακολουθούσε και η Θεσσαλία, και, μάλιστα, με αρκετή υστεροβουλία. (Πβ. εδώ, τ. Β', σ. 309).

1. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 333-334.

23

Σελ. 353
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/354.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

παράγοντες του Βόλου και θρησκευτικοί ή επαγγελματικοί σύλλογοι της πόλης1.

Στους παραπάνω λόγους εχθρότητας και το είδος των πολεμίων πρέπει να προστεθούν ορισμένοι ακόμη. Οι πρώτοι αφορούν το πρόσωπο του Σαράτση και τη δημόσια δράση του. Το πολιτικό άστρο του ιδρυτή του Παρθεναγωγείου είχε ανατείλει ακριβώς αυτή την εποχή, πράγμα που δυσκόλευε την πολιτική σταδιοδρομία των άλλων επίδοξων μνηστήρων της υποστήριξης της κοινής γνώμης. Η κοινωφελής και εξυπηρετική των συμφερόντων της μεσοαστικής και της εργατικής τάξης των βολιωτών δραστηριότητα του Σαράτση, αποτελούσε εμπόδιο στην ανέλιξη άλλων προσωπικοτήτων της περιοχής. Η δημοτικότητά του υπήρξε ιδιαίτερα εμφανής κατά τη διάρκεια των ζυμώσεων και των εκλογών του 1910, αν και αρνήθηκε να ενταχτεί στα καθιερωμένα σχήματα πολιτικών συνδυασμών της περιφέρειας Μαγνησίας. Αν βρισκόταν λοιπόν τρόπος να ανακοπεί το υπέρ του Σαράτση πολιτικό ρεύμα, άμεσα κερδισμένοι θα έβγαιναν οι αντιδιεκδικούντες τη λαϊκή υποστήριξη, οι οποίοι προσπάθησαν να μειώσουν το κύρος του Σαράτση καταδιώκοντας το κατ' εξοχήν έργο του.

Στους οικονομικούς λόγους, ή ορθότερα στον περιορισμό των οικονομικών πόρων ορισμένων ομάδων πολιτών εξαιτίας της λειτουργίας του Α.Δ.Π., οφείλεται η δημιουργία νέων αντιπάλων: η προσέλκυση και εγγραφή μαθητριών από τις εύπορες οικογένειες του Βόλου στο Α.Δ.Π.. σήμαινε αντίστοιχη μειωμένη "πελατεία" στα υπόλοιπα ιδιωτικά σχολεία της πόλης. Ο Δελμούζος βεβαιώνει πως "όλαι σχεδόν αι μαθήτριαι αι αποφοιτήσασαι τω 1910 από την ΣΤ' [τάξιν] των δημοτικών ενεγράφησαν εις το δικό μας σχολείον"2. Λιγότερες μαθήτριες στα άλλα ιδιωτικά σχολεία σήμαινε μικρότερα ή ελάχιστα έσοδα από δίδακτρα, αλλά ταυτόχρονα και ελαχιστοποίηση απασχόλησης (άρα και "διαφυγόντα κέρδη") των καθηγητών και δασκάλων, που -όπως παντού- στο

——————————————

1. Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 226-228.

2. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 333.

Σελ. 354
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/355.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Βόλο αναζητούσαν πρόσθετες πηγές ενίσχυσης του εισοδήματος τους. Το θέμα ενδιέφερε κυρίως τους εκπαιδευτικούς που επάνδρωσαν τις «ανώτερες» τάξεις του Δημοτικού Παρθεναγωγείου, και ίσως περισσότερο τους εκπαιδευτικούς και τη σχολή των καθολικών καλογραιών, που λειτουργούσε στην πόλη και εξυπηρετούσε τα ίδια περίπου μορφωτικά ενδιαφέροντα. Η παρεμβολή του Α.Δ.Π. περιόριζε τη δράση και τα οικονομικά οφέλη και της σχολής των καλογραιών και των καθηγητών, που παρέδιδαν ιδιαίτερα μαθήματα στα πλουσιοκόριτσα ή δούλευαν υπερωριακά στα δημόσια και ιδιωτικά σχολεία της πόλης. Ήταν επομένως σαφές το πόσο θιγόταν το οικονομικό συμφέρον αυτών, που δεν προσέλαβε το Α.Δ.Π. ως διδακτικό προσωπικό ή όσων απολύθηκαν μετά την πρώτη χρονιά. Ίσως δεν είναι άσκοπο να προσθέσουμε ότι η απήχηση της επιτυχίας του Α.Δ.Π. και των δασκάλων που δίδασκαν σ' αυτό, ενώ αύξανε την καλή φήμη των ανθρώπων του, αντίθετα περιόριζε τη φήμη και την κοινωνική θέση των άλλων δασκάλων, κλπ., ώστε να καλλιεργείται το συναίσθημα του φθόνου εναντίον του Α.Δ.Π. και να επιζητείται η λήψη κάποιας εκδίκησης. Στην ίδια κατηγορία των εκπαιδευτικών αντιπάλων του Α.Δ.Π. ανήκουν και ορισμένοι θεολόγοι ή φιλόλογοι (από όσους στενά συνεργάζονταν με το Δεσπότη Γερμανό), που βέβαια δε θεωρήθηκαν κατάλληλοι να προσληφθούν στο Α.Δ.Π.

Ένα άλλο θέμα, που ανήκει στη σφαίρα της ψυχολογικής ερμηνείας των φαινομένων εναντίον της λειτουργίας του Παρθεναγωγείου, πρέπει να μας απασχολήσει. Εννοώ τη στάση της κοινής γνώμης, του ανώνυμου πλήθους, που μαζικά κάποια στιγμή πήρε εχθρική θέση εναντίον του Α.Δ.Π. και των ανθρώπων του. Από το λαό του Βόλου, λίγοι, ελάχιστοι, κράτησαν φιλική στάση και υπεράσπισαν τους συκοφαντημένους ανθρώπους του Α.Δ.Π. (δύο από τα μέλη της Εφορείας του Σχολείου, οι περισσότεροι από τους γονείς των μαθητριών, τρεις μόνο από τους δημοτικούς συμβούλους και μερικοί ακόμη από τους «προοδευτικούς» διανοούμενους της πόλης. Οι πολλοί αντιστρατεύτηκαν το Α.Δ.Π. Η σαφής εχθρική θέση της κοινής γνώμης της περιοχής οφείλεται κατά 

Σελ. 355
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/356.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κύριο λόγο στην έντεχνα καλλιεργημένη αρθρογραφία του Κήρυκος, αλλά η μαζικότητα της αντίδρασης πρέπει να είχε βαθύτερα αίτια· τα αίτια αυτά ήταν, κατά τη γνώμη μου, πρώτο το ένστικτο της "ξενηλασίας", που ενδημεί στις επαρχιακές κοινωνίες1, και δεύτερο η προσβολή του θρησκευτικού συναισθήματος του λαού. Ο πολύς κόσμος αντέδρασε όταν είδε να θίγονται στο πρόσωπο του Δεσπότη -άσχετα με τη συμπεριφορά του ίδιου- τα "ιερά και όσια" του απλού πολίτη, η ριζωμένη πεποίθηση στις λαϊκές παραδόσεις και το απαραβίαστο της εκκλησίας. Για τους δύο αυτούς λόγους η κοινή γνώμη του Βόλου, επηρεασμένη σαφώς από την αρθρογραφία του Κούρτοβικ και τις σωρευόμενες διαδόσεις εις βάρος των ανθρώπων του Παρθεναγωγείου, έφτασε την άνοιξη του 1911 στα όρια του χλευασμού και των συλλαλητηρίων, με την πεποίθηση ότι καταδιώκοντας το Α.Δ.Π. υπερασπίζει τις πατροπαράδοτες αξίες και συντελεί στην κάθαρση του "ξένου σώματος", που παρεμβλήθηκε στις καθημερινές συνήθειες του τόπου.

Η ποικιλία των κατηγοριών που εκτοξεύτηκαν, οι προεκτάσεις (ευθέως ή με υπονοούμενα) στην ηθική, θρησκευτική και εθνική συμπεριφορά των κατηγορουμένων, η επίκληση της λαϊκής οργής, ο συσχετισμός με την αναρχική συμπεριφορά των μελών του Εργατικού Κέντρου, αποτέλεσαν μερικά από τα όπλα των αντιπάλων, και τα σημεία όπου στηρίχτηκε η δικαστική αρχή, για να στοιχειοθετήσει κάποτε το μακροσκελές κατηγορητήριο. Πάντως ο βασικός μοχλός, που ενεργοποίησε την πλεκτάνη εναντίον των πρωτεργατών του Σχολείου, υπήρξε ο εισαγγελέας-ανακριτής Γ. Τόμαν. Ο "υπερβάλλων" ζήλος του ανακριτή μπορεί να δικαιολογηθεί, αν ενταχθούν οι ενέργειες του στο ψυχολογικό 

——————————————

1. Ως ενδείξεις του φαινομένου αυτού για τη συγκεκριμένη περίπτωση μπορούν ν' αναφερθούν τα εξής γεγονότα: Ο Δεσπότης Γερμανός, κατά τη διάρκεια του γνωστού επεισοδίου, θέλοντας να εξευτελίσει τη δραστηριότητα του Α.Δ.Π., εκτόξευσε τη φράση: "Γερμανικό και Φράγκικο το κάνατε το σχολείο αυτό...". Ή πάλι, μια από τις συνηθισμένες βρισιές του πλήθους εναντίον του Δελμούζου (εκτός από τις γνωστές: Μασσόνος, μαλλιαρός κλπ.) ήταν: "Ιταλός".

Σελ. 356
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/357.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κλίμα που παραπάνω περιγράψαμε. Πιο ρεαλιστική όμως φαίνεται η εξήγηση, που δίνει ο Δελμούζος για το ίδιο θέμα σ' επιστολή του στο Σαράτση: σύμφωνα με τη μαρτυρία αυτόπτη, πληροφορήθηκε ο Δελμούζος ότι o τότε υπουργός Δικαιοσύνης του Βενιζέλου Ν. Δημητρακόπουλος "σύστησε μεγάλη αυστηρότητα" στον εισαγγελέα Τόμαν στο ανακριτικό του έργο, για να χτυπηθούν οι "Κοινωνιολόγοι"1! Στην πολιτική ομάδα των "Κοινωνιολόγων" ανήκαν, όπως είναι γνωστό, o Δελμούζος, ο Σαράτσης, ο συνήγορός τους Κ. Τριανταφυλλόπουλος, ο επίσης συνήγορος (χωρίς πάντως εμφανή δράση ως εκείνη τη στιγμή) A. Νάκος, και συμπαθών ο ηγέτης του Εργατικού Κέντρου Κ. Ζάχος, Γίνεται επομένως περισσότερο διαφανής η πολιτική σκοπιμότητα μερικών τουλάχιστον όψεων του Διωγμού εναντίον του βολιώτικου Σχολείου και των ανθρώπων του. Εδώ πρέπει να προστεθεί η εφεκτικότητα που έδειξε ο ίδιος ο Βενιζέλος, όταν -σύμφωνα με την παραπάνω μαρτυρία- αποδέχτηκε ουσιαστικά την παρέμβαση του υπουργού του στο ανακριτικό έργο και όταν σ' άλλες περιπτώσεις δεν έδειξε την πυγμή, την οποία οι άνθρωποι του Παρθεναγωγείου έλπιζαν και χρειάζονταν. Την έλλειψη πυγμής του Βενιζέλου επικαλείται ο Δελμούζος για να χαρακτηρίσει το μεγάλο πολιτικό "παλιάνθρωπο σε όλα του..."2! Την εφεκτικότητα και τους πολιτικούς συμβιβασμούς του Βενιζέλου κατακρίνει και ο Σαράτσης, όταν -τις παραμονές της Δίκης του Ναυπλίου- γράφει: "[Θα γίνει επίσημη πραγματικότητα ένα Σχολείο σαν το Α.Δ.Π.] όταν εμείς πεθάνουμε, και πάλι αν βρεθή δεύτερος Βενιζέλος όχι τόσον δειλός

——————————————

1. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 378 (επιστολή της 14ης Μάρτ. 1914). Πάντως το γεγονός ήταν γνωστό από νωρίτερα· αναφέρεται πάλι στην Αλληλογραφία (τ. Β' σ. 333, επιστολή του Δελμούζου της 30ής Ιουν. 1912) ότι ο δικηγόρος Τριανταφυλλόπουλος "κατόρθωσε και είδε μια εμπιστευτική έκθεση του Τόμαν στο Δημητρακόπουλο από 50 σελίδες ! Από την τόση φλυαρία δύο πράγματα μαθαίνουμε: α) πως ο Δημητρακόπουλος είχε δώσει προφορικές οδηγίες στον Τόμαν να ενεργήση κατά πλάτος για να ενοχοποιήση την Κοινωνιολογική Εταιρεία...".

2. Επιστολή της 8ης Σεπτ. 1912 (εδώ, τ. Β', σ. 349).

Σελ. 357
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/358.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

σαν τον πρώτον..."1! M' όλα ταύτα η προσωπική παρέμβαση του Βενιζέλου πρέπει να έπαιξε το ρόλο της στις διαδικασίες της ίδιας της Δίκης και ίσως στη διαμόρφωση του αποτελέσματός της.

Ένας άλλος απροσδόκητος εχθρός του Παρθεναγωγείου υπήρξε ο Σοφ, Τριανταφυλλίδης, δικηγόρος του Βόλου, εκδότης της φιλελεύθερης Πανθεσσαλική και υπέρμαχος από τους πιο δραστήριους των δικαίων των Θεσσαλών αγροτών. Χαρακτηρίζω τον Τριανταφυλλίδη "απροσδόκητο" πολέμιο του Α.Δ.Π., γιατί ο ίδιος ήταν φίλος, ομοϊδεάτης και ως ένα χρονικό σημείο συνήγορος του Σαράτση στην υπόθεση των "Αθεϊκών". Ο Δελμούζος σε μια επιστολή του αντίθετα είναι κατηγορηματικός. Γράφει στο Σαράτση: "...συλλογίζομαι όμως πως ο Τριανταφυλλίδης είναι πολιτικός, επομένως πολύ αμφιβόλου ηθικής, όπως μας δείχνει και το παρελθόν του. Αυτός κυρίως από πολιτικό συμφέρον, θέλοντας να έχη μαζί του το Δεσπότη, υποκίνησε όμως τις σκηνές τον διωγμού κατά τον Σχολείου και των ατόμων μας..."3. Αν o συλλογισμός του Δελμούζου είναι σωστός, βρισκόμαστε μπρος σ' ένα εμφαντικό παράδειγμα της ρευστότητας των συνειδήσεων ανθρώπων, που κατείχαν σημαντικές θέσεις στην πολιτική και κοινωνική ζωή του τόπου. Δεν είναι επομένως παράξενο το πώς ξεσηκώθηκε το κύμα της λαϊκής αγανάκτησης εναντίον του Σχολείου.

Αν όμως οι πρωταγωνιστές εντόπισαν με επιτυχία τα πρόσωπα των πιο σημαντικών από τους διώκτες τους, τα ερωτήματα γιατί πολεμήθηκε το Σχολείο του Βόλου και γιατί καταδιώχτηκαν οι ίδιοι, δε δίνουν άμεση απάντηση. Πάρα πολλές φορές, τόσο ο Σαράτσης όσο και ο Δελμούζος, αναρωτιούνται γιατί τους πολέμησαν, γιατί τους "πρόδωσε" η τάξη τους και απορούν με την εξέλιξη που πήρε η υπόθεση· "Είμεθα αθωότατοι", διακηρύσσουν σε

——————————————

1. Στο ίδιο, τ. Β', σ. 373.

2. Επιστολή της 31ης Ιουλ. 1911 (στο ίδιο, τ. Β', σ. 278). Στην Αλληλογραφία δε φαίνεται πώς αντέδρασε ο Σαράτσης στις υποψίες του Δελμούζου· πάντως δε συνεχίστηκε η υπεράσπιση των κατηγορουμένων από τον Τριανταφυλλίδη· τούτο οφείλεται και σε άλλους λόγους (λ.χ. σφοδρή πολιτική αντιζηλία Τριανταφυλλίδη - Ζάχου).

Σελ. 358
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/359.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κάθε ευκαιρία, ακόμη και στις μεταξύ τους -και κατά τεκμήριο πιο ειλικρινείς- εκμυστηρεύσεις. Αρκέστηκαν στις συγκινητικές διαμαρτυρίες και τα παράπονα για τις ενέργειες των άλλων, στις πολλαπλές γραπτές και προφορικές απολογητικές αντιδράσεις τους, προσπαθώντας να κοινοποιήσουν την αδικία, να περιγράψουν την ατιμία των πολεμίων τους και να πείσουν για την ειλικρίνεια και την αθωότητά τους1. Θεώρησαν αρκετό να γνωστοποιήσουν σ' όλους τις προθέσεις τους και τη μεθοδολογία του έργου που επιτέλεσαν, να επικαλεστούν τα ορθόφρονα αισθήματα όσων επηρεάστηκαν από τη φήμη, που τύλιξε τη δράση τους στο Βόλο. Δε βρήκαν πάντως την αιτία, που έκανε τον Κρόνο να καταπιεί τα παιδιά του...

Ωστόσο μερικές αιτίες, στις οποίες οφείλεται όλη αυτή η περιπέτεια, φαίνονται ευλογοφανείς· ας τις επαναλάβω: Από πολύ νωρίς η λειτουργία του Σχολείου συνδέθηκε με το "επαναστατικό" κίνημα του Δημοτικισμού. Κάθε δημοτικιστής, και πολύ περισσότερο ένας διευθυντής σχολείου θηλέων, ήταν υποψήφιος "εχθρός" του έθνους2. Από την άλλη πλευρά οι ίδιοι οι δημοτικιστές είχαν χωριστεί σε στρατόπεδα· οι απόψεις των εκπροσώπων του "Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού" φαίνεται ότι είχαν επικρατήσει, αλλά πάντα σοβούσε εναντίον τους η δυσαρέσκεια των "ψυχαριστών"3. Ταυτόχρονα, επειδή το γλωσσικό ζήτημα έγινε θέμα

——————————————

1. Συναισθηματικά φορτισμένη είναι η εξέγερση του Δελμούζου, όταν γράφει στην Π. Δέλτα: " ..Προφήτες θέλει για πολύ καιρό ο τόπος μας· μα χρειάζεται ηρωισμός για ν' αντέχη κανείς στο χλευασμό !...". (Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 233).

2. "...Ό,τι ζητήσαμε ήταν επαναστατικό και η επαναστατική κυβέρνηση θ' αργήση πολύ να φανή στον τόπο μας. Τώρα έχουμε μόνο ανόρθωση", διαπιστώνει -με αρκετή δόση ειρωνείας- ο Δελμούζος (εδώ, τ. Β', σ. 246). O ίδιος σ' επιστολή του της ίδιας εποχής γράφει: "Βλέπω καθαρά πως τώρα μόλις έγινε ή πρώτη πραγματική σύγκρουση δύο κόσμων. Έγινε για πρώτη φορά στο Βόλο κ' έτσι ο Βόλος μάς έδωκε κάποια ιδέα πώς θα γίνουν οι μελλοντικοί πόλεμοι της εποχής μας...". (Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 251).

3. Χαρακτηριστική είναι μια φράση του A. Πάλλη, που μεταφέρει ο A.

Σελ. 359
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/360.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

πολιτικό, οι δημοτικιστές φάνηκαν ότι αντιπροσωπεύουν την προοδευτική μερίδα των αστών διανοουμένων, καθώς παρουσιάζονται ως τα πιο δυναμικά στελέχη της τάξης, που σταθερά επιβάλλει την υπεροχή της σ' όλους σχεδόν τους τομείς. Ωστόσο, παρά την ευθύγραμμη πορεία της ανόδου της αστικής τάξης -που δε σκιαζόταν από διαμάχες με τις άλλες τάξεις ως το 1909 τουλάχιστον-, η ιδεολογία και η πολιτική πρακτική της ίδιας τάξης επρόκειτο να περάσει μέσα από εσωτερικές διαφοροποιήσεις και τελικά από διαμάχες, επειδή ύστερα από το 1909 γεννήθηκαν τα πραγματικά αντιθετικά συμφέροντα των μελών της1. Ένα δείγμα αυτής της διαμάχης (όχι πάντως στο πιο κρίσιμο σημείο της) ανάμεσα στα μέλη της αστικής τάξης, νομίζω ότι αποτέλεσε ο πόλεμος εναντίον του βολιώτικου Σχολείου. Ο εντοπισμός του θέματος στο πλαίσιο των γεγονότων του Βόλου βοηθάει τη διευκρίνιση ότι επρόκειτο για ενδοαστική διαμάχη. Τι έκανε λοιπόν τους αστούς του Βόλου να τα βάλουν με τους δικούς τους ανθρώπους και να αμφισβητήσουν την εμπέδωση των ιδεών τους; Νομίζω πως την απάντηση δίνουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των δημιουργών του Σχολείου και η προσωπική τους στάση απέναντι και μέσα στο κοινωνικό πρόβλημα. Ο Δελμούζος και ο Σαράτσης ήταν φορείς μιας ιδεολογίας, που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί πιο "προχωρημένη", πιο ρηξικέλευθη από την αντίστοιχη των συγχρόνων και συντοπιτών τους. Η κοινωνική δράση των πρωτεργατών του Α.Δ.Π. ανήκε στα γενικά πλαίσια των διανοουμένων εκείνων που, ενταγμένοι οι ίδιοι σε πολιτικά σχήματα με ανανεωτικό-μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα (όπως παρουσιάζονται οι "Κοινωνιολόγοι" επηρεασμένοι από φαβιανά πρότυπα), εκφράζουν τη γενική κατακραυγή εναντίον της ανικανότητας της άρχουσας τάξης

——————————————

Εφταλιώτης στην Π. Δέλτα: "...έτσι ο Δελμούζος με την σπείρα του μας έλεγε εμάς μαλλιαρούς, για να μην τον πουν εκείνον, και τώρα τραβιέται από το σκολείο..." (στο ίδιο, σ. 187).

1. Πβ. Γ. Δερτιλή, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση, Εξάντας, 1977, σ. 94.

Σελ. 360
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/361.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

και της φανερής χρεοκοπίας της εκπαίδευσης. Η κοινωνική δράση των Δελμούζου-Σαράτση, και μάλιστα στις επαφές τους με τους παράγοντες του Εργατικού Κέντρου, απηχούσε λίγο ως πολύ τις σοσιαλιστικές ιδέες, δηλωτικό της ιδιαιτερότητάς τους. Τα χαρακτηριστικά τους αυτά τους διαφοροποιούν από τη μεγάλη μάζα των αστών. Η «εξαιρετική» αυτή στάση τους τους τοποθέτησε κάποια στιγμή στην απέναντι όχθη από την πλειοψηφία. Στις αρχές του 1911, εποχή διεργασιών και ανακατατάξεων, οι μεταρρυθμιστές-διανοούμενοι σαν το Σαράτση και το Δελμούζο φάνηκαν ότι ξεκόπηκαν από τον κορμό των πολιτικών και κοινωνικών δομών της τάξης τους. Ο τόπος απαιτούσε πορεία προς τον αστικό μετασχηματισμό, χωρίς κλυδωνισμούς και «επαναστατικές» λύσεις. Η μεταρρύθμιση, που θέλησε να εφαρμόσει —στα όρια των δυνατοτήτων του— το Σχολείο του Βόλου, θεωρήθηκε επαναστατική, και γι' αυτό πολεμήθηκε ως ξένο σώμα προς τις κοινές επιδιώξεις.

Η βίαιη διακοπή της λειτουργίας του Α.Δ.Π. και η καταδίωξη των πρωτεργατών του (παρά την τελική αθώωσή τους από το δικαστήριο) εκφράζει τις βαθύτερες και ευρύτερες ιδεολογικές διαφοροποιήσεις, που χαρακτηρίζουν την ελληνική κοινωνία της εποχής. Στην Ιστορία των εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων στη νεότερη Ελλάδα δεν είναι σπάνια τα παραδείγματα βίαιης καταστολής των εκπαιδευτικών πρωτοβουλιών, που αντιστρατεύτηκαν την «επίσημη» ιδεολογία. Η εκπαιδευτική «μεταρρύθμιση», που επιχειρήθηκε στο Σχολείο του Βόλου, μπορεί να ενταχθεί στις διαδικασίες και τους συσχετισμούς, που διέπουν την ιδεολογική λειτουργικότητα του αστικού κράτους. Πειράματα με «επαναστατικό» χαρακτήρα, όπως η προσπάθεια του Βόλου, μπορούν να αποτιμηθούν μόνο στα πλαίσια αυτού του κράτους· και τότε μπορεί να εξηγηθεί το πάθος και η ένταση της πολεμικής εναντίον τους.

Οι αντιδράσεις του αστικού κράτους απέναντι στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες, που προέρχονται από τους δικούς τους κόλπους, είναι ιδιαίτερα έντονες. Οι δυνάμεις του αστισμού αντιμετωπίζουν με ιδιαίτερη σκληρότητα τους μεταρρυθμιστές, που προέρχονται ή ανήκουν στις δικές του τάξεις, όπως η Εκκλησία

Σελ. 361
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/362.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντιμετωπίζει με περισσότερη σφοδρότητα τους αιρετικούς, που προέρχονται από τους δικούς της κόλπους παρά τους αλλόθρησκους1. Οι δημιουργοί του βολιώτικου Σχολείου, χωρίς να αρνηθούν τις βασικές ιδεολογικές αρχές του αστισμού, εξέφρασαν τις αμφισβητήσεις τους μέσα στα ίδια πλαίσια. Η "προοδευτικότητα" των προτάσεών τους αμφισβήτησε τα όρια του αστικού φιλελευθερισμού. Η παρέκκλιση από τα καθιερωμένα επέσυρε τη βίαιη αντιμετώπιση και τη διακοπή του έργου τους.

Πολλοί υποτίμησαν τη σημασία του έργου, που έγινε στο Βόλο, και το θεώρησαν μια απλή απόπειρα ρομαντικών πρωτοπόρων, που:τελικά απέτυχε. Άλλοι, και μάλιστα οι οπαδοί των φιλελεύθερων και των γλωσσικών μεταρρυθμίσεων, έκριναν την προσπάθεια του Βόλου ως απόλυτα πρωτοποριακή και μοναδική στα εκπαιδευτικά μας πράγματα. Πιστεύω ότι, στην ανάλυση που προηγήθηκε σχετικά με την ίδρυση, τη λειτουργία, τη σχολική ζωή και τον ανθρώπινο παράγοντα που διαμόρφωσαν την πραγματική φυσιογνωμία του βολιώτικου Σχολείου, φάνηκαν καθαρά οι πραγματικές διαστάσεις των γεγονότων, και κρίνω αμερόληπτα ότι η τελική προσφορά -μ' όλες τις αντιφάσεις που δημιούργησε η λειτουργία του και ο πειραματικός του χαρακτήρας- του Παρθεναγωγείου του Βόλου στη νεοελληνική Εκπαίδευση υπήρξε εξαιρετικά σημαντική.

——————————————

1. Ο παραλληλισμός ανήκει στον κ. Αλέξη Δημαρά. (Βλ Η αποτελεσματικότητα της αντίδρασης και το τέλος ενός πάθους· Πανεπιστήμιο Κρήτης, Οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, ό.π., σ. 83, και του ίδιου, Μ. Κουντουράς. Κλείστε τα σχολεία - εκπαιδευτικά άπαντα, ό.π., σ. ρκα'-ρκβ').

Σελ. 362
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 343
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    η "μεταρρυθμιστική" τους πρακτική κατέληξε στην προσπάθεια να εναρμονίσουν -κατά βιώσιμο τρόπο- τις παραδοσιακές τάσεις με τις εκσυγχρονιστικές αξίες και ανάγκες, εναρμόνιση που περιείχε πολλούς συμβιβασμούς, αλλά που δεν έγινε ανεκτή από τον κοινωνικό τους περίγυρο. Η άποψη αυτή (με ακραίο κορύφωμα τη γλωσσική σύγκρουση) μπορεί να δικαιολογήσει τη μερική αποτυχία του εγχειρήματος και κατά συνέπεια την πολεμική που δέχτηκε η λειτουργία του Α.Δ.Π. από "εχθρούς" και "φίλους".

    Β. ΤΟ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΒΟΛΙΩΤΙΚΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟΥ

    Η έννοια της μεταρρύθμισης, που επιχείρησαν οι Σαράτσης και Δελμούζος στο βολιώτικο Σχολείο, γίνεται ορατή αν μετριάσουμε τις εντυπώσεις που έδωσαν οι ίδιοι για το έργο τους και αν ξεπεράσουμε τις αλληλοσυγκρουόμενες δικαιολογίες των μεταγενέστερών τους, που θέλησαν είτε να "αγιοποιήσουν" τις μορφές των πρωταγωνιστών προσθέτοντας "προοδευτικότητα" στο εγχείρημα του Βόλου, είτε να εκμηδενίσουν τη συμβολή της πρωτοβουλίας των συντελεστών του Α.Δ.Π. επιρρίπτοντας τους μομφές παραπλανητικές ή αποσιωπητικές του καθαρά εκπαιδευτικού έργου που συντελέστηκε για δυόμισι χρόνια στο Παρθεναγωγείο του Βόλου.

    Είναι γνωστό ότι στην Ελλάδα η "εκπαιδευτική μεταρρύθμιση" δεν έχει ακριβώς την ίδια έννοια που αποδίδουν οι ξένοι στον όρο Reforme. Ουσιαστικά δεν υπήρξε στη χώρα μας ποτέ μια συστηματική και επιστημονικά μεθοδευμένη σχολική μεταρρύθμιση. Αντίθετα, έχουν επιχειρηθεί προσπάθειες που είχαν χαρακτήρα προσωποπαγή και συναισθηματικά φορτισμένο. Τούτο δικαιολογεί εν μέρει την πρόσκαιρη επιτυχία μερικών προσπαθειών, αλλά και

    ——————————————

    αγροτικό ζήτημα και οι έλληνες διανοούμενοι", Δελτίον της Ι. και Ε.Ε.Ε., τ. ΚΔ' (1981), σ. 229-243]. Το καινοφανές στο Α.Δ.Π. είναι ότι επιζητήθηκε η καταγραφή των τραγουδιών και παραδόσεων από λαϊκούς πληροφοριοδότες και η δημιουργική ανάπλασή τους.