Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 349-368 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/349.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δρόμον διά την ανωτέραν εκπαίδευσιν των θηλέων"1 ακούγονται σήμερα λίγο υπερβολικές και δικαιολογούνται μόνο από τη συναισθηματική φόρτιση των δημιουργών και κυρίως από το γεγονός ότι το βολιώτικο Σχολείο δεν πρόλαβε, γιατί καρατομήθηκε η λειτουργία του, να αποδείξει την καρποφόρα εργασία που έγινε σ' αυτό. Ωστόσο, η Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης κατέγραψε τις προσπάθειες που έγιναν στο Βόλο. Σ' αυτές στηρίχτηκαν πολλές από τις προσαρμογές και τις μεταρρυθμίσεις του σχολικού έργου, τόσο στα επίσημα "μεταρρυθμιστικά" κείμενα, όσο και στη διδακτική πρακτική ως τις μέρες μας2.

Εκείνο όμως που κυρίως επέτρεψε την "αγιοποίηση" της προσπάθειας του Βόλου είναι η μετέπειτα δικαστική δίωξη των πρωταγωνιστών του Σχολείου και η εμπλοκή τους στην περιπέτεια των "Αθεϊκών".

Γ. ΠΟΙΟΙ KAI ΓΙΑΤΙ ΠΟΛΕΜΗΣΑΝ ΤΟ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟ ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ

Στο σημείο αυτό προβάλλει εύλογο το ερώτημα: Γιατί καταργήθηκε το Σχολείο, που φάνηκε ότι εξυπηρετούσε, με επιτυχία μάλιστα, συγκεκριμένους στόχους της εκπαίδευσης των θηλέων; 

——————————————

1. Εφημ. Πανθεσσαλική, 1.6.1909

2. H πρώτη εφαρμογή των πορισμάτων της σχολικής εργασίας που έγινε στο Βόλο, ανευρίσκεται στα λεγόμενα "Νομοσχέδια Τσιριμώκου" του 1913. H συνάφεια, οφείλεται στη συμμετοχή των μελών του Εκπαιδευτικού Ομίλου -που είχε άλλωστε πλήρως αποδεχτεί τα αποτελέσματα της εργασίας του Δελμούζου στο Βόλο- στον καταρτισμό των νομοσχεδίων. [Πβ. Δελτίο τον Εκπ. Ομίλου, τ. Β' (1912), σ. 243 κ.π.]

Στο ίδιο πνεύμα στηρίχτηκε -σε πολλά σημεία- και η Μεταρρύθμιση του 1917, και ξαναδιατυπώθηκε στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα του βενιζελικού κόμματος κατά την περίοδο 1929-1932. Εγγύτερα προς το μεταρρυθμιστικό πνεύμα του Δελμούζου (και μάλιστα για το πρόγραμμα σχολείων μέσης βαθμίδας) υπήρξαν τα νομοσχέδια του 1964 και του 1976, τουλάχιστο σ' ορισμένα θέματα "εσωτερικής" μεταρρύθμισης.

Σελ. 349
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/350.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Γιατί και από ποιους κατασυκοφαντήθηκε, καταδιώχτηκε και μισήθηκε το έργο αυτό, εκείνη την εποχή και σ' εκείνο τον τόπο; Και επιτέλους, γιατί υπήρξε τόση η κατακραυγή εναντίον των πρωτεργατών του; Θα επιχειρήσω να δώσω κάποιες απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά, στηριγμένος στις απόψεις των συγχρόνων, αξιοποιώντας παράλληλα τις διάσπαρτες πληροφορίες. Η απάντηση δεν είναι καθόλου εύκολη, αφού δεν έχουν απαντηθεί οι επιμέρους απορίες που γεννά το θέμα· απορίες που μένουν αναπάντητες και για άλλες παρόμοιες περιπτώσεις καταστροφής και συκοφάντησης των νεότερων "μεταρρυθμιστικών" προσπαθειών1.

Για το συγκεκριμένο θέμα της πολεμικής εναντίον του Παρθεναγωγείου του Βόλου ήδη έχουν διατυπωθεί προηγουμένως διάφοροι υπαινιγμοί. Εδώ πρέπει να γίνω περισσότερο σαφής. Ισχύει πάντως γενικότερα η εκτίμηση του Δελμούζου, όταν o ίδιος προβληματίζεται για την αποτυχία του έργου του: "η πρόληψη που τύλιξε τη δράση μου από την αρχή ως το τέλος, συγκέντρωσε συχνά την προσοχή σε σημεία πρόσκαιρα κι έκανε να παραμεριστούν άλλα με κάποια μονιμότερη σημασία για την Ελληνική Παιδεία και την προκοπή της"2.

Η αντίδραση εναντίον του Α.Δ.Π. άρχισε ταυτόχρονα με την αναγγελία της ίδρυσής του και σοβούσε σ' όλη τη διάρκεια της τρίχρονης περίπου λειτουργίας του. Ήταν επόμενο οι αντίπαλοι του Σχολείου να επιζητούν την κατάλληλη ευκαιρία να ξεσπαθώσουν εναντίον του επιδιώκοντας την κατάργηση του. Η κατάλληλη

——————————————

1. Στις αποτυχημένες προσπάθειες αλλαγής του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος ανήκουν οι περιπτώσεις: του Δελμούζου στο Μαράσλειο Διδασκαλείο (1923-1925), του Μίλτου Κουντουρά στο Διδασκαλείο θηλέων Θεσσαλονίκης (1927-1930) κ.ά. (για το θέμα αυτό βλ. ενδεικτικά διάφορες εισηγήσεις στο Πανελλήνιο παιδαγωγικό συνέδριο-Κολυμπάρι Χανίων- 11 ως 13 Ιουν. 1982, με θέμα: Οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα - προσπάθειες, αδιέξοδα, προοπτικές. Η έκδοση των πρακτικών με τον ίδιο τίτλο έγινε από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ρέθυμνο 1986.

2. "Οδηγίες για μελλοντική έκδοση", εισαγωγικό σημείωμα στο: Α. Δελμούζος, Μελέτες και πάρεργα, ό.π., τ. Α', σ. 7 (η υπογράμμιση δική μου).

Σελ. 350
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/351.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ευκαιρία παρουσιάστηκε στους πρώτους μήνες του 1911, όταν οι "μεταρρυθμιστικές" επαγγελίες της κυβέρνησης Βενιζέλου συναντούσαν την αμφισβήτηση όλων εκείνων που αντιδρούσαν στην "ανορθωτική" πορεία και την κομματική πλέον επιβολή των διεκδικήσεων της αστικής τάξης. Οι μακρές συζητήσεις στην Αναθεωρητική Βουλή για το γλωσσικό έδειξαν τη δύναμη των φορέων εκείνης της νοοτροπίας, που συνδύαζε την αναγνώριση της δημοτικής γλώσσας με το σύνθημα της ριζικής αλλαγής κι επομένως με την κατάργηση των "κατεστημένων" προνομίων της παλαιάς τάξης πραγμάτων. Η λειτουργία ενός σχολείου, όπου καλλιεργούσαν τη "μαλλιαρή" γλώσσα, ακριβώς εκείνη τη στιγμή αποτελούσε την πέτρα του σκανδάλου. Ήταν φυσικό το Σχολείο του Βόλου να δεχτεί τα πυρά των συντηρητικών όλων των παρατάξεων, ακόμη και των συμπαρατασσομένων με το Βενιζέλο. Ήταν αυτή ακριβώς η μεγάλη ευκαιρία να διωχθούν οι φορείς των μεταρρυθμιστικών ιδεών, και ιδιαίτερα στον ευαίσθητο χώρο της εκπαίδευσης. Δεν είναι επομένως καθόλου τυχαίο ότι το Φεβρουάριο του 1911 επιζητήθηκε η κατάργηση του Α.Δ.Π., κι ότι το ίδιο διάστημα (Φεβρουάριος-Μάρτιος) άρχισε ο συστηματικός διωγμός των πρωτεργατών του Σχολείου1.

Η αναζήτηση των πραγματικών αιτίων και των ελατηρίων της εκστρατείας εναντίον του Παρθεναγωγείου του Βόλου θα πρέπει να υπολογίσει τις συνθήκες λειτουργίας του και την αντίδραση της κοινής γνώμης στο Βόλο και γενικότερα στην Ελλάδα. Θα πρέπει επίσης να μην παραγνωρίσουμε τις προσωπικές αντιθέσεις, το κλίμα συκοφαντίας και την ψυχολογική κατάσταση που 

——————————————

1. "Ως όπλα [είχε ο πόλεμος εναντίον του Α.Δ.Π.] τις βρισιές, τη συκοφαντία και την προσπάθεια να τα γελοιοποιεί όλα [...] Ζήτησαν όχι μόνο να ξυπνήσουν τις προλήψεις μορφωμένων και αμόρφωτων και να διαθέσουν εχθρικώτατα την κοινή γνώμη εναντίον του σχολείου, και αρκετούς γονείς ακόμη να κάνουν ώστε να αμφιβάλλουν για την ειλικρίνεια και την ιερότητα του έργου [...] Δεν ήταν ο ευγενικός και ωραίος πόλεμος των ιδεών, μα ένας πόλεμος ταπεινός και χυδαίος, όπως και τα ελατήριά του...". (Α Δελμούζος, Το κρυφό σχολειό, ό.π., σ. 268).

Σελ. 351
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/352.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

επικράτησε στην κοινωνία του Βόλου, όταν άρχισε η υπόθεση των "Αθεϊκών". Είναι εξάλλου λογικό να σταθούμε στις εξηγήσεις, που προσπάθησαν να δώσουν για τα κίνητρα των αντιπάλων τους, οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές (Σαράτσης-Δελμούζος). Ο πρώτος θεωρεί ευθέως υποκινητή του θορύβου κατά του Α.Δ.Π. τον εκδότη, και αρθρογράφο της "εκβιαστικής εφημερίδος ο Κήρυξ" Δημοσθ. Κούρτοβικ. Σημειώνει γι' αυτόν: "Ολόκληρος ο θόρυβος και όλαι αι φαντασιολογίαι περί εκτελέσεως αξιοποίνων ή ανηθίκων πράξεων εν τω Ανωτέρω Παρθεναγωγείω κατεσκευάσθη από τον μάρτυρα της κατηγορίας Δημ. Κούρτοβικ"1. Ο Κούρτοβικ πράγματι υπήρξε μια περίεργη προσωπικότητα. Η δημοσιογραφική του σταδιοδρομία απέδειξε καιροσκοπισμό και τα ελατήρια της σταυροφορίας του κατά των ανθρώπων του Α.Δ.Π. ελέγχονται ως ιδιοτελή. Σε πολλές περιπτώσεις οι υπερασπιστές του Παρθεναγωγείου τον κατηγόρησαν για χρηματισμό και παλινωδίες. Υπήρξε αντιβενιζελικός και αντίπαλος του δημοτικισμού και των "προοδευτικών" ιδεών. Ήταν όμως δεινός αρθρογράφος. Η εφημερίδα του o Κήρυξ χαρακτηρίζεται από ένα κραυγαλέο "λαϊκισμό"2.

——————————————

1. [Δ. Σαράτσης), Διά να παύση η συκοφαντία και η εκμετάλλευσις, ό.π., σ. 12.

2. Η κατηγορία για χρηματισμό εναντίον του Κούρτοβικ διατυπώθηκε από το Σαράτση και προκάλεσε μηνύσεις και λιβέλλους· αφορά το γεγονός ότι o Κούρτοβικ ζήτησε από το Σαράτση το ποσό των 2000 δρχ., για να μην τον περιλάβει στον από τις στήλες του Κήρυκος πόλεμο εναντίον του Παρθεναγωγείου. (Πβ. Δ. Σαράτση, ό.π., σ. 12).

Χαρακτηριστική περίπτωση παλινωδίας του Κούρτοβικ είναι το ακόλουθο γεγονός: Στις 9.2.1914 έγιναν στο Βόλο δημαιρεσίες. Υποψήφιοι δήμαρχοι ήταν ο Κ. Γκλαβάνης, βενιζελικός και δηλωμένος εχθρός του Α.Δ.Π. και ο A. Κουτσαγγέλης, εκπρόσωπος του "παλαιοκομματισμού", θερμός υπερασπιστής του Παρθεναγωγείου από τη θέση του Προέδρου του δημοτικού συμβουλίου το 1911. Ο Κήρυξ το 1914 υπεράσπιζε με φανατισμό την υποψηφιότητα του Κουτσαγγέλη, ενώ προηγουμένως τον κατηγορούσε "ως προστάτην των μαλλιαρών", όπως επισημαίνει η Θεσσαλία σε δηκτικό σχόλιο της κατά του Κούρτοβικ (20.1.1914) Την ίδια πάντως τακτική -επιβεβαιώνοντας την αντίληψή μας για τη ρευστότητα των συνειδήσεων στο Βόλο εκείνη την 

Σελ. 352
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/353.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Από την άλλη πλευρά o Δελμούζος είναι πιο σαφής στην αναζήτηση των κινήτρων όσων πολέμησαν το Α.Δ.Π. Μιλάει πρώτα για τα "καινά δαιμόνια", που ζήτησε να εφαρμόσει το Σχολείο με τη διδασκαλία του. Τα μέσα που χρησιμοποίησε το Σχολείο για να βελτιώσει το σχολικό σύστημα του "δασκαλισμού" και των στεγνών γνώσεων, εφαρμόζοντας τη φιλελευθεροποίηση των σχολικών παραγόντων (μαθητών και δασκάλων) και πρόγραμμα διαπνεόμενο από τα ιδανικά του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού, ήταν φυσικό να μη βρουν συμπάθειες στην κοινή γνώμη της επαρχιακής πόλης. Προχωρεί στη διαπίστωση ότι η λειτουργία του Α.Δ.Π. έθιξε τα οικονομικά συμφέροντα ορισμένων ατόμων και ομάδων πολιτών, και επικαλείται την αντίδραση που δικαιολογημένα προκάλεσαν οι γλωσσαμύντορες και οι αυτόκλητοι προστάτες των ηθικών αξιών του λαού1. Σε άλλο κείμενό του ο Δελμούζος θεωρεί απερίφραστα κύριο υπαίτιο της αντίδρασης το Δεσπότη Δημητριάδος Γερμανό, που εκείνη την εποχή είχε λόγους να επανυψώσει το κλονισμένο κύρος του. Διάφοροι πολιτευόμενοι της πόλης έγιναν -κατά το Δελμούζο- εχθροί του Α.Δ.Π., επειδή, θέλοντας να κολακεύσουν τον ισχυρότερο πολιτικό παράγοντα του τόπου (το Γερμανό), "ενίσχυσαν τον ιερό αγώνα του αρχιερέως". Μια άλλη ομάδα πολεμίων του Σχολείου υπήρξαν- πάντα κατά την άποψη του Δελμούζου- μερικοί εκπαιδευτικοί του Βόλου και οι καλόγριες της καθολικής αδελφότητας. Οι πρώτοι επειδή έχασαν την ιδιαίτερα αμειβόμενη θέση καθηγητή στο Παρθεναγωγείο (θέση που κατέλαβαν άλλοι συνάδελφοί τους), και οι δεύτερες επειδή αρκετές μαθήτριες ευπόρων οικογενειών του Βόλου προτίμησαν να φοιτήσουν στο Α.Δ.Π. κι όχι στο δικό τους σχολείο θηλέων. Στο χορό των πολεμίων του Σχολείου- προσθέτει ο Δελμούζος- μπήκαν αργότερα και άλλοι δημόσιοι 

——————————————

εποχή- ακολουθούσε και η Θεσσαλία, και, μάλιστα, με αρκετή υστεροβουλία. (Πβ. εδώ, τ. Β', σ. 309).

1. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 333-334.

23

Σελ. 353
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/354.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

παράγοντες του Βόλου και θρησκευτικοί ή επαγγελματικοί σύλλογοι της πόλης1.

Στους παραπάνω λόγους εχθρότητας και το είδος των πολεμίων πρέπει να προστεθούν ορισμένοι ακόμη. Οι πρώτοι αφορούν το πρόσωπο του Σαράτση και τη δημόσια δράση του. Το πολιτικό άστρο του ιδρυτή του Παρθεναγωγείου είχε ανατείλει ακριβώς αυτή την εποχή, πράγμα που δυσκόλευε την πολιτική σταδιοδρομία των άλλων επίδοξων μνηστήρων της υποστήριξης της κοινής γνώμης. Η κοινωφελής και εξυπηρετική των συμφερόντων της μεσοαστικής και της εργατικής τάξης των βολιωτών δραστηριότητα του Σαράτση, αποτελούσε εμπόδιο στην ανέλιξη άλλων προσωπικοτήτων της περιοχής. Η δημοτικότητά του υπήρξε ιδιαίτερα εμφανής κατά τη διάρκεια των ζυμώσεων και των εκλογών του 1910, αν και αρνήθηκε να ενταχτεί στα καθιερωμένα σχήματα πολιτικών συνδυασμών της περιφέρειας Μαγνησίας. Αν βρισκόταν λοιπόν τρόπος να ανακοπεί το υπέρ του Σαράτση πολιτικό ρεύμα, άμεσα κερδισμένοι θα έβγαιναν οι αντιδιεκδικούντες τη λαϊκή υποστήριξη, οι οποίοι προσπάθησαν να μειώσουν το κύρος του Σαράτση καταδιώκοντας το κατ' εξοχήν έργο του.

Στους οικονομικούς λόγους, ή ορθότερα στον περιορισμό των οικονομικών πόρων ορισμένων ομάδων πολιτών εξαιτίας της λειτουργίας του Α.Δ.Π., οφείλεται η δημιουργία νέων αντιπάλων: η προσέλκυση και εγγραφή μαθητριών από τις εύπορες οικογένειες του Βόλου στο Α.Δ.Π.. σήμαινε αντίστοιχη μειωμένη "πελατεία" στα υπόλοιπα ιδιωτικά σχολεία της πόλης. Ο Δελμούζος βεβαιώνει πως "όλαι σχεδόν αι μαθήτριαι αι αποφοιτήσασαι τω 1910 από την ΣΤ' [τάξιν] των δημοτικών ενεγράφησαν εις το δικό μας σχολείον"2. Λιγότερες μαθήτριες στα άλλα ιδιωτικά σχολεία σήμαινε μικρότερα ή ελάχιστα έσοδα από δίδακτρα, αλλά ταυτόχρονα και ελαχιστοποίηση απασχόλησης (άρα και "διαφυγόντα κέρδη") των καθηγητών και δασκάλων, που -όπως παντού- στο

——————————————

1. Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 226-228.

2. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 333.

Σελ. 354
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/355.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Βόλο αναζητούσαν πρόσθετες πηγές ενίσχυσης του εισοδήματος τους. Το θέμα ενδιέφερε κυρίως τους εκπαιδευτικούς που επάνδρωσαν τις «ανώτερες» τάξεις του Δημοτικού Παρθεναγωγείου, και ίσως περισσότερο τους εκπαιδευτικούς και τη σχολή των καθολικών καλογραιών, που λειτουργούσε στην πόλη και εξυπηρετούσε τα ίδια περίπου μορφωτικά ενδιαφέροντα. Η παρεμβολή του Α.Δ.Π. περιόριζε τη δράση και τα οικονομικά οφέλη και της σχολής των καλογραιών και των καθηγητών, που παρέδιδαν ιδιαίτερα μαθήματα στα πλουσιοκόριτσα ή δούλευαν υπερωριακά στα δημόσια και ιδιωτικά σχολεία της πόλης. Ήταν επομένως σαφές το πόσο θιγόταν το οικονομικό συμφέρον αυτών, που δεν προσέλαβε το Α.Δ.Π. ως διδακτικό προσωπικό ή όσων απολύθηκαν μετά την πρώτη χρονιά. Ίσως δεν είναι άσκοπο να προσθέσουμε ότι η απήχηση της επιτυχίας του Α.Δ.Π. και των δασκάλων που δίδασκαν σ' αυτό, ενώ αύξανε την καλή φήμη των ανθρώπων του, αντίθετα περιόριζε τη φήμη και την κοινωνική θέση των άλλων δασκάλων, κλπ., ώστε να καλλιεργείται το συναίσθημα του φθόνου εναντίον του Α.Δ.Π. και να επιζητείται η λήψη κάποιας εκδίκησης. Στην ίδια κατηγορία των εκπαιδευτικών αντιπάλων του Α.Δ.Π. ανήκουν και ορισμένοι θεολόγοι ή φιλόλογοι (από όσους στενά συνεργάζονταν με το Δεσπότη Γερμανό), που βέβαια δε θεωρήθηκαν κατάλληλοι να προσληφθούν στο Α.Δ.Π.

Ένα άλλο θέμα, που ανήκει στη σφαίρα της ψυχολογικής ερμηνείας των φαινομένων εναντίον της λειτουργίας του Παρθεναγωγείου, πρέπει να μας απασχολήσει. Εννοώ τη στάση της κοινής γνώμης, του ανώνυμου πλήθους, που μαζικά κάποια στιγμή πήρε εχθρική θέση εναντίον του Α.Δ.Π. και των ανθρώπων του. Από το λαό του Βόλου, λίγοι, ελάχιστοι, κράτησαν φιλική στάση και υπεράσπισαν τους συκοφαντημένους ανθρώπους του Α.Δ.Π. (δύο από τα μέλη της Εφορείας του Σχολείου, οι περισσότεροι από τους γονείς των μαθητριών, τρεις μόνο από τους δημοτικούς συμβούλους και μερικοί ακόμη από τους «προοδευτικούς» διανοούμενους της πόλης. Οι πολλοί αντιστρατεύτηκαν το Α.Δ.Π. Η σαφής εχθρική θέση της κοινής γνώμης της περιοχής οφείλεται κατά 

Σελ. 355
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/356.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κύριο λόγο στην έντεχνα καλλιεργημένη αρθρογραφία του Κήρυκος, αλλά η μαζικότητα της αντίδρασης πρέπει να είχε βαθύτερα αίτια· τα αίτια αυτά ήταν, κατά τη γνώμη μου, πρώτο το ένστικτο της "ξενηλασίας", που ενδημεί στις επαρχιακές κοινωνίες1, και δεύτερο η προσβολή του θρησκευτικού συναισθήματος του λαού. Ο πολύς κόσμος αντέδρασε όταν είδε να θίγονται στο πρόσωπο του Δεσπότη -άσχετα με τη συμπεριφορά του ίδιου- τα "ιερά και όσια" του απλού πολίτη, η ριζωμένη πεποίθηση στις λαϊκές παραδόσεις και το απαραβίαστο της εκκλησίας. Για τους δύο αυτούς λόγους η κοινή γνώμη του Βόλου, επηρεασμένη σαφώς από την αρθρογραφία του Κούρτοβικ και τις σωρευόμενες διαδόσεις εις βάρος των ανθρώπων του Παρθεναγωγείου, έφτασε την άνοιξη του 1911 στα όρια του χλευασμού και των συλλαλητηρίων, με την πεποίθηση ότι καταδιώκοντας το Α.Δ.Π. υπερασπίζει τις πατροπαράδοτες αξίες και συντελεί στην κάθαρση του "ξένου σώματος", που παρεμβλήθηκε στις καθημερινές συνήθειες του τόπου.

Η ποικιλία των κατηγοριών που εκτοξεύτηκαν, οι προεκτάσεις (ευθέως ή με υπονοούμενα) στην ηθική, θρησκευτική και εθνική συμπεριφορά των κατηγορουμένων, η επίκληση της λαϊκής οργής, ο συσχετισμός με την αναρχική συμπεριφορά των μελών του Εργατικού Κέντρου, αποτέλεσαν μερικά από τα όπλα των αντιπάλων, και τα σημεία όπου στηρίχτηκε η δικαστική αρχή, για να στοιχειοθετήσει κάποτε το μακροσκελές κατηγορητήριο. Πάντως ο βασικός μοχλός, που ενεργοποίησε την πλεκτάνη εναντίον των πρωτεργατών του Σχολείου, υπήρξε ο εισαγγελέας-ανακριτής Γ. Τόμαν. Ο "υπερβάλλων" ζήλος του ανακριτή μπορεί να δικαιολογηθεί, αν ενταχθούν οι ενέργειες του στο ψυχολογικό 

——————————————

1. Ως ενδείξεις του φαινομένου αυτού για τη συγκεκριμένη περίπτωση μπορούν ν' αναφερθούν τα εξής γεγονότα: Ο Δεσπότης Γερμανός, κατά τη διάρκεια του γνωστού επεισοδίου, θέλοντας να εξευτελίσει τη δραστηριότητα του Α.Δ.Π., εκτόξευσε τη φράση: "Γερμανικό και Φράγκικο το κάνατε το σχολείο αυτό...". Ή πάλι, μια από τις συνηθισμένες βρισιές του πλήθους εναντίον του Δελμούζου (εκτός από τις γνωστές: Μασσόνος, μαλλιαρός κλπ.) ήταν: "Ιταλός".

Σελ. 356
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/357.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κλίμα που παραπάνω περιγράψαμε. Πιο ρεαλιστική όμως φαίνεται η εξήγηση, που δίνει ο Δελμούζος για το ίδιο θέμα σ' επιστολή του στο Σαράτση: σύμφωνα με τη μαρτυρία αυτόπτη, πληροφορήθηκε ο Δελμούζος ότι o τότε υπουργός Δικαιοσύνης του Βενιζέλου Ν. Δημητρακόπουλος "σύστησε μεγάλη αυστηρότητα" στον εισαγγελέα Τόμαν στο ανακριτικό του έργο, για να χτυπηθούν οι "Κοινωνιολόγοι"1! Στην πολιτική ομάδα των "Κοινωνιολόγων" ανήκαν, όπως είναι γνωστό, o Δελμούζος, ο Σαράτσης, ο συνήγορός τους Κ. Τριανταφυλλόπουλος, ο επίσης συνήγορος (χωρίς πάντως εμφανή δράση ως εκείνη τη στιγμή) A. Νάκος, και συμπαθών ο ηγέτης του Εργατικού Κέντρου Κ. Ζάχος, Γίνεται επομένως περισσότερο διαφανής η πολιτική σκοπιμότητα μερικών τουλάχιστον όψεων του Διωγμού εναντίον του βολιώτικου Σχολείου και των ανθρώπων του. Εδώ πρέπει να προστεθεί η εφεκτικότητα που έδειξε ο ίδιος ο Βενιζέλος, όταν -σύμφωνα με την παραπάνω μαρτυρία- αποδέχτηκε ουσιαστικά την παρέμβαση του υπουργού του στο ανακριτικό έργο και όταν σ' άλλες περιπτώσεις δεν έδειξε την πυγμή, την οποία οι άνθρωποι του Παρθεναγωγείου έλπιζαν και χρειάζονταν. Την έλλειψη πυγμής του Βενιζέλου επικαλείται ο Δελμούζος για να χαρακτηρίσει το μεγάλο πολιτικό "παλιάνθρωπο σε όλα του..."2! Την εφεκτικότητα και τους πολιτικούς συμβιβασμούς του Βενιζέλου κατακρίνει και ο Σαράτσης, όταν -τις παραμονές της Δίκης του Ναυπλίου- γράφει: "[Θα γίνει επίσημη πραγματικότητα ένα Σχολείο σαν το Α.Δ.Π.] όταν εμείς πεθάνουμε, και πάλι αν βρεθή δεύτερος Βενιζέλος όχι τόσον δειλός

——————————————

1. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 378 (επιστολή της 14ης Μάρτ. 1914). Πάντως το γεγονός ήταν γνωστό από νωρίτερα· αναφέρεται πάλι στην Αλληλογραφία (τ. Β' σ. 333, επιστολή του Δελμούζου της 30ής Ιουν. 1912) ότι ο δικηγόρος Τριανταφυλλόπουλος "κατόρθωσε και είδε μια εμπιστευτική έκθεση του Τόμαν στο Δημητρακόπουλο από 50 σελίδες ! Από την τόση φλυαρία δύο πράγματα μαθαίνουμε: α) πως ο Δημητρακόπουλος είχε δώσει προφορικές οδηγίες στον Τόμαν να ενεργήση κατά πλάτος για να ενοχοποιήση την Κοινωνιολογική Εταιρεία...".

2. Επιστολή της 8ης Σεπτ. 1912 (εδώ, τ. Β', σ. 349).

Σελ. 357
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/358.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

σαν τον πρώτον..."1! M' όλα ταύτα η προσωπική παρέμβαση του Βενιζέλου πρέπει να έπαιξε το ρόλο της στις διαδικασίες της ίδιας της Δίκης και ίσως στη διαμόρφωση του αποτελέσματός της.

Ένας άλλος απροσδόκητος εχθρός του Παρθεναγωγείου υπήρξε ο Σοφ, Τριανταφυλλίδης, δικηγόρος του Βόλου, εκδότης της φιλελεύθερης Πανθεσσαλική και υπέρμαχος από τους πιο δραστήριους των δικαίων των Θεσσαλών αγροτών. Χαρακτηρίζω τον Τριανταφυλλίδη "απροσδόκητο" πολέμιο του Α.Δ.Π., γιατί ο ίδιος ήταν φίλος, ομοϊδεάτης και ως ένα χρονικό σημείο συνήγορος του Σαράτση στην υπόθεση των "Αθεϊκών". Ο Δελμούζος σε μια επιστολή του αντίθετα είναι κατηγορηματικός. Γράφει στο Σαράτση: "...συλλογίζομαι όμως πως ο Τριανταφυλλίδης είναι πολιτικός, επομένως πολύ αμφιβόλου ηθικής, όπως μας δείχνει και το παρελθόν του. Αυτός κυρίως από πολιτικό συμφέρον, θέλοντας να έχη μαζί του το Δεσπότη, υποκίνησε όμως τις σκηνές τον διωγμού κατά τον Σχολείου και των ατόμων μας..."3. Αν o συλλογισμός του Δελμούζου είναι σωστός, βρισκόμαστε μπρος σ' ένα εμφαντικό παράδειγμα της ρευστότητας των συνειδήσεων ανθρώπων, που κατείχαν σημαντικές θέσεις στην πολιτική και κοινωνική ζωή του τόπου. Δεν είναι επομένως παράξενο το πώς ξεσηκώθηκε το κύμα της λαϊκής αγανάκτησης εναντίον του Σχολείου.

Αν όμως οι πρωταγωνιστές εντόπισαν με επιτυχία τα πρόσωπα των πιο σημαντικών από τους διώκτες τους, τα ερωτήματα γιατί πολεμήθηκε το Σχολείο του Βόλου και γιατί καταδιώχτηκαν οι ίδιοι, δε δίνουν άμεση απάντηση. Πάρα πολλές φορές, τόσο ο Σαράτσης όσο και ο Δελμούζος, αναρωτιούνται γιατί τους πολέμησαν, γιατί τους "πρόδωσε" η τάξη τους και απορούν με την εξέλιξη που πήρε η υπόθεση· "Είμεθα αθωότατοι", διακηρύσσουν σε

——————————————

1. Στο ίδιο, τ. Β', σ. 373.

2. Επιστολή της 31ης Ιουλ. 1911 (στο ίδιο, τ. Β', σ. 278). Στην Αλληλογραφία δε φαίνεται πώς αντέδρασε ο Σαράτσης στις υποψίες του Δελμούζου· πάντως δε συνεχίστηκε η υπεράσπιση των κατηγορουμένων από τον Τριανταφυλλίδη· τούτο οφείλεται και σε άλλους λόγους (λ.χ. σφοδρή πολιτική αντιζηλία Τριανταφυλλίδη - Ζάχου).

Σελ. 358
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/359.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κάθε ευκαιρία, ακόμη και στις μεταξύ τους -και κατά τεκμήριο πιο ειλικρινείς- εκμυστηρεύσεις. Αρκέστηκαν στις συγκινητικές διαμαρτυρίες και τα παράπονα για τις ενέργειες των άλλων, στις πολλαπλές γραπτές και προφορικές απολογητικές αντιδράσεις τους, προσπαθώντας να κοινοποιήσουν την αδικία, να περιγράψουν την ατιμία των πολεμίων τους και να πείσουν για την ειλικρίνεια και την αθωότητά τους1. Θεώρησαν αρκετό να γνωστοποιήσουν σ' όλους τις προθέσεις τους και τη μεθοδολογία του έργου που επιτέλεσαν, να επικαλεστούν τα ορθόφρονα αισθήματα όσων επηρεάστηκαν από τη φήμη, που τύλιξε τη δράση τους στο Βόλο. Δε βρήκαν πάντως την αιτία, που έκανε τον Κρόνο να καταπιεί τα παιδιά του...

Ωστόσο μερικές αιτίες, στις οποίες οφείλεται όλη αυτή η περιπέτεια, φαίνονται ευλογοφανείς· ας τις επαναλάβω: Από πολύ νωρίς η λειτουργία του Σχολείου συνδέθηκε με το "επαναστατικό" κίνημα του Δημοτικισμού. Κάθε δημοτικιστής, και πολύ περισσότερο ένας διευθυντής σχολείου θηλέων, ήταν υποψήφιος "εχθρός" του έθνους2. Από την άλλη πλευρά οι ίδιοι οι δημοτικιστές είχαν χωριστεί σε στρατόπεδα· οι απόψεις των εκπροσώπων του "Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού" φαίνεται ότι είχαν επικρατήσει, αλλά πάντα σοβούσε εναντίον τους η δυσαρέσκεια των "ψυχαριστών"3. Ταυτόχρονα, επειδή το γλωσσικό ζήτημα έγινε θέμα

——————————————

1. Συναισθηματικά φορτισμένη είναι η εξέγερση του Δελμούζου, όταν γράφει στην Π. Δέλτα: " ..Προφήτες θέλει για πολύ καιρό ο τόπος μας· μα χρειάζεται ηρωισμός για ν' αντέχη κανείς στο χλευασμό !...". (Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 233).

2. "...Ό,τι ζητήσαμε ήταν επαναστατικό και η επαναστατική κυβέρνηση θ' αργήση πολύ να φανή στον τόπο μας. Τώρα έχουμε μόνο ανόρθωση", διαπιστώνει -με αρκετή δόση ειρωνείας- ο Δελμούζος (εδώ, τ. Β', σ. 246). O ίδιος σ' επιστολή του της ίδιας εποχής γράφει: "Βλέπω καθαρά πως τώρα μόλις έγινε ή πρώτη πραγματική σύγκρουση δύο κόσμων. Έγινε για πρώτη φορά στο Βόλο κ' έτσι ο Βόλος μάς έδωκε κάποια ιδέα πώς θα γίνουν οι μελλοντικοί πόλεμοι της εποχής μας...". (Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 251).

3. Χαρακτηριστική είναι μια φράση του A. Πάλλη, που μεταφέρει ο A.

Σελ. 359
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/360.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

πολιτικό, οι δημοτικιστές φάνηκαν ότι αντιπροσωπεύουν την προοδευτική μερίδα των αστών διανοουμένων, καθώς παρουσιάζονται ως τα πιο δυναμικά στελέχη της τάξης, που σταθερά επιβάλλει την υπεροχή της σ' όλους σχεδόν τους τομείς. Ωστόσο, παρά την ευθύγραμμη πορεία της ανόδου της αστικής τάξης -που δε σκιαζόταν από διαμάχες με τις άλλες τάξεις ως το 1909 τουλάχιστον-, η ιδεολογία και η πολιτική πρακτική της ίδιας τάξης επρόκειτο να περάσει μέσα από εσωτερικές διαφοροποιήσεις και τελικά από διαμάχες, επειδή ύστερα από το 1909 γεννήθηκαν τα πραγματικά αντιθετικά συμφέροντα των μελών της1. Ένα δείγμα αυτής της διαμάχης (όχι πάντως στο πιο κρίσιμο σημείο της) ανάμεσα στα μέλη της αστικής τάξης, νομίζω ότι αποτέλεσε ο πόλεμος εναντίον του βολιώτικου Σχολείου. Ο εντοπισμός του θέματος στο πλαίσιο των γεγονότων του Βόλου βοηθάει τη διευκρίνιση ότι επρόκειτο για ενδοαστική διαμάχη. Τι έκανε λοιπόν τους αστούς του Βόλου να τα βάλουν με τους δικούς τους ανθρώπους και να αμφισβητήσουν την εμπέδωση των ιδεών τους; Νομίζω πως την απάντηση δίνουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των δημιουργών του Σχολείου και η προσωπική τους στάση απέναντι και μέσα στο κοινωνικό πρόβλημα. Ο Δελμούζος και ο Σαράτσης ήταν φορείς μιας ιδεολογίας, που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί πιο "προχωρημένη", πιο ρηξικέλευθη από την αντίστοιχη των συγχρόνων και συντοπιτών τους. Η κοινωνική δράση των πρωτεργατών του Α.Δ.Π. ανήκε στα γενικά πλαίσια των διανοουμένων εκείνων που, ενταγμένοι οι ίδιοι σε πολιτικά σχήματα με ανανεωτικό-μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα (όπως παρουσιάζονται οι "Κοινωνιολόγοι" επηρεασμένοι από φαβιανά πρότυπα), εκφράζουν τη γενική κατακραυγή εναντίον της ανικανότητας της άρχουσας τάξης

——————————————

Εφταλιώτης στην Π. Δέλτα: "...έτσι ο Δελμούζος με την σπείρα του μας έλεγε εμάς μαλλιαρούς, για να μην τον πουν εκείνον, και τώρα τραβιέται από το σκολείο..." (στο ίδιο, σ. 187).

1. Πβ. Γ. Δερτιλή, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση, Εξάντας, 1977, σ. 94.

Σελ. 360
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/361.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

και της φανερής χρεοκοπίας της εκπαίδευσης. Η κοινωνική δράση των Δελμούζου-Σαράτση, και μάλιστα στις επαφές τους με τους παράγοντες του Εργατικού Κέντρου, απηχούσε λίγο ως πολύ τις σοσιαλιστικές ιδέες, δηλωτικό της ιδιαιτερότητάς τους. Τα χαρακτηριστικά τους αυτά τους διαφοροποιούν από τη μεγάλη μάζα των αστών. Η «εξαιρετική» αυτή στάση τους τους τοποθέτησε κάποια στιγμή στην απέναντι όχθη από την πλειοψηφία. Στις αρχές του 1911, εποχή διεργασιών και ανακατατάξεων, οι μεταρρυθμιστές-διανοούμενοι σαν το Σαράτση και το Δελμούζο φάνηκαν ότι ξεκόπηκαν από τον κορμό των πολιτικών και κοινωνικών δομών της τάξης τους. Ο τόπος απαιτούσε πορεία προς τον αστικό μετασχηματισμό, χωρίς κλυδωνισμούς και «επαναστατικές» λύσεις. Η μεταρρύθμιση, που θέλησε να εφαρμόσει —στα όρια των δυνατοτήτων του— το Σχολείο του Βόλου, θεωρήθηκε επαναστατική, και γι' αυτό πολεμήθηκε ως ξένο σώμα προς τις κοινές επιδιώξεις.

Η βίαιη διακοπή της λειτουργίας του Α.Δ.Π. και η καταδίωξη των πρωτεργατών του (παρά την τελική αθώωσή τους από το δικαστήριο) εκφράζει τις βαθύτερες και ευρύτερες ιδεολογικές διαφοροποιήσεις, που χαρακτηρίζουν την ελληνική κοινωνία της εποχής. Στην Ιστορία των εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων στη νεότερη Ελλάδα δεν είναι σπάνια τα παραδείγματα βίαιης καταστολής των εκπαιδευτικών πρωτοβουλιών, που αντιστρατεύτηκαν την «επίσημη» ιδεολογία. Η εκπαιδευτική «μεταρρύθμιση», που επιχειρήθηκε στο Σχολείο του Βόλου, μπορεί να ενταχθεί στις διαδικασίες και τους συσχετισμούς, που διέπουν την ιδεολογική λειτουργικότητα του αστικού κράτους. Πειράματα με «επαναστατικό» χαρακτήρα, όπως η προσπάθεια του Βόλου, μπορούν να αποτιμηθούν μόνο στα πλαίσια αυτού του κράτους· και τότε μπορεί να εξηγηθεί το πάθος και η ένταση της πολεμικής εναντίον τους.

Οι αντιδράσεις του αστικού κράτους απέναντι στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες, που προέρχονται από τους δικούς τους κόλπους, είναι ιδιαίτερα έντονες. Οι δυνάμεις του αστισμού αντιμετωπίζουν με ιδιαίτερη σκληρότητα τους μεταρρυθμιστές, που προέρχονται ή ανήκουν στις δικές του τάξεις, όπως η Εκκλησία

Σελ. 361
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/362.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντιμετωπίζει με περισσότερη σφοδρότητα τους αιρετικούς, που προέρχονται από τους δικούς της κόλπους παρά τους αλλόθρησκους1. Οι δημιουργοί του βολιώτικου Σχολείου, χωρίς να αρνηθούν τις βασικές ιδεολογικές αρχές του αστισμού, εξέφρασαν τις αμφισβητήσεις τους μέσα στα ίδια πλαίσια. Η "προοδευτικότητα" των προτάσεών τους αμφισβήτησε τα όρια του αστικού φιλελευθερισμού. Η παρέκκλιση από τα καθιερωμένα επέσυρε τη βίαιη αντιμετώπιση και τη διακοπή του έργου τους.

Πολλοί υποτίμησαν τη σημασία του έργου, που έγινε στο Βόλο, και το θεώρησαν μια απλή απόπειρα ρομαντικών πρωτοπόρων, που:τελικά απέτυχε. Άλλοι, και μάλιστα οι οπαδοί των φιλελεύθερων και των γλωσσικών μεταρρυθμίσεων, έκριναν την προσπάθεια του Βόλου ως απόλυτα πρωτοποριακή και μοναδική στα εκπαιδευτικά μας πράγματα. Πιστεύω ότι, στην ανάλυση που προηγήθηκε σχετικά με την ίδρυση, τη λειτουργία, τη σχολική ζωή και τον ανθρώπινο παράγοντα που διαμόρφωσαν την πραγματική φυσιογνωμία του βολιώτικου Σχολείου, φάνηκαν καθαρά οι πραγματικές διαστάσεις των γεγονότων, και κρίνω αμερόληπτα ότι η τελική προσφορά -μ' όλες τις αντιφάσεις που δημιούργησε η λειτουργία του και ο πειραματικός του χαρακτήρας- του Παρθεναγωγείου του Βόλου στη νεοελληνική Εκπαίδευση υπήρξε εξαιρετικά σημαντική.

——————————————

1. Ο παραλληλισμός ανήκει στον κ. Αλέξη Δημαρά. (Βλ Η αποτελεσματικότητα της αντίδρασης και το τέλος ενός πάθους· Πανεπιστήμιο Κρήτης, Οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, ό.π., σ. 83, και του ίδιου, Μ. Κουντουράς. Κλείστε τα σχολεία - εκπαιδευτικά άπαντα, ό.π., σ. ρκα'-ρκβ').

Σελ. 362
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/363.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

A. ΠΗΓΕΣ

[Ως πηγές θεωρώ τα περιεχόμενα αδημοσίευτων ως τώρα αρχείων, που αποτέλεσαν ένα μέρος από το πρωτογενές υλικό, που χρησιμοποίησα για τη σύνθεση της παρούσας μελέτης].

1. Αρχείο Αλέξ. Δελμούζου: Άμφισσα - Δημοτική Βιβλιοθήκη

2. Αρχείο Δημ. Σαράτση: Αθήνα - ανήκει στις θυγατέρες του κ.κ. Τ. Τσιμώνου, † Π. Καρτάλη και Ι. Κοράκη· τακτοποιημένο τώρα από τον Τ. Παπακώστα.

3. Αρχείο Δημοσθ. Κούρτοβικ: Αθήνα - ανήκει στον εγγονό του κ. Δημ. Κούρτοβικ.

4. Αρχείο Τάκη Οικονομάκη: Βόλος - ανήκει στον ανηψιό του κ. Ίωνα Παπαδόπουλο.

5. Αρχείο Δήμου Παγασών (Βόλου): Βόλος.

6. Βιβλιοθήκη Γιάννη Κορδάτου: Βόλος - ανήκει στην Εταιρεία Θεσσαλικών Ερευνών.

Β. ΕΠΙΛΟΓΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

[ Σημειώνονται με αλφαβητική σειρά τα βιβλία και τα δημοσιεύματα, που είχα υπόψη μου κατά τη σύνθεση της παρούσας μελέτης· οι τίτλοι του πίνακα δεν αναφέρονται απαραίτητα στις σημειώσεις του κειμένου]

Κ. Αβραάμ, "Πνευματικοί πατέρες - Αλέξανδρος Δελμούζος, ο πρωτοδάσκαλος της Δημοτικής", περιοδ. Στερεά Ελλάς, τεύχ. 84, Ιούν 1975, σ. 133-140.

Χρ. Αγγελομάτης, "Ελληνοελληνικός γλωσσικός πόλεμος", (σειρά επιφυλλίδων), εφημ. Εστία (Αθηνών), 10 Σεπτ. 1973 - 6 Ιουν. 1974.

Αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, επιμ. Ξ. Λευκοπαρίδη, Εστία, 1956

Το Αλφαβητάρι με τον ήλιο, επιμ. Α. Δημαρά, Ερμής, Αθήνα, ανατύπωση 1976.

Σελ. 363
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/364.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Λ. Ανδρεάδης, Το Βασιλικόν Θέατρον (1901-1908), Αθήνα 1931.

Απ. Ανδρέου, Το Α' Εκπαιδευτικό Συνέδριο (Αθήνα 1904), Αθήνα 1981.

Δ. Αντωνίου, Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α', ΙΑΕΝ Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1987.

Ανωνύμου, "Αλέξανδρος Δελμούζος", περιοδ. Πνευματική Ρούμελη, τεύχ. 12, (Νοέμ. -Δεκ.) 1981, σ. 2-3.

A. Αρβανιτόπουλος, Θεσσαλικά μνημεία - Αθανασάκειον Μουσείον εν Βόλω, 1909.

Α. Αργυρίου, "Ο Σκληρός και τα πρώτα βήματα των σοσιαλιστικών θεωριών στην Ελλάδα", Νέα Κείμενα, τ. Α', Κέδρος 1971, σ. 200-223.

B. Αρχοντίδης, "Η δικαίωση του αγωνιστή" [Α Δελμούζου], περιοδ. Απανεμιά, τεύχ. 5-6, Μάης-Αύγ. 1978, σ. 106-107.

Γ. Αυγουστίνος, "Το αγροτικό ζήτημα και οι Έλληνες διανοούμενοι", Δελτίο της Ιστορικής Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τ. ΚΔ' (1981), σ. 229-243.

N. Βαρμάζης, "Ο Α. Δελμούζος και το Πειραματικό σχολείο του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης", περιοδ. Νέα Παιδεία, τεύχ. 14 (1980), σ. 25-33.

Κ. Βάρναλης, Φιλολογικά απομνημονεύματα, επιμ. Κ. Παπαγεωργίου, Κέδρος, 1980.

Θ. Βέικος, Θεωρία και μεθοδολογία της Ιστορίας, Θεμέλιο, Αθήνα 1987.

H. Βενέζης, "Η δίκη του Ναυπλίου", εφημ. Το Βήμα, 14, 21, 28.4 και 5.5.1964.

Ε. Βενιζέλος, Τα κείμενα, επιμ. Σ. Στεφάνου, τ. Α-B, Αθήνα 1981.

Βενιζέλος Ελευθέριος., Αρχείο της Π. Σ. Δέλτα (ημερολόγιο, αναμνήσεις, μαρτυρίες, αλληλογραφία), επιμ. Π. Ζάννας, Αθήνα 1978.

Γ. Βεντήρης, Η Ελλάς τον 1910-1920, τ. Α-B, β' έκδ , Ίκαρος (1970).

Κ. Βεργόπουλος, Το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα, γ' έκδ., Εξάντας.

Βιβλίον ανεγνωρισμένων Σωματείων Πρωτοδικείου Βόλου.

Θ. Βινίκιος, Πανθεσσαλικό Λεύκωμα, Βόλος 1927.

Φ. Βογιατζής, Η Θεσσαλική ζωγραφική (1500-1980), Αθήνα 1980.

Ο Βόλος και το Πήλιο, ομαδική προσπάθεια δασκάλων της A' Εκπαιδευτικής περιφέρειας Μαγνησίας, Βόλος 1959.

H. Βουτιερίδης, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, Παπαδήμας, Αθήνα.

Φ. Βώρος, "Σύντομη ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης, με αναφορά στις πολιτικές συνθήκες και τα προβλήματά της", περιοδ. Νέα Παιδεία, τεύχ. 20-21 (1982), σ. 123-141 και 35-50.

Γ. Γάτος, "Η δημοτική μας γλώσσα μπαίνει στα σχολεία. Ένα βήμα μπρος με 100 χρόνια καθυστέρηση. Αγώνες και σταθμοί στην ιστορία μας για μια αναγέννηση στην παιδεία", εφημ. Τα Νέα, 29.1.1976.

―, "Τα "Αθεϊκά". Το φως και το σκοτάδι", εφημ. Τα Νέα, 17.4.1978.

Σελ. 364
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/365.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Θ. Γέρου, Παιδεία και νεοέλληνες διανοητές, τ. Α-Β, Αθήνα 1980-1981.

Ν. Γεωργιάδης, Η Θεσσαλία, β' έκδ., Βόλος 1894.

Κ. Γεωργούλης, Γενική Διδακτική, Παπαδήμας, Αθήνα 1973

―, Ειδική Διδακτική, Παπαδήμας, Αθήνα 1972.

Ελ. Γιαννίδης, Γλώσσα και ζωή, Κάλβος, 1969.

Ν. Γιαννιός, Δημοτικισμός και σοσιαλισμός, Αθήνα 1927.

Θ. Γκότοβος, «Ο "χρυσούς αιών" της παιδαγωγικής ιδεολογίας και η εμφάνιση της παιδαγωγικής επιστήμης: ξένες επιδράσεις στην ελληνική παιδαγωγική θεωρία και έρευνα», στο: Θ. Γκότοβου-Γ. Μαυρογιώργου-Π. Παπακωνσταντίνου, Κριτική παιδαγωγική και εκπαιδευτική πράξη, Σύγχρονη Εκπαίδευση, Γιάννενα 1984, σ. 25-71.

Α. Γκράμσι, Οι διανοούμενοι, Στοχαστής, Αθήνα 1972.

Δ. Γληνός, Έθνος και γλώσσα, Αθήνα 1922.

―, Ένας άταφος νεκρός. Μελέτες για το εκπαιδευτικό μας σύστημα, Αθήνα 1925.

―, Εκλεκτές σελίδες, τ. 1-4, Στοχαστής, 1970-1975.

―, Άπαντα, τ. A' (1898-1910) - τ. Β' (1910-1914), εκδ. φροντίδα-εισαγωγή-σημειώσεις Φ. Ηλιού, Θεμέλιο, Αθήνα 1983.

Μνήμη του Δημήτρη Γληνού (Μελέτες για το έργο τον και ανέκδοτα κείμενά του), Τα νέα βιβλία, Αθήνα 1946.

Α. Δανασσής - Αφεντάκης, Η εξέλιξη της παιδαγωγικής και διδακτικής σκέψεως (17ος-2οός αι.) β' έκδ., Αθήνα 1980.

Γ. Δαφνής, Τα ελληνικά πολιτικά κόμματα, Γαλαξίας, 1961.

Α. Δελμούζος, Το βιβλίον αυτό εγράφη με την πεποίθησιν ότι θα το διαβάζουν κάποτε ΣΑΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙ, 1911 [φωτ. ανατ. Μπάυρον (1983)].

―, "Το πρότυπον δημοτικόν σχολείον και οι επικριταί του", Δ.Ε.Ο., αρ. α'- Ιαν. 1911, σ. 14-52.

―, Οι πρώτες προσπάθειες στο Μαράσλειο, Δημητράκος, Αθήνα 1930.

―, Μαράσλειο και ζωή, Αθήνα 1925.

―, Δημοτικισμός και παιδεία, Μ. Σαλίβερος, Αθήνα 1927 (και νεοτ., Ελληνοευρωπαϊκή κίνηση νέων, Αθήνα 1971).

―, "Ο Δημοτικισμός και η επίδρασή του στην ελληνική παιδεία", περιοδ. Νέα Εστία, τεύχ. 309 (1.11.1939), σ. 1463-1471.

―, Το πρόβλημα της Φιλοσοφικής Σχολής, Γλάρος, Αθήνα 1944.

―, Ο Φώτης Φωτιάδης και το παιδαγωγικό του έργο, Αλικιώτης, Αθήνα 1947.

―, Το κρυφό σκολειό, 1908-1911, Collection de l'Institut Français d'Athènes, αρ. 66, Αθήνα 1950.

―, Μελέτες και Πάρεργα, τ. Α-Β, Αθήνα 1958.

Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου (Δ.Ε.Ο.), περιοδικό, αρ. 1 (1911) - αρ.

Σελ. 365
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/366.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

10/11 (1922-1924). πβ Ε.Σ.Ν.Π. & Γ.Π.- Κέντρο Νεοελληνικής Εκπαίδευσης, Ευρετήρια εκπαιδευτικών και παιδαγωγικών περιοδικών, αρ. 2: Δελτίο Εκπαιδευτικού Ομίλου, τ. Α-ΙΑ (1911-1924), Αθήνα 1984.

Σ. Δερβίσης, Ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης και σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα, Θεσσαλονίκη 1985.

Γ. Δερτιλής, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση (1880-1909), Εξάντας, β' έκδ., 1977.

Α. Δημαράς, Νεοελληνική εκπαίδευσις - ιστορικόν σχεδίασμα (ανάτυπο), Αθήνα 1965.

―, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε - τεκμήρια ιστορίας, τ. A-Β, Ερμής ΝΕΒ, Αθήνα 1973-1974.

―, "Προθέσεις των πρώτων κυβερνήσεων Βενιζέλου στα εκπαιδευτικά - ενδείξεις από νομοθετικά κείμενα", στο: Μελετήματα γύρω από τον Βενιζέλο και την εποχή του, Αθήνα 1979, σ. 21-47.

―, "Μια κληρονομιά και η αυτοκριτική μας", εφημ. Τα Νέα, 20.9.1983

―, «"Τα "σωστά" σχολεία: σπάνια και πολύτιμα», εφημ. Τα Νέα, 21.10.1983.

K. Δημαράς, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, δ' έκδ., Ίκαρος, Αθήνα 1968.

M. Δημητρίου, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα, τ. Α', Πλέθρον, Αθήνα 1985.

Δήμος Παγασών, "Πρακτικά συνεδριάσεων του Δημοτικού Συμβουλίου", τ. 9ος (1900-1904), σ. 425-426· τ. 10ος (1905-1907), σ. 364-369· τ. 11ος (1907-1911), σ. 87-88, 90-92, 100-106, 386-392, 393-403 και 412-414.

―, "Ψηφίσματα", τ. 11ος (1901-1903), σ. 276· τ. 13ος (1905-1908), σ. 316· τ. 14ος (1908-1911), σ. 49, 108.

Δημοτικισμός - η πορεία ενός αγώνα, μερικά γραπτά τεκμήρια, Ε.Σ.Ν.Π. και Ι.Π. (Σχολή Μωραΐτη), Αθήνα 1980.

Δημοτικισμός και κοινωνικό πρόβλημα, επιμ. Ρ. Σταυρίδη-Πατρικίου, Ερμής ΝΕΒ, 1976.

Η Δίκη του Ναυπλίου, στενογραφημένα πρακτικά, έκδ. Γ. Βασιλείου, Αθήνα 1915 (λιθανατύπωση: εκδ. Διόνυσος, Αθήνα 1976).

M. Debesse - G. Mialaret, Οι Παιδαγωγικές Επιστήμες, τ. 2ος, Ιστορία της Παιδαγωγικής, Δίπτυχο, Αθήνα 1982.

Douglas Dakin, Η ενοποίηση της Ελλάδος 1770-1923, (μετάφρ Α. Ξανθόπουλος), M.Ι.E.T, Αθήνα 1982.

Εθνική γλώσσα, έκδ. ΔΕΚ/Α[ρχηγείον] Σ[τρατού], Αθήνα 1972 (και επανεκδόσεις).

Σελ. 366
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/367.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση (συζητήσεις, κρίσεις, απόψεις), Προοδευτική Παιδεία, Αθήνα 1966.

Α. Ελεφάντης, Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης - ΚΚΕ και αστισμός στο μεσοπόλεμο, β' έκδ., Θεμέλιο, 1979.

Π. Ενεπεκίδης, Η δόξα και ο διχασμός, Μπίρης, Αθήνα 1962.

Ερανιστής, "Μερικές πτυχές των Αθεϊκών και της δίκης του Ναυπλίου [=ο ρόλος του Σ. Ραφαήλ]", εφημ. Θεσσαλία, 11.5.1986.

Σ. Ευαγγελόπουλος, Ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης - Οργάνωση και διοίκηση της εκπαίδευσης, τ. Α-Β, Αθήνα 1984.

Εφημερίς Εθνικόν Μεγαλείον (Βόλου), 1884-1886.

Εφημερίς Θεσσαλία (Βόλου), 1907-1914

Εφημερίς Κήρυξ (Βόλου), 1908-1914.

Εφημερίς ο Βώλος (Βόλου), 1892-1893.

Εφημερίς Παγασαί (Βόλου), 1889-1890.

Εφημερίς Πανθεσσαλική (Βόλου), 1909-1911.

Εφημερίς Πρόμαχος (Βόλου), 1908.

Εφημερίς Σημαία (Αθηνών - διευθ. Φ. Φωτιάδης) Σειρά άρθρων και επιστολών με γενικό τίτλο "Χρυσή στήλη των εις την θρησκείαν και τα πάτρια αφωσιωμένων τιμίων πολιτών ελλήνων" [= εναντίον των "αθέων" του Βόλου], φ. Απριλ.-Μαΐου 1914.

Εφημερίς Ταχυδρόμος (Βόλου), Αφιέρωμα στο Δημ. Σαράτση, άρθρα των: Α. Μαρπουτζόγλου, Γ. Σιαφλέκη, Ε. Σαράτση, Κ. Λάμπρου (φφ. 16, 17, 18, 22.1.1951, και "Το φιλολογικόν μνημόσυνον του αειμνήστου ιατρού Δ. Σαράτση, οι λόγοι των κ.κ. ΙΙιτσιώρη, Λαδογιάννη, Κολτσιδοπούλου και Αβτζή" (φ. 2.6.1951). Επίσης, αφιέρωμα "Επί τη συμπληρώσει 10ετίας από του τραγικού θανάτου, επισυμβάντος την 14ην Ιαν. 1951 - Η φυσιογνωμία του γιατρού Δ. Σαράτση", άρθρα των: Γ. Κορδάτου, Γ. Πιτσιώρη, Χ. Παπαζήση, Λ. Λαμπαδάρη, A. Πώπ[οτα], κ.ά. (φ. 15 1.1961).

Εφημερίς των Κυριών, διευθ. Καλ. Παρρέν, (διάφορα φύλλα των ετών: 1895-1910).

A. Ζάχος - Κ. Παπακωνσταντίνου, Οι βασικότερες αρχές του Νέου σχολείου, Λάρισα 1962.

Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893). Ιστορική εξέλιξη της εκπαιδευτικής θεωρίας και πράξης. Κυριότερες τάσεις και προβλήματα, διδ. διατριβή. Θεσσαλονίκη 1983 και επανέκδ. IAEN Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1986.

Ζωσιμάς Εσφιγμενίτης, "Προμηθεύς ήτοι ερανιστής διαφόρων γνωμών και ιστοριών", περιοδικό, Βόλος 1889-1895

A. Ferrière, Σύντομος εισαγωγή εις την νέαν αγωγήν, XEEΛ, Αθήνα 1958.

Σελ. 367
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/368.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, λήμματα: "Αθεϊκά", τ. 1ος, σ. 594 και "Γερμανός Μαυρομάτης", τ. 4ος, σ. 405-406.

Γ. Θωμάς, "Ο λιθοβολισμός του Παρθεναγωγείου Βόλου", εφημ. Θεσσαλία, 11.9.1983.

Ν. Ιγγλέσης, "Δήμος Παγασών", Οδηγός της Ελλάδος, έτος Α' 1905-1906, σ. 844-857.

Ιστορία του 20ού αιώνος, τ. A-B, εκδ. Χρυσός τύπος

Ιστορία του ελληνικού έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τ. ΙΓ'-ΙΔ'.

Γ. Καλογιάννης, Ο Νουμάς και η εποχή τον (1903-1931), Γλωσσικοί και ιδεολογικοί αγώνες, Επικαιρότητα, Αθήνα 1984.

Α. Καρανικόλας, "Τα Παρθεναγωγεία της Κωνσταντινουπόλεως", Παρνασσός, τ. 17 (1975), σ. 173-200.

―, «Το "Πρώτον ελληνικόν εκπαιδευτικόν συνέδριον" και η σημασία του (31 Μαρτίου - 4 Απριλίου 1904)», περιοδ. Πολιτεία, τεύχ. 3ο (1982 α'), σ. 38-44.

Γ. Καρανικόλας, Κιλελέρ, Αθήνα 1960.

M. Κασσωτάκης, Οι φιλελεύθερες παιδαγωγικές τάσεις κατά τους νεωτέρους χρόνους, Αθήνα 1980.

Γ. Κατσούλης, Το κατεστημένο στην νεοελληνική ιστορία, Νέα Σύνορα, 1975.

M. Κλεάνθους-Παπαδημητρίου, Η Νέα Αγωγή, τ. A-Γ, β' έκδ., Αθήνα 1980.

Κοινωνιολογικόν και Πολιτικόν Λεξικόν του "Ανεξαρτήτου", λήμματα: "Αθεϊκά Βόλου" και "Βόλος, εργατικόν και σοσιαλιστικόν κίνημα", τ. Α', σ. 149-153 και 566-569.

Δ. Κόκκινος, Ιστορία της νεωτέρας Ελλάδος, τ. 3-4, Μέλισσα.

N. Κολιού, "Ο τύπος του Βόλου", εφημ. Ταχυδρόμος (Βόλου), 26 Ιαν.-4 Μαρτ. 1969.

―, "Παλιά ωδεία - παλιοί τραγουδισταί", εφημ. Θεσσαλία, 1.7.1976.

(N. Κολιού), "Το ανώτερο Παρθεναγωγείο Βόλου", εφημ. Ταχυδρόμος (Βόλου), 26 Αυγ.-9 Σεπτ. 1973.

―, "Η πολύκροτη δίκη του Ναυπλίου για το Παρθεναγωγείο του Βόλου", εφημ. Θεσσαλία, 15 Δεκ. 1976 - 19 Ιαν. 1977.

―, "Μια ιστορική απεργία των καπνεργατών Βόλου (=του 1911)", εφημ. Θεσσαλία, 1.5.1982.

―, «Το Ανώτερο Παρθεναγωγείο και τα "Αθεϊκά" του Βόλου - Αποσπάσματα από το εξαιρετικά ενδιαφέρον παραπεμπτικό βούλευμα του συμβουλίου Εφετών», εφημ. Θεσσαλία, 16, 17, 18, 19, 20 Μαΐου 1982.

Γ. Κορδάτος, Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, τ. Ε' (1900-1924), 20ός αιώνας. Αθήνα 1958.

―, Ιστορία της επαρχίας Βόλου και Αγιάς, 20ός αιώνας, 1960.

Σελ. 368
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 349
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    δρόμον διά την ανωτέραν εκπαίδευσιν των θηλέων"1 ακούγονται σήμερα λίγο υπερβολικές και δικαιολογούνται μόνο από τη συναισθηματική φόρτιση των δημιουργών και κυρίως από το γεγονός ότι το βολιώτικο Σχολείο δεν πρόλαβε, γιατί καρατομήθηκε η λειτουργία του, να αποδείξει την καρποφόρα εργασία που έγινε σ' αυτό. Ωστόσο, η Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης κατέγραψε τις προσπάθειες που έγιναν στο Βόλο. Σ' αυτές στηρίχτηκαν πολλές από τις προσαρμογές και τις μεταρρυθμίσεις του σχολικού έργου, τόσο στα επίσημα "μεταρρυθμιστικά" κείμενα, όσο και στη διδακτική πρακτική ως τις μέρες μας2.

    Εκείνο όμως που κυρίως επέτρεψε την "αγιοποίηση" της προσπάθειας του Βόλου είναι η μετέπειτα δικαστική δίωξη των πρωταγωνιστών του Σχολείου και η εμπλοκή τους στην περιπέτεια των "Αθεϊκών".

    Γ. ΠΟΙΟΙ KAI ΓΙΑΤΙ ΠΟΛΕΜΗΣΑΝ ΤΟ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟ ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ

    Στο σημείο αυτό προβάλλει εύλογο το ερώτημα: Γιατί καταργήθηκε το Σχολείο, που φάνηκε ότι εξυπηρετούσε, με επιτυχία μάλιστα, συγκεκριμένους στόχους της εκπαίδευσης των θηλέων; 

    ——————————————

    1. Εφημ. Πανθεσσαλική, 1.6.1909

    2. H πρώτη εφαρμογή των πορισμάτων της σχολικής εργασίας που έγινε στο Βόλο, ανευρίσκεται στα λεγόμενα "Νομοσχέδια Τσιριμώκου" του 1913. H συνάφεια, οφείλεται στη συμμετοχή των μελών του Εκπαιδευτικού Ομίλου -που είχε άλλωστε πλήρως αποδεχτεί τα αποτελέσματα της εργασίας του Δελμούζου στο Βόλο- στον καταρτισμό των νομοσχεδίων. [Πβ. Δελτίο τον Εκπ. Ομίλου, τ. Β' (1912), σ. 243 κ.π.]

    Στο ίδιο πνεύμα στηρίχτηκε -σε πολλά σημεία- και η Μεταρρύθμιση του 1917, και ξαναδιατυπώθηκε στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα του βενιζελικού κόμματος κατά την περίοδο 1929-1932. Εγγύτερα προς το μεταρρυθμιστικό πνεύμα του Δελμούζου (και μάλιστα για το πρόγραμμα σχολείων μέσης βαθμίδας) υπήρξαν τα νομοσχέδια του 1964 και του 1976, τουλάχιστο σ' ορισμένα θέματα "εσωτερικής" μεταρρύθμισης.