Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 358-377 TEXT_OF 402
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/358.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

σαν τον πρώτον..."1! M' όλα ταύτα η προσωπική παρέμβαση του Βενιζέλου πρέπει να έπαιξε το ρόλο της στις διαδικασίες της ίδιας της Δίκης και ίσως στη διαμόρφωση του αποτελέσματός της.

Ένας άλλος απροσδόκητος εχθρός του Παρθεναγωγείου υπήρξε ο Σοφ, Τριανταφυλλίδης, δικηγόρος του Βόλου, εκδότης της φιλελεύθερης Πανθεσσαλική και υπέρμαχος από τους πιο δραστήριους των δικαίων των Θεσσαλών αγροτών. Χαρακτηρίζω τον Τριανταφυλλίδη "απροσδόκητο" πολέμιο του Α.Δ.Π., γιατί ο ίδιος ήταν φίλος, ομοϊδεάτης και ως ένα χρονικό σημείο συνήγορος του Σαράτση στην υπόθεση των "Αθεϊκών". Ο Δελμούζος σε μια επιστολή του αντίθετα είναι κατηγορηματικός. Γράφει στο Σαράτση: "...συλλογίζομαι όμως πως ο Τριανταφυλλίδης είναι πολιτικός, επομένως πολύ αμφιβόλου ηθικής, όπως μας δείχνει και το παρελθόν του. Αυτός κυρίως από πολιτικό συμφέρον, θέλοντας να έχη μαζί του το Δεσπότη, υποκίνησε όμως τις σκηνές τον διωγμού κατά τον Σχολείου και των ατόμων μας..."3. Αν o συλλογισμός του Δελμούζου είναι σωστός, βρισκόμαστε μπρος σ' ένα εμφαντικό παράδειγμα της ρευστότητας των συνειδήσεων ανθρώπων, που κατείχαν σημαντικές θέσεις στην πολιτική και κοινωνική ζωή του τόπου. Δεν είναι επομένως παράξενο το πώς ξεσηκώθηκε το κύμα της λαϊκής αγανάκτησης εναντίον του Σχολείου.

Αν όμως οι πρωταγωνιστές εντόπισαν με επιτυχία τα πρόσωπα των πιο σημαντικών από τους διώκτες τους, τα ερωτήματα γιατί πολεμήθηκε το Σχολείο του Βόλου και γιατί καταδιώχτηκαν οι ίδιοι, δε δίνουν άμεση απάντηση. Πάρα πολλές φορές, τόσο ο Σαράτσης όσο και ο Δελμούζος, αναρωτιούνται γιατί τους πολέμησαν, γιατί τους "πρόδωσε" η τάξη τους και απορούν με την εξέλιξη που πήρε η υπόθεση· "Είμεθα αθωότατοι", διακηρύσσουν σε

——————————————

1. Στο ίδιο, τ. Β', σ. 373.

2. Επιστολή της 31ης Ιουλ. 1911 (στο ίδιο, τ. Β', σ. 278). Στην Αλληλογραφία δε φαίνεται πώς αντέδρασε ο Σαράτσης στις υποψίες του Δελμούζου· πάντως δε συνεχίστηκε η υπεράσπιση των κατηγορουμένων από τον Τριανταφυλλίδη· τούτο οφείλεται και σε άλλους λόγους (λ.χ. σφοδρή πολιτική αντιζηλία Τριανταφυλλίδη - Ζάχου).

TEXT_PAGE_SHORT358
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/359.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κάθε ευκαιρία, ακόμη και στις μεταξύ τους -και κατά τεκμήριο πιο ειλικρινείς- εκμυστηρεύσεις. Αρκέστηκαν στις συγκινητικές διαμαρτυρίες και τα παράπονα για τις ενέργειες των άλλων, στις πολλαπλές γραπτές και προφορικές απολογητικές αντιδράσεις τους, προσπαθώντας να κοινοποιήσουν την αδικία, να περιγράψουν την ατιμία των πολεμίων τους και να πείσουν για την ειλικρίνεια και την αθωότητά τους1. Θεώρησαν αρκετό να γνωστοποιήσουν σ' όλους τις προθέσεις τους και τη μεθοδολογία του έργου που επιτέλεσαν, να επικαλεστούν τα ορθόφρονα αισθήματα όσων επηρεάστηκαν από τη φήμη, που τύλιξε τη δράση τους στο Βόλο. Δε βρήκαν πάντως την αιτία, που έκανε τον Κρόνο να καταπιεί τα παιδιά του...

Ωστόσο μερικές αιτίες, στις οποίες οφείλεται όλη αυτή η περιπέτεια, φαίνονται ευλογοφανείς· ας τις επαναλάβω: Από πολύ νωρίς η λειτουργία του Σχολείου συνδέθηκε με το "επαναστατικό" κίνημα του Δημοτικισμού. Κάθε δημοτικιστής, και πολύ περισσότερο ένας διευθυντής σχολείου θηλέων, ήταν υποψήφιος "εχθρός" του έθνους2. Από την άλλη πλευρά οι ίδιοι οι δημοτικιστές είχαν χωριστεί σε στρατόπεδα· οι απόψεις των εκπροσώπων του "Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού" φαίνεται ότι είχαν επικρατήσει, αλλά πάντα σοβούσε εναντίον τους η δυσαρέσκεια των "ψυχαριστών"3. Ταυτόχρονα, επειδή το γλωσσικό ζήτημα έγινε θέμα

——————————————

1. Συναισθηματικά φορτισμένη είναι η εξέγερση του Δελμούζου, όταν γράφει στην Π. Δέλτα: " ..Προφήτες θέλει για πολύ καιρό ο τόπος μας· μα χρειάζεται ηρωισμός για ν' αντέχη κανείς στο χλευασμό !...". (Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 233).

2. "...Ό,τι ζητήσαμε ήταν επαναστατικό και η επαναστατική κυβέρνηση θ' αργήση πολύ να φανή στον τόπο μας. Τώρα έχουμε μόνο ανόρθωση", διαπιστώνει -με αρκετή δόση ειρωνείας- ο Δελμούζος (εδώ, τ. Β', σ. 246). O ίδιος σ' επιστολή του της ίδιας εποχής γράφει: "Βλέπω καθαρά πως τώρα μόλις έγινε ή πρώτη πραγματική σύγκρουση δύο κόσμων. Έγινε για πρώτη φορά στο Βόλο κ' έτσι ο Βόλος μάς έδωκε κάποια ιδέα πώς θα γίνουν οι μελλοντικοί πόλεμοι της εποχής μας...". (Η αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, ό.π., σ. 251).

3. Χαρακτηριστική είναι μια φράση του A. Πάλλη, που μεταφέρει ο A.

TEXT_PAGE_SHORT359
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/360.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

πολιτικό, οι δημοτικιστές φάνηκαν ότι αντιπροσωπεύουν την προοδευτική μερίδα των αστών διανοουμένων, καθώς παρουσιάζονται ως τα πιο δυναμικά στελέχη της τάξης, που σταθερά επιβάλλει την υπεροχή της σ' όλους σχεδόν τους τομείς. Ωστόσο, παρά την ευθύγραμμη πορεία της ανόδου της αστικής τάξης -που δε σκιαζόταν από διαμάχες με τις άλλες τάξεις ως το 1909 τουλάχιστον-, η ιδεολογία και η πολιτική πρακτική της ίδιας τάξης επρόκειτο να περάσει μέσα από εσωτερικές διαφοροποιήσεις και τελικά από διαμάχες, επειδή ύστερα από το 1909 γεννήθηκαν τα πραγματικά αντιθετικά συμφέροντα των μελών της1. Ένα δείγμα αυτής της διαμάχης (όχι πάντως στο πιο κρίσιμο σημείο της) ανάμεσα στα μέλη της αστικής τάξης, νομίζω ότι αποτέλεσε ο πόλεμος εναντίον του βολιώτικου Σχολείου. Ο εντοπισμός του θέματος στο πλαίσιο των γεγονότων του Βόλου βοηθάει τη διευκρίνιση ότι επρόκειτο για ενδοαστική διαμάχη. Τι έκανε λοιπόν τους αστούς του Βόλου να τα βάλουν με τους δικούς τους ανθρώπους και να αμφισβητήσουν την εμπέδωση των ιδεών τους; Νομίζω πως την απάντηση δίνουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των δημιουργών του Σχολείου και η προσωπική τους στάση απέναντι και μέσα στο κοινωνικό πρόβλημα. Ο Δελμούζος και ο Σαράτσης ήταν φορείς μιας ιδεολογίας, που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί πιο "προχωρημένη", πιο ρηξικέλευθη από την αντίστοιχη των συγχρόνων και συντοπιτών τους. Η κοινωνική δράση των πρωτεργατών του Α.Δ.Π. ανήκε στα γενικά πλαίσια των διανοουμένων εκείνων που, ενταγμένοι οι ίδιοι σε πολιτικά σχήματα με ανανεωτικό-μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα (όπως παρουσιάζονται οι "Κοινωνιολόγοι" επηρεασμένοι από φαβιανά πρότυπα), εκφράζουν τη γενική κατακραυγή εναντίον της ανικανότητας της άρχουσας τάξης

——————————————

Εφταλιώτης στην Π. Δέλτα: "...έτσι ο Δελμούζος με την σπείρα του μας έλεγε εμάς μαλλιαρούς, για να μην τον πουν εκείνον, και τώρα τραβιέται από το σκολείο..." (στο ίδιο, σ. 187).

1. Πβ. Γ. Δερτιλή, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση, Εξάντας, 1977, σ. 94.

TEXT_PAGE_SHORT360
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/361.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

και της φανερής χρεοκοπίας της εκπαίδευσης. Η κοινωνική δράση των Δελμούζου-Σαράτση, και μάλιστα στις επαφές τους με τους παράγοντες του Εργατικού Κέντρου, απηχούσε λίγο ως πολύ τις σοσιαλιστικές ιδέες, δηλωτικό της ιδιαιτερότητάς τους. Τα χαρακτηριστικά τους αυτά τους διαφοροποιούν από τη μεγάλη μάζα των αστών. Η «εξαιρετική» αυτή στάση τους τους τοποθέτησε κάποια στιγμή στην απέναντι όχθη από την πλειοψηφία. Στις αρχές του 1911, εποχή διεργασιών και ανακατατάξεων, οι μεταρρυθμιστές-διανοούμενοι σαν το Σαράτση και το Δελμούζο φάνηκαν ότι ξεκόπηκαν από τον κορμό των πολιτικών και κοινωνικών δομών της τάξης τους. Ο τόπος απαιτούσε πορεία προς τον αστικό μετασχηματισμό, χωρίς κλυδωνισμούς και «επαναστατικές» λύσεις. Η μεταρρύθμιση, που θέλησε να εφαρμόσει —στα όρια των δυνατοτήτων του— το Σχολείο του Βόλου, θεωρήθηκε επαναστατική, και γι' αυτό πολεμήθηκε ως ξένο σώμα προς τις κοινές επιδιώξεις.

Η βίαιη διακοπή της λειτουργίας του Α.Δ.Π. και η καταδίωξη των πρωτεργατών του (παρά την τελική αθώωσή τους από το δικαστήριο) εκφράζει τις βαθύτερες και ευρύτερες ιδεολογικές διαφοροποιήσεις, που χαρακτηρίζουν την ελληνική κοινωνία της εποχής. Στην Ιστορία των εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων στη νεότερη Ελλάδα δεν είναι σπάνια τα παραδείγματα βίαιης καταστολής των εκπαιδευτικών πρωτοβουλιών, που αντιστρατεύτηκαν την «επίσημη» ιδεολογία. Η εκπαιδευτική «μεταρρύθμιση», που επιχειρήθηκε στο Σχολείο του Βόλου, μπορεί να ενταχθεί στις διαδικασίες και τους συσχετισμούς, που διέπουν την ιδεολογική λειτουργικότητα του αστικού κράτους. Πειράματα με «επαναστατικό» χαρακτήρα, όπως η προσπάθεια του Βόλου, μπορούν να αποτιμηθούν μόνο στα πλαίσια αυτού του κράτους· και τότε μπορεί να εξηγηθεί το πάθος και η ένταση της πολεμικής εναντίον τους.

Οι αντιδράσεις του αστικού κράτους απέναντι στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες, που προέρχονται από τους δικούς τους κόλπους, είναι ιδιαίτερα έντονες. Οι δυνάμεις του αστισμού αντιμετωπίζουν με ιδιαίτερη σκληρότητα τους μεταρρυθμιστές, που προέρχονται ή ανήκουν στις δικές του τάξεις, όπως η Εκκλησία

TEXT_PAGE_SHORT361
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/362.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντιμετωπίζει με περισσότερη σφοδρότητα τους αιρετικούς, που προέρχονται από τους δικούς της κόλπους παρά τους αλλόθρησκους1. Οι δημιουργοί του βολιώτικου Σχολείου, χωρίς να αρνηθούν τις βασικές ιδεολογικές αρχές του αστισμού, εξέφρασαν τις αμφισβητήσεις τους μέσα στα ίδια πλαίσια. Η "προοδευτικότητα" των προτάσεών τους αμφισβήτησε τα όρια του αστικού φιλελευθερισμού. Η παρέκκλιση από τα καθιερωμένα επέσυρε τη βίαιη αντιμετώπιση και τη διακοπή του έργου τους.

Πολλοί υποτίμησαν τη σημασία του έργου, που έγινε στο Βόλο, και το θεώρησαν μια απλή απόπειρα ρομαντικών πρωτοπόρων, που:τελικά απέτυχε. Άλλοι, και μάλιστα οι οπαδοί των φιλελεύθερων και των γλωσσικών μεταρρυθμίσεων, έκριναν την προσπάθεια του Βόλου ως απόλυτα πρωτοποριακή και μοναδική στα εκπαιδευτικά μας πράγματα. Πιστεύω ότι, στην ανάλυση που προηγήθηκε σχετικά με την ίδρυση, τη λειτουργία, τη σχολική ζωή και τον ανθρώπινο παράγοντα που διαμόρφωσαν την πραγματική φυσιογνωμία του βολιώτικου Σχολείου, φάνηκαν καθαρά οι πραγματικές διαστάσεις των γεγονότων, και κρίνω αμερόληπτα ότι η τελική προσφορά -μ' όλες τις αντιφάσεις που δημιούργησε η λειτουργία του και ο πειραματικός του χαρακτήρας- του Παρθεναγωγείου του Βόλου στη νεοελληνική Εκπαίδευση υπήρξε εξαιρετικά σημαντική.

——————————————

1. Ο παραλληλισμός ανήκει στον κ. Αλέξη Δημαρά. (Βλ Η αποτελεσματικότητα της αντίδρασης και το τέλος ενός πάθους· Πανεπιστήμιο Κρήτης, Οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, ό.π., σ. 83, και του ίδιου, Μ. Κουντουράς. Κλείστε τα σχολεία - εκπαιδευτικά άπαντα, ό.π., σ. ρκα'-ρκβ').

TEXT_PAGE_SHORT362
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/363.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

A. ΠΗΓΕΣ

[Ως πηγές θεωρώ τα περιεχόμενα αδημοσίευτων ως τώρα αρχείων, που αποτέλεσαν ένα μέρος από το πρωτογενές υλικό, που χρησιμοποίησα για τη σύνθεση της παρούσας μελέτης].

1. Αρχείο Αλέξ. Δελμούζου: Άμφισσα - Δημοτική Βιβλιοθήκη

2. Αρχείο Δημ. Σαράτση: Αθήνα - ανήκει στις θυγατέρες του κ.κ. Τ. Τσιμώνου, † Π. Καρτάλη και Ι. Κοράκη· τακτοποιημένο τώρα από τον Τ. Παπακώστα.

3. Αρχείο Δημοσθ. Κούρτοβικ: Αθήνα - ανήκει στον εγγονό του κ. Δημ. Κούρτοβικ.

4. Αρχείο Τάκη Οικονομάκη: Βόλος - ανήκει στον ανηψιό του κ. Ίωνα Παπαδόπουλο.

5. Αρχείο Δήμου Παγασών (Βόλου): Βόλος.

6. Βιβλιοθήκη Γιάννη Κορδάτου: Βόλος - ανήκει στην Εταιρεία Θεσσαλικών Ερευνών.

Β. ΕΠΙΛΟΓΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

[ Σημειώνονται με αλφαβητική σειρά τα βιβλία και τα δημοσιεύματα, που είχα υπόψη μου κατά τη σύνθεση της παρούσας μελέτης· οι τίτλοι του πίνακα δεν αναφέρονται απαραίτητα στις σημειώσεις του κειμένου]

Κ. Αβραάμ, "Πνευματικοί πατέρες - Αλέξανδρος Δελμούζος, ο πρωτοδάσκαλος της Δημοτικής", περιοδ. Στερεά Ελλάς, τεύχ. 84, Ιούν 1975, σ. 133-140.

Χρ. Αγγελομάτης, "Ελληνοελληνικός γλωσσικός πόλεμος", (σειρά επιφυλλίδων), εφημ. Εστία (Αθηνών), 10 Σεπτ. 1973 - 6 Ιουν. 1974.

Αλληλογραφία της Π. Σ. Δέλτα, επιμ. Ξ. Λευκοπαρίδη, Εστία, 1956

Το Αλφαβητάρι με τον ήλιο, επιμ. Α. Δημαρά, Ερμής, Αθήνα, ανατύπωση 1976.

TEXT_PAGE_SHORT363
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/364.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Λ. Ανδρεάδης, Το Βασιλικόν Θέατρον (1901-1908), Αθήνα 1931.

Απ. Ανδρέου, Το Α' Εκπαιδευτικό Συνέδριο (Αθήνα 1904), Αθήνα 1981.

Δ. Αντωνίου, Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α', ΙΑΕΝ Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1987.

Ανωνύμου, "Αλέξανδρος Δελμούζος", περιοδ. Πνευματική Ρούμελη, τεύχ. 12, (Νοέμ. -Δεκ.) 1981, σ. 2-3.

A. Αρβανιτόπουλος, Θεσσαλικά μνημεία - Αθανασάκειον Μουσείον εν Βόλω, 1909.

Α. Αργυρίου, "Ο Σκληρός και τα πρώτα βήματα των σοσιαλιστικών θεωριών στην Ελλάδα", Νέα Κείμενα, τ. Α', Κέδρος 1971, σ. 200-223.

B. Αρχοντίδης, "Η δικαίωση του αγωνιστή" [Α Δελμούζου], περιοδ. Απανεμιά, τεύχ. 5-6, Μάης-Αύγ. 1978, σ. 106-107.

Γ. Αυγουστίνος, "Το αγροτικό ζήτημα και οι Έλληνες διανοούμενοι", Δελτίο της Ιστορικής Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τ. ΚΔ' (1981), σ. 229-243.

N. Βαρμάζης, "Ο Α. Δελμούζος και το Πειραματικό σχολείο του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης", περιοδ. Νέα Παιδεία, τεύχ. 14 (1980), σ. 25-33.

Κ. Βάρναλης, Φιλολογικά απομνημονεύματα, επιμ. Κ. Παπαγεωργίου, Κέδρος, 1980.

Θ. Βέικος, Θεωρία και μεθοδολογία της Ιστορίας, Θεμέλιο, Αθήνα 1987.

H. Βενέζης, "Η δίκη του Ναυπλίου", εφημ. Το Βήμα, 14, 21, 28.4 και 5.5.1964.

Ε. Βενιζέλος, Τα κείμενα, επιμ. Σ. Στεφάνου, τ. Α-B, Αθήνα 1981.

Βενιζέλος Ελευθέριος., Αρχείο της Π. Σ. Δέλτα (ημερολόγιο, αναμνήσεις, μαρτυρίες, αλληλογραφία), επιμ. Π. Ζάννας, Αθήνα 1978.

Γ. Βεντήρης, Η Ελλάς τον 1910-1920, τ. Α-B, β' έκδ , Ίκαρος (1970).

Κ. Βεργόπουλος, Το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα, γ' έκδ., Εξάντας.

Βιβλίον ανεγνωρισμένων Σωματείων Πρωτοδικείου Βόλου.

Θ. Βινίκιος, Πανθεσσαλικό Λεύκωμα, Βόλος 1927.

Φ. Βογιατζής, Η Θεσσαλική ζωγραφική (1500-1980), Αθήνα 1980.

Ο Βόλος και το Πήλιο, ομαδική προσπάθεια δασκάλων της A' Εκπαιδευτικής περιφέρειας Μαγνησίας, Βόλος 1959.

H. Βουτιερίδης, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, Παπαδήμας, Αθήνα.

Φ. Βώρος, "Σύντομη ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης, με αναφορά στις πολιτικές συνθήκες και τα προβλήματά της", περιοδ. Νέα Παιδεία, τεύχ. 20-21 (1982), σ. 123-141 και 35-50.

Γ. Γάτος, "Η δημοτική μας γλώσσα μπαίνει στα σχολεία. Ένα βήμα μπρος με 100 χρόνια καθυστέρηση. Αγώνες και σταθμοί στην ιστορία μας για μια αναγέννηση στην παιδεία", εφημ. Τα Νέα, 29.1.1976.

―, "Τα "Αθεϊκά". Το φως και το σκοτάδι", εφημ. Τα Νέα, 17.4.1978.

TEXT_PAGE_SHORT364
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/365.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Θ. Γέρου, Παιδεία και νεοέλληνες διανοητές, τ. Α-Β, Αθήνα 1980-1981.

Ν. Γεωργιάδης, Η Θεσσαλία, β' έκδ., Βόλος 1894.

Κ. Γεωργούλης, Γενική Διδακτική, Παπαδήμας, Αθήνα 1973

―, Ειδική Διδακτική, Παπαδήμας, Αθήνα 1972.

Ελ. Γιαννίδης, Γλώσσα και ζωή, Κάλβος, 1969.

Ν. Γιαννιός, Δημοτικισμός και σοσιαλισμός, Αθήνα 1927.

Θ. Γκότοβος, «Ο "χρυσούς αιών" της παιδαγωγικής ιδεολογίας και η εμφάνιση της παιδαγωγικής επιστήμης: ξένες επιδράσεις στην ελληνική παιδαγωγική θεωρία και έρευνα», στο: Θ. Γκότοβου-Γ. Μαυρογιώργου-Π. Παπακωνσταντίνου, Κριτική παιδαγωγική και εκπαιδευτική πράξη, Σύγχρονη Εκπαίδευση, Γιάννενα 1984, σ. 25-71.

Α. Γκράμσι, Οι διανοούμενοι, Στοχαστής, Αθήνα 1972.

Δ. Γληνός, Έθνος και γλώσσα, Αθήνα 1922.

―, Ένας άταφος νεκρός. Μελέτες για το εκπαιδευτικό μας σύστημα, Αθήνα 1925.

―, Εκλεκτές σελίδες, τ. 1-4, Στοχαστής, 1970-1975.

―, Άπαντα, τ. A' (1898-1910) - τ. Β' (1910-1914), εκδ. φροντίδα-εισαγωγή-σημειώσεις Φ. Ηλιού, Θεμέλιο, Αθήνα 1983.

Μνήμη του Δημήτρη Γληνού (Μελέτες για το έργο τον και ανέκδοτα κείμενά του), Τα νέα βιβλία, Αθήνα 1946.

Α. Δανασσής - Αφεντάκης, Η εξέλιξη της παιδαγωγικής και διδακτικής σκέψεως (17ος-2οός αι.) β' έκδ., Αθήνα 1980.

Γ. Δαφνής, Τα ελληνικά πολιτικά κόμματα, Γαλαξίας, 1961.

Α. Δελμούζος, Το βιβλίον αυτό εγράφη με την πεποίθησιν ότι θα το διαβάζουν κάποτε ΣΑΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙ, 1911 [φωτ. ανατ. Μπάυρον (1983)].

―, "Το πρότυπον δημοτικόν σχολείον και οι επικριταί του", Δ.Ε.Ο., αρ. α'- Ιαν. 1911, σ. 14-52.

―, Οι πρώτες προσπάθειες στο Μαράσλειο, Δημητράκος, Αθήνα 1930.

―, Μαράσλειο και ζωή, Αθήνα 1925.

―, Δημοτικισμός και παιδεία, Μ. Σαλίβερος, Αθήνα 1927 (και νεοτ., Ελληνοευρωπαϊκή κίνηση νέων, Αθήνα 1971).

―, "Ο Δημοτικισμός και η επίδρασή του στην ελληνική παιδεία", περιοδ. Νέα Εστία, τεύχ. 309 (1.11.1939), σ. 1463-1471.

―, Το πρόβλημα της Φιλοσοφικής Σχολής, Γλάρος, Αθήνα 1944.

―, Ο Φώτης Φωτιάδης και το παιδαγωγικό του έργο, Αλικιώτης, Αθήνα 1947.

―, Το κρυφό σκολειό, 1908-1911, Collection de l'Institut Français d'Athènes, αρ. 66, Αθήνα 1950.

―, Μελέτες και Πάρεργα, τ. Α-Β, Αθήνα 1958.

Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου (Δ.Ε.Ο.), περιοδικό, αρ. 1 (1911) - αρ.

TEXT_PAGE_SHORT365
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/366.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

10/11 (1922-1924). πβ Ε.Σ.Ν.Π. & Γ.Π.- Κέντρο Νεοελληνικής Εκπαίδευσης, Ευρετήρια εκπαιδευτικών και παιδαγωγικών περιοδικών, αρ. 2: Δελτίο Εκπαιδευτικού Ομίλου, τ. Α-ΙΑ (1911-1924), Αθήνα 1984.

Σ. Δερβίσης, Ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης και σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα, Θεσσαλονίκη 1985.

Γ. Δερτιλής, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση (1880-1909), Εξάντας, β' έκδ., 1977.

Α. Δημαράς, Νεοελληνική εκπαίδευσις - ιστορικόν σχεδίασμα (ανάτυπο), Αθήνα 1965.

―, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε - τεκμήρια ιστορίας, τ. A-Β, Ερμής ΝΕΒ, Αθήνα 1973-1974.

―, "Προθέσεις των πρώτων κυβερνήσεων Βενιζέλου στα εκπαιδευτικά - ενδείξεις από νομοθετικά κείμενα", στο: Μελετήματα γύρω από τον Βενιζέλο και την εποχή του, Αθήνα 1979, σ. 21-47.

―, "Μια κληρονομιά και η αυτοκριτική μας", εφημ. Τα Νέα, 20.9.1983

―, «"Τα "σωστά" σχολεία: σπάνια και πολύτιμα», εφημ. Τα Νέα, 21.10.1983.

K. Δημαράς, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, δ' έκδ., Ίκαρος, Αθήνα 1968.

M. Δημητρίου, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα, τ. Α', Πλέθρον, Αθήνα 1985.

Δήμος Παγασών, "Πρακτικά συνεδριάσεων του Δημοτικού Συμβουλίου", τ. 9ος (1900-1904), σ. 425-426· τ. 10ος (1905-1907), σ. 364-369· τ. 11ος (1907-1911), σ. 87-88, 90-92, 100-106, 386-392, 393-403 και 412-414.

―, "Ψηφίσματα", τ. 11ος (1901-1903), σ. 276· τ. 13ος (1905-1908), σ. 316· τ. 14ος (1908-1911), σ. 49, 108.

Δημοτικισμός - η πορεία ενός αγώνα, μερικά γραπτά τεκμήρια, Ε.Σ.Ν.Π. και Ι.Π. (Σχολή Μωραΐτη), Αθήνα 1980.

Δημοτικισμός και κοινωνικό πρόβλημα, επιμ. Ρ. Σταυρίδη-Πατρικίου, Ερμής ΝΕΒ, 1976.

Η Δίκη του Ναυπλίου, στενογραφημένα πρακτικά, έκδ. Γ. Βασιλείου, Αθήνα 1915 (λιθανατύπωση: εκδ. Διόνυσος, Αθήνα 1976).

M. Debesse - G. Mialaret, Οι Παιδαγωγικές Επιστήμες, τ. 2ος, Ιστορία της Παιδαγωγικής, Δίπτυχο, Αθήνα 1982.

Douglas Dakin, Η ενοποίηση της Ελλάδος 1770-1923, (μετάφρ Α. Ξανθόπουλος), M.Ι.E.T, Αθήνα 1982.

Εθνική γλώσσα, έκδ. ΔΕΚ/Α[ρχηγείον] Σ[τρατού], Αθήνα 1972 (και επανεκδόσεις).

TEXT_PAGE_SHORT366
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/367.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση (συζητήσεις, κρίσεις, απόψεις), Προοδευτική Παιδεία, Αθήνα 1966.

Α. Ελεφάντης, Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης - ΚΚΕ και αστισμός στο μεσοπόλεμο, β' έκδ., Θεμέλιο, 1979.

Π. Ενεπεκίδης, Η δόξα και ο διχασμός, Μπίρης, Αθήνα 1962.

Ερανιστής, "Μερικές πτυχές των Αθεϊκών και της δίκης του Ναυπλίου [=ο ρόλος του Σ. Ραφαήλ]", εφημ. Θεσσαλία, 11.5.1986.

Σ. Ευαγγελόπουλος, Ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης - Οργάνωση και διοίκηση της εκπαίδευσης, τ. Α-Β, Αθήνα 1984.

Εφημερίς Εθνικόν Μεγαλείον (Βόλου), 1884-1886.

Εφημερίς Θεσσαλία (Βόλου), 1907-1914

Εφημερίς Κήρυξ (Βόλου), 1908-1914.

Εφημερίς ο Βώλος (Βόλου), 1892-1893.

Εφημερίς Παγασαί (Βόλου), 1889-1890.

Εφημερίς Πανθεσσαλική (Βόλου), 1909-1911.

Εφημερίς Πρόμαχος (Βόλου), 1908.

Εφημερίς Σημαία (Αθηνών - διευθ. Φ. Φωτιάδης) Σειρά άρθρων και επιστολών με γενικό τίτλο "Χρυσή στήλη των εις την θρησκείαν και τα πάτρια αφωσιωμένων τιμίων πολιτών ελλήνων" [= εναντίον των "αθέων" του Βόλου], φ. Απριλ.-Μαΐου 1914.

Εφημερίς Ταχυδρόμος (Βόλου), Αφιέρωμα στο Δημ. Σαράτση, άρθρα των: Α. Μαρπουτζόγλου, Γ. Σιαφλέκη, Ε. Σαράτση, Κ. Λάμπρου (φφ. 16, 17, 18, 22.1.1951, και "Το φιλολογικόν μνημόσυνον του αειμνήστου ιατρού Δ. Σαράτση, οι λόγοι των κ.κ. ΙΙιτσιώρη, Λαδογιάννη, Κολτσιδοπούλου και Αβτζή" (φ. 2.6.1951). Επίσης, αφιέρωμα "Επί τη συμπληρώσει 10ετίας από του τραγικού θανάτου, επισυμβάντος την 14ην Ιαν. 1951 - Η φυσιογνωμία του γιατρού Δ. Σαράτση", άρθρα των: Γ. Κορδάτου, Γ. Πιτσιώρη, Χ. Παπαζήση, Λ. Λαμπαδάρη, A. Πώπ[οτα], κ.ά. (φ. 15 1.1961).

Εφημερίς των Κυριών, διευθ. Καλ. Παρρέν, (διάφορα φύλλα των ετών: 1895-1910).

A. Ζάχος - Κ. Παπακωνσταντίνου, Οι βασικότερες αρχές του Νέου σχολείου, Λάρισα 1962.

Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893). Ιστορική εξέλιξη της εκπαιδευτικής θεωρίας και πράξης. Κυριότερες τάσεις και προβλήματα, διδ. διατριβή. Θεσσαλονίκη 1983 και επανέκδ. IAEN Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1986.

Ζωσιμάς Εσφιγμενίτης, "Προμηθεύς ήτοι ερανιστής διαφόρων γνωμών και ιστοριών", περιοδικό, Βόλος 1889-1895

A. Ferrière, Σύντομος εισαγωγή εις την νέαν αγωγήν, XEEΛ, Αθήνα 1958.

TEXT_PAGE_SHORT367
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/368.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, λήμματα: "Αθεϊκά", τ. 1ος, σ. 594 και "Γερμανός Μαυρομάτης", τ. 4ος, σ. 405-406.

Γ. Θωμάς, "Ο λιθοβολισμός του Παρθεναγωγείου Βόλου", εφημ. Θεσσαλία, 11.9.1983.

Ν. Ιγγλέσης, "Δήμος Παγασών", Οδηγός της Ελλάδος, έτος Α' 1905-1906, σ. 844-857.

Ιστορία του 20ού αιώνος, τ. A-B, εκδ. Χρυσός τύπος

Ιστορία του ελληνικού έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τ. ΙΓ'-ΙΔ'.

Γ. Καλογιάννης, Ο Νουμάς και η εποχή τον (1903-1931), Γλωσσικοί και ιδεολογικοί αγώνες, Επικαιρότητα, Αθήνα 1984.

Α. Καρανικόλας, "Τα Παρθεναγωγεία της Κωνσταντινουπόλεως", Παρνασσός, τ. 17 (1975), σ. 173-200.

―, «Το "Πρώτον ελληνικόν εκπαιδευτικόν συνέδριον" και η σημασία του (31 Μαρτίου - 4 Απριλίου 1904)», περιοδ. Πολιτεία, τεύχ. 3ο (1982 α'), σ. 38-44.

Γ. Καρανικόλας, Κιλελέρ, Αθήνα 1960.

M. Κασσωτάκης, Οι φιλελεύθερες παιδαγωγικές τάσεις κατά τους νεωτέρους χρόνους, Αθήνα 1980.

Γ. Κατσούλης, Το κατεστημένο στην νεοελληνική ιστορία, Νέα Σύνορα, 1975.

M. Κλεάνθους-Παπαδημητρίου, Η Νέα Αγωγή, τ. A-Γ, β' έκδ., Αθήνα 1980.

Κοινωνιολογικόν και Πολιτικόν Λεξικόν του "Ανεξαρτήτου", λήμματα: "Αθεϊκά Βόλου" και "Βόλος, εργατικόν και σοσιαλιστικόν κίνημα", τ. Α', σ. 149-153 και 566-569.

Δ. Κόκκινος, Ιστορία της νεωτέρας Ελλάδος, τ. 3-4, Μέλισσα.

N. Κολιού, "Ο τύπος του Βόλου", εφημ. Ταχυδρόμος (Βόλου), 26 Ιαν.-4 Μαρτ. 1969.

―, "Παλιά ωδεία - παλιοί τραγουδισταί", εφημ. Θεσσαλία, 1.7.1976.

(N. Κολιού), "Το ανώτερο Παρθεναγωγείο Βόλου", εφημ. Ταχυδρόμος (Βόλου), 26 Αυγ.-9 Σεπτ. 1973.

―, "Η πολύκροτη δίκη του Ναυπλίου για το Παρθεναγωγείο του Βόλου", εφημ. Θεσσαλία, 15 Δεκ. 1976 - 19 Ιαν. 1977.

―, "Μια ιστορική απεργία των καπνεργατών Βόλου (=του 1911)", εφημ. Θεσσαλία, 1.5.1982.

―, «Το Ανώτερο Παρθεναγωγείο και τα "Αθεϊκά" του Βόλου - Αποσπάσματα από το εξαιρετικά ενδιαφέρον παραπεμπτικό βούλευμα του συμβουλίου Εφετών», εφημ. Θεσσαλία, 16, 17, 18, 19, 20 Μαΐου 1982.

Γ. Κορδάτος, Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, τ. Ε' (1900-1924), 20ός αιώνας. Αθήνα 1958.

―, Ιστορία της επαρχίας Βόλου και Αγιάς, 20ός αιώνας, 1960.

TEXT_PAGE_SHORT368
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/369.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

―, Ιστορία τον γλωσσικού μας ζητήματος, Μπουκουμάνης.

―, Δημοτικισμός και λογιωτατισμός, Μπουκουμάνης.

―, Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, Μπουκουμάνης, ζ' έκδ., 1972.

―, Ιστορία του αγροτικού κινήματος στην Ελλάδα, Μπουκουμάνης, 1973.

―, «Από την τοπική ιστορία - τα "Αθεϊκά" (1908-1911)», εφημ. Ταχυδρόμος (Βόλου), 20, 22, 23 και 24.9.1959.

―, "Το Ανώτερο Παρθεναγωγείο και τα Αθεϊκά του Βόλου", εφημ. Ταχυδρόμος (Βόλου), 14 και 16.4.1963.

Γ. Κουκουλές, Για μια ιστορία του ελληνικού συνδικαλιστικού κινήματος. Εισαγωγή στην παιδαγωγική της ιστορικής έρευνας, Οδυσσέας, Αθήνα. χ.χ.

Μίλτος Κουντουράς, Κλείστε τα σχολεία - Εκπαιδευτικά Άπαντα, επιμ.-σχόλια: Αλ. Δημαράς, τ. Α-Β, Γνώση, Αθήνα 1985.

Σ. Κουσουλίνου, Οδηγός της Ελλάδος, 1903 (λήμμα: "Βώλος", σ. 209-216).

Ε. Κριαράς, "Ο Αλέξ. Δελμούζος και το σχολείο του Βόλου", εφημ. Το Βήμα, 12.4.1978.

A. Λαμπράκη-Παγανού, "Η εκπαίδευση των θηλέων κατά το 19ο και 20ό αι. σε συνάρτηση με τις κοινωνικές αλλαγές", περιοδ. Σεμινάριο, αρ. 7, Αθήνα, Οκτωβρ. 1986, σ. 28-36.

―, "Το Παρθεναγωγείο του Βόλου: η πρώτη πρόσκληση για τον εκπαιδευτικό δημοτικισμό", περιοδ. Νεοελληνική Παιδεία, τεύχ. 7, φθιν. 1986, σ. 98-106.

Βασ. Λαούρδας, Θέματα Παιδείας, ένα σχόλιο στον "Παπουλάκο" του Κωστή Μπαστιά, Ουάσινγκτον 1953.

Μ. Λαφαζάνης, "Αλέξ. Δελμούζος - Εκατό χρόνια από τη γέννησή του", περιοδ. Το σχολειό και το σπίτι, τεύχ. 2 (218), Φεβρ. 1980, σ. 75-77.

Γ. Λεονταρίτης, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα κατά τον Α' παγκόσμιο πόλεμο, Εξάντας, 1978.

―, "Το ελληνικό εργατικό κίνημα και το αστικό κράτος, 1910-1920", στο: Μελετήματα γύρω από τον Βενιζέλο και την εποχή τον, Αθήνα 1979, σ. 49-84.

―, "Εθνικισμός και Διεθνισμός - Πολιτική ιδεολογία", περιοδ. Πολίτης, τεύχ. 44 (Ιούλ. 1981), σ. 42-45.

Λεύκωμα αναμνηστικόν - επί τη 50ετηρίδι του Γυμνασίου Αρρένων Βόλου, Βόλος 1935.

Χρ. Λέφας, Ιστορία της εκπαιδεύσεως, ΟΕΣΒ, 1942.

Η. Λεφούσης, "Εργατικές μέρες στον παλιό Βόλο", περιοδ. Κείμενα του Βόλου, τεύχ. 9 (1981), σ. 40-68- τεύχ. 10 (1983), σ. 27-40.

24

TEXT_PAGE_SHORT369
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/370.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

―, Το εργατικό κίνημα του Βόλου (1881-1936), Βόλος 1985. Πβ. Κ. Π., "Το εργατικό κίνημα και η ιστοριογραφία του", περιοδ. Αντί, τεύχ. 299, 10.9.1985, σ. 52-53.

Α. Λιάκος, Η σοσιαλιστική εργατική ομοσπονδία Θεσσαλονίκης (Φεντερασιόν) και η σοσιαλιστική νεολαία - τα καταστατικά τους. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1985.

B. Λιαπής, "Αλέξανδρος Δελμούζος. Ένας δάσκαλος του Γένους (1880-1956)", περιοδ. Λόγος και Πράξη, τεύχ. 29, άνοιξη 1986, σ. 22-35.

Λογοδοσία του Νικολάου Γεωργιάδου, Δημάρχου Παγασών. Της διοικήσεως και διαχειρίσεως από το 1900 μέχρι του 1903.

Κ. Μακρής, Ο ζωγράφος Θεόφιλος στο Πήλιο, Βόλος 1939.

Ερανιστής (= Κ. Μακρής), "Το Γυμνάσιο αρρένων Βόλου", εφημ. Θάρρος (Βόλου), 27, 30 Ιουν. και 2, 4, 7, 9 Ιουλ 1949.

Ι. Σ. Μαρκαντώνης, Παραδόσεις Ιστορίας της παιδείας, Αθήνα 1983.

Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια του Χριστιανισμού, τ. 1ος, Αθήνα 1954, λήμμα: "Αθεϊκά ή Αθεϊστικά", σ. 193-196 (Ν. Θ. Μπουγάτσος).

Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, Ελληνικά Γράμματα-HERDER, Αθήνα 1966-1967.

Μεσεβρινός, Η προδομένη γλώσσα, Λευκωσία 1973.

Α. Μιχαηλίδης-Νουάρος, Εισαγωγικά κείμενα, Θεσσαλονίκη 1970.

―, Τα ιδανικά του Αλ. Δελμούζου, Ε.Ε.Φ.Σ.A.Π. Θεσσαλονίκης, τ. ΙΖ' (1978), σ. 217-235.

Κ. Μοσκώφ, Η εθνική και κοινωνική συνείδηση στην Ελλάδα - Ιδεολογία του μεταπρατικού χώρου, γ' έκδ., Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1978.

―, Εισαγωγικά στην Ιστορία του κινήματος της εργατικής τάξης, Θεσσαλονίκη 1979.

E. Μοσχονάς, "Ένας αιώνας Δημοτικισμού", στο: A. Πάλλη, Μπρουσός, Ερμής ΝΕΒ, 1975.

Τ. Μουγογιάννης, "Τα προηγηθέντα της Δίκης του Ναυπλίου", περιοδ. Κείμενα του Βόλου, τεύχ. 3 (1978), σ. 215-234.

N. Μουζέλης, Νεοελληνική κοινωνία - Όψεις υπανάπτυξης, Εξάντας, 1978.

Μ. Μουρτζόπουλος, Ο δάσκαλος - μνημόσυνο Βασ. Κόντη, Βόλος 1952.

Ε. Μπαδράβου, Από την ζωήν μου, Αθήνα 1984 (και Συμπληρωματικές διηγήσεις, ανέκδ. χειρ.).

Α. Μπακαλάκη - Ε. Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση "εις τα του οίκου" και τα γυναικεία καθήκοντα από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929, ΙΑΕΝ Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1987.

Γ. Μπαρτζής, "Τα αθεϊκά του Βόλου ή η Δίκη του Ναυπλίου", περιοδ. Επιστημονικό Βήμα του Δασκάλου, τεύχ 1ο (Σεπ.-Νοέμ. 1982), σ. 13-19·

TEXT_PAGE_SHORT370
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/371.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τεύχ. 2ο (Δεκ. 1982 - Φλεβ. 1983), σ. 27-34.

Α. Μπεναρόγια, Η πρώτη σταδιοδρομία του ελληνικού προλεταριάτου, Κομμούνα, Αθήνα 1986.

Δ. Μπιτσάνης, Το φιλολογικόν κέρδος της Δίκης των αθέων - από την επίσημον δικογραφίαν των αθεϊκών, 1911.

Σ. Μπουζάκης, Νεοελληνική Εκπαίδευση (1821-1985), Gutenberg, Αθήνα 1986.

Δ. Μωραΐτης, Ιστορία της παιδαγωγικής, γ' έκδ , Αθήνα 1953.

Νέα Εστία, περιοδικό, τεύχ. 750 (1.10.1958), σ. 1399-1471 - (αφιέρωμα στον Αλ. Δελμούζο). Περιέχονται: Π. Χάρη, "Ο εθνικός παιδαγωγός" - Σ. Κουγέα, "AD MEMORIAM" - Ι. Κακριδή, "Το πανεπιστήμιον Θεσ/νίκης για τον Α. Δελμούζο" - Μ. Τριανταφυλλίδη, "Το Αλφαβητάριο με τον ήλιο" - H. Βενέζη, "Πρώτη γνωριμία" - Ε. Παπανούτσου, "Ο άνθρωπος και το έργο" - Β. Τατάκη, "Η μνήμη του έργου του" - Κ. Δημαρά, "Απολογισμός" - Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου, "Μελέτες και πάρεργα", - Θ. Ξύδη, "Ο λογοτέχνης Δελμούζος" - Χ. Φράγκου, "Ο Δελμούζος και το μάθημα των νεοελληνικών" - Φ. Τζωρτζάκη, "Ο Δελμούζος και η νεοελληνική παράδοση" - Δ. Σιατόπουλου, «τα "Αθεϊκά"» - Π. Χάρη, "Ανέκδοτα γράμματα στον Α. Δελμούζο" - Μ. Κλεάνθους-Παπαδημητρίου, "Α. Δελμούζος ο άνθρωπος" - ΜΚΠ, "βιογραφικά" - K. Παπά, "από τη ζωή και το έργο του Δελμούζου" - «Το "Κρυφό Σκολειό''» - "ανέκδοτα γράμματα".

X. Νούτσος, Προγράμματα μέσης εκπαίδευσης και κοινωνικός έλεγχος (1931-1973), Θεμέλιο, Αθήνα 1979.

―, "Αλέξανδρος Δελμούζος", λήμμα στην εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Λαρούς-Μπριτάννικα, τ. 20ός, σ. 54-55.

Κ. Νταϊφάς, Π. Σταματίου, Το πανόραμα τον Βόλου, επιθεώρησις θεατρική εις πράξεις τρεις και με 22 τραγούδια, μουσική διασκευή B. Κόντη, Βόλος 1911.

Κ. Ξηραδάκη, Από τα αρχεία του Ελεγκτικού Συνεδρίου - Παρθεναγωγεία και δασκάλες του υπόδουλου ελληνισμού, τ. A-B, Αθήνα 1972-1973.

H. Ξηρακιάς, "Η ιστορική αναδρομή της βιομηχανίας του Βόλου (περίλ. διάλεξης)", εφημ. Θεσσαλία (Βόλου), 23.11.1980.

Ι. Ξηροτύρης, "Αλέξανδρος Δελμούζος", περιοδ. Λόγος και Πράξη, τεύχ. 6 (1978), σ. 3-16.

Π. Ξωχέλλης, "Απόψεις του Αλ. Δελμούζου για τον εκπαιδευτικό και το έργο του από τη σκοπιά της σύγχρονης Παιδαγωγικής", στο: Αφιέρωμα στον Ε. Παπανούτσο, τ. Α΄, Αθήνα 1980, σ. 525-532.

Οδηγός Βόλου-Νομού Μαγνησίας, Στατιστικόν τμήμα Εμπορικού Συλλόγου Βόλου, 1901.

TEXT_PAGE_SHORT371
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/372.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Παιδεία και ζωή, περιοδικό, έτος Β', τεύχ. 18-19, 15.6.1953, σ. 161-224. τεύχ. 20-21, 15.9.1953, σ. 244-247. Περιέχει: Ε. Παπανούτσου, "Ο Παιδαγωγός" - Β. Τατάκη, "Ο Δάσκαλος" - Κ. Δημαρά, "Εκπρόσωπος του νεοελληνικού ουμανισμού" - Θ. Σταύρου, "Ο Δελμούζος και οι αρχαίοι" - Χ. Καρούζου, "Ήθος ανθρώπω δαίμων" - Φ. Τζωρτζάκη, "Το σχολείο του Βόλου" - Ε. Παϊδούση, "Τι μας εδίδαξε ο Δελμούζος για την έκθεση του παιδιού και για τη ψυχαγωγία του", "Δύο ανέκδοτες επιστολές" - Γ. Αποστολάκη, ("η προσφορά του Δελμούζου"), "Σύντομες κρίσεις για το έργο του Δελμούζου" - Θ. Ξύδη, "Δημοσιεύματα Α. Δελμούζου", και Δ. Μάνου, "Ο A. Δελμούζος και οι απόδημοι".

I. M. Παναγιωτόπουλος, "Ο Δελμούζος", στο: Τα γράμματα και η τέχνη - μελετήματα και προσωπογραφίες, Αστήρ, Αθήνα 1967 [κείμενο του 1956].

Γ. Παναγιώτου, "Τα γράμματα στο Βόλο - α' οι πρώτες ρίζες", εφημ. Ταχυδρόμος (Βόλου), 31.3.1968.

―, "Τα γράμματα στο Βόλο - β' αναγνωρίσεις εδάφους", εφημ. Ταχυδρόμος, 12.5.1968.

―, "Παραστάσεις αρχαίου δράματος στο Βόλο", Αρχείο Θεσσαλικών Μελετών, τ. A', 1972, σ. 124-130.

―, "Σαιξπηρικά του Βόλου", εφημ. Ταχυδρόμος, 10, 17 και 24.9.1978.

―, "Ο τύπος του Βόλου", Αρχείο Θεσσαλικών Μελετών, τ. Ε', 1979, σ. 167-182.

―, Τεκμηρίωση 9 (δημοσιεύματα της "Θεσσαλίας" Βόλου, 1898-1978), τ. Α΄: Επιστήμες, Αθήνα 1980.

―, Τεκμηρίωση 10 (δημοσιεύματα 35 εντύπων του Βόλου, 1881-1978), τ. α': Επιστήμες - Τέχνες, Αθήνα 1980.

―, Τεκμηρίωση 13 (δημοσιεύματα της "Θεσσαλίας", τ. β': Καλές τέχνες - ξένες λογοτεχνίες, Αθήνα 1981.

Πανεπιστήμιο Κρήτης, Φιλοσοφική σχολή. Τομέας Παιδαγωγικών σπουδών. Οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα - προσπάθειες, αδιέξοδα, προοπτικές, Πανελλήνιο παιδαγωγικό συνέδριο, 11-13 Ιουλ. 1982, Ρέθυμνο 1986.

Σ. Παπαδημητρίου, Έργα και ημέραι Δημητριάδος Γερμανού, Αθήνα 1941.

Σ. Ν. Παπαδημητρίοο, Ιστορία του Δημοτικού μας σχολείου (1834-1895), Αθήνα 1950.

Χρ. Παπαζήσης, "Ίδια γεύση", εφημ. Ταχυδρόμος (Βόλου), 18 3.1973.

―, "Τα παλιά χρόνια", εφημ. Ταχυδρόμος, 20.3 1973.

W. (=Χρ. Παπαζήσης), «Ο θάνατος, ενός "θεουργού" και το Παρθεναγωγείο του Βόλου», εφημ. Ταχυδρόμος, 22.5.1949.

―, «Το "ανάθεμα" των φανατικών και άλλα ζωηρά επεισόδια του

TEXT_PAGE_SHORT372
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/373.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Παρθεναγωγείου Βόλου», εφημ. Ταχυδρόμος, 27.5.1949.

Μ. Μ. Παπαϊωάννου, "Τα περασμένα και τα σύγχρονα. Το κρυφό σκολειό του Βόλου", εφημ. Θεσσαλία (κυριακάτικα φύλλα: από 14.7 ως 29.12.1957).

Θ. Γ. Παπακωνσταντίνου, Νεοελληνική Παιδεία - Πολιτιστική κληρονομιά και ανανέωσις, τεύχ Α', Αθήνα 1976.

Γ. Παπακώστας, Ο Φώτης Φωτιάδης και το Αδερφάτο της Εθνικής Γλώσσας - η αλληλογραφία, Ε.Λ.Ι.A., Αθήνα 1985.

Αλ. Παπαναστασίου, Πολιτικά κείμενα, τ. Α-B, Μπάυρον, χ.χ.

E. Παπανούτσος, Αγώνες και αγωνία για την Παιδεία, Ίκαρος, 1965.

―, Η παιδεία το μεγάλο μας πρόβλημα, Δωδώνη, Αθήνα 1976.

―, Αλέξανδρος Δελμούζος - η ζωή του - επιλογή από το έργο του, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1978.

―, "Ένας δάσκαλος του Γένους", εφημ. Το Βήμα, 2.4.1978.

Ν. Παπαχατζής, Η περιοχή του Βόλου, δ' έκδ , Βόλος 1967.

Κ. Παπαχρίστος, "Αλέξανδρος Δελμούζος [ = συνέντευξη με βιογραφικά στοιχεία]", περιοδ. Νεοελληνικά Γράμματα (10.12.1938).

Γ. Πατελοδήμος, "Το χρονικό της ιδρύσεως και το παιδαγωγικό σύστημα του Ανώτερου Παρθεναγωγείου Βόλου", περιοδ. Αργοναύτης, αρ 3, (Απρ.-Ιούν.) 1976, σ. 1-15.

―, "Η πνευματική ζωή του Βόλου στις αρχές του αιώνος μας", περιοδ. Αργοναύτης, αρ. 3, (Απρ.-Ιούν.) 1976, σ. 1α-19α.

"Πενήντα ανέκδοτα γράμματα του Κ. Χατζόπουλου προς τον σοσιαλιστή Ν. Γιαννιό και την γυναικά του Αθηνά Γαϊτάνου-Γιαννιού", περιοδ. Νέα Εστία, τεύχ. 724-743, (1.9.1957 ως 15.6.1958).

Αρκάδιος Πηγαίος, "Από το Δελμούζο ίσαμε τον εκπαιδευτικό δημοτικισμό", περιοδ. Πειραϊκή-Πατραϊκή, αρ. 185, (Ιούλ.-Σεπτ.) 1978, σ. 103-104.

Λ. Πολίτης, "Αλέξανδρος Δελμούζος", στο: Θέματα της λογοτεχνίας μας, Β' σειρά, σ. 235-252.

―, «Η "Φοιτητική Συντροφιά" και η ιστορία της», στο: Θέματα της λογοτεχνίας μας, B' σειρά, σ. 221-234.

N. Πολίτης, "Έκθεσις επιθεωρήσεως των δημοτικών σχολείων της επαρχίας Βώλου", στο: Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των δημοτικών σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών, Υπουργείον Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1885, σ. 55-77.

Μ. Πολλάτος, Διακόσια χρόνια ελληνικού τεκτονισμού (1740-1940), Αθήνα 1952.

Π. Πολυχρονόπουλος, Παιδεία και πολιτική στην Ελλάδα - κριτική ανάλυση και αξιολόγηση των ιδεολογικών και γνωστικών λειτουργιών του

TEXT_PAGE_SHORT373
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/374.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

σχολικού συστήματος (1956-75), τ. Α-Β, Καστανιώτης, Αθήνα 1980.

Τα πρακτικά της εν Ναυπλίω δίκης του 1914 των αθέων και μαλλιαρών του Βόλου (ανταποκρίσεις του Κήρυκος), χ.χ.

"Πρόγραμμα Δημοτικού Σχολείου - Ανωτέρου Παρθεναγωγείου και Διδασκαλείου κοριτσιών. Υπόμνημα του Εκπαιδευτικού Ομίλου προς το Κ.Ε.Σ. της Δημ. Εκπαιδεύσεως", Δ.Ε.Ο., τ. Β' (1912), σ. 202-263.

Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνεδριον, Εργασίαι της διευθυνούσης επιτροπής - Πρακτικά των συνεδριάσεων - Σχολική έκθεσις, εν Αθήναις 1904.

Θ. Ρουμπάνης, Οι ρίζες του σοσιαλισμού στην Ελλάδα, Γλάρος, Αθήνα 1984.

Γ. Σακελλίων, "Ο δήμαρχος Παγασών (Βόλου) Νικόλαος Γεωργιάδης", Αρχείο Θεσσαλικών Μελετών, τ. Ζ', Βόλος 1985, σ. 9-40.

Θ. Σαμαράς, "70 χρόνια από την ίδρυση του Εργατικού Κέντρου Βόλου", εφημ. Θεσσαλία, 24, 28, 29 Δεκ. 1978.

Β. Σαμωνάς, Αλ. Δελμούζος - δάσκαλος προόδου, ΣΕΛΔΕ Λάρισας [δακτ/μένη], 1982-1983, σ. 17.

Δ. Σαράτσης, "Τα αθεϊκά του Βόλου - Το Παρθεναγωγείον", (επιστολή), εφημ. Αθήναι, 20.9.1911.

(Δ. Σαράτσης), Διά να παύση η συκοφαντία και η εκμετάλλευσις, Βόλος 1911.

―, "Η γένεση και η ζωή του Ανωτέρου Παρθεναγωγείου Βόλου", περιοδ. Νέα Εστία, τεύχ. 309 (1.11.1939), σ. 1471-1479.

―, Εκλογή από τα δημοσιεύματά του, (επιμ. K. Μακρής), Βόλος 1954.

N. Σβορώνος, Επισκόπηση της νεοελληνικής Ιστορίας, β' έκδ., Θεμέλιο, Αθήνα 1976.

Ι. Σηφαλάκης, Δημήτρης Σαράτσης - ο γιατρός, ο οδηγός, Αθήνα 1951.

Γ. Σιαφλέκης, Τάκης Οικονομάκης - ο δημοσιογράφος, ο ποιητής, ο άνθρωπος, ο πατριώτης, Βόλος 1952.

―, Σύντομη ιστορία της οικονομικής ανάπτυξης τον Βόλου (1881-1981), Λάρισα 1982.

Γ. Σκληρός, Το κοινωνικόν μας ζήτημα, β' έκδ., Αθήνα 1922.

―, Τα σύγχρονα προβλήματα του ελληνισμού, β' έκδ., Αθήνα 1970.

Συμπόσιο για τη δημοτική γλώσσα, έκδ. A.T.Ι., 1965.

Σ. Σωμερίτης, Η μεγάλη καμπή του σοσιαλισμού (1932-1935), Παπαζήσης, Αθήνα 1978.

―, Η μεγάλη καμπή (Μαρτυρίες - αναμνήσεις) 1924-1974, Αθήνα 1975.

Γ. Τελεμίτης, Κάτω τα είδωλα, Αλεξάνδρεια 1909.

N. Τερζής, "Απόψεις για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση - εξωτερική και εσωτερική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση", περιοδ. Φιλόλογος, τεύχ. 23, Ιαν. 1981, σ. 272-281.

―, Η παιδαγωγική του Αλέξανδρου Δελμούζου - συστηματική εξέταση

TEXT_PAGE_SHORT374
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/375.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

του έργου και της δράσης του, Θεσσαλονίκη 1981.

―, Εκπαιδευτική Επιτροπή (1916-1920): ένα γράμμα με το πρόγραμμά της για το 1917-18 και τα πρακτικά των συνεδρίων της, Ε.Ε.Φ.Σ. του Α.Π.Θ., τ. ΚΒ', Θεσσαλονίκη 1984, σ. 579-616.

―, "Ο ρόλος της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στο ζήτημα της εκπαίδευσης των εκπαιδευτικών", περιοδ. Φιλόλογος, τεύχ. 45 (1986), σ. 190-193.

―, "Η θητεία του Αλ. Δελμούζου στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (1928-1945)", περιοδ. Νέα Παιδεία, τεύχ. 42 (1987), σ. 31-50.

N. Terzis, Die Reformpädagogische Bewegung Griechenland zwischen traditionlismus, und modernisierung (1902-1920). Der erzicherische Demotikismus, Φρανκφούρτη 1980.

Σ. Τζουμελέας - Π. Παναγόπουλος, Η εκπαίδευσή μας στα τελευταία 100 χρόνια, Δημητράκος, Αθήνα 1933.

Μ. Τριανταφυλλίδης, "Το έργο του Ομίλου", Δ.Ε.Ο., τεύχ. 5, 1915, σ. 1-10.

―, "Δέκα χρόνια", Δ.Ε.Ο., τεύχ. 9,1921, σ. 5-26.

―, Δημοτικισμός - ένα γράμμα στους δασκάλους μας, Αθήνα 1926.

―, Άπαντα, τ. Ε', Θεσσαλονίκη 1963.

―, Αυτοβιογραφικές σελίδες, Θεσσαλονίκη 1979.

―, Νεοελληνική γραμματική, Ι. Ιστορική εισαγωγή, β' έκδ., Θεσσαλονίκη 1981.

Μνήμη Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Είκοσι χρόνια από το θάνατό του, Α.Π.Θ. Ινστιτούτο Νεοελληνικών σπουδών, Θεσσαλονίκη 1979.

Τιμητικές εκδηλώσεις για τα εκατό χρόνια από τη γέννηση τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Α.Π.Θ. Ινστιτούτο Νεοελληνικών σπουδών, Θεσσαλονίκη 1987.

Σ. Τριανταφυλλίδης, Οι κολλίγοι της Θεσσαλίας - μελέτη περί μορτής, Στοχαστής, 1974.

K. Τριανταφυλλόπουλος, Θεός και θέμις, έλεγχος του 13/1912 βουλεύματος των Εφετών Λαρίσης, Αθήνα 1912.

Άθως Τριγκώνης, Χρονικά του Βόλου, Βόλος 1934.

"Παρουσία του Χαρίλαου Τρικούπη", Τετράδια Ευθύνης, τεύχ. 12 (1981).

Μ. Τσιριμώκος, "Ιστορία του Εκπαιδευτικού Ομίλου", περιοδ. Νέα Εστία, τεύχ. 15 Ιουλίου και 1 Αυγούστ. 1927, σ. 401-410 και 468-478.

Α. Τσιτσόπουλος, "Ο Δημήτριος Τσαμασφύρος και η Δίκη του Ναυπλίου", εφημ. Βόρειοι Σποράδες, Μάρτ. 1976.

"Προς τιμήν της κ. Αννέτας Τσολάκη - Η προχθεσινή καλλιτεχνική εκδήλωσις", εφημ. Ταχυδρόμος (Βόλου), 24.3.1970.

TEXT_PAGE_SHORT375
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/376.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Δ. Τσοποτός, "Επαρχία Βόλου", περιοδ. Θεσσαλικά χρονικά - έκτακτος έκδοσις, 1935, σ. 133-151.

Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή - Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Θεμέλιο, β' έκδ, 1979.

―, Κοινωνική ανάπτυξη και κράτος - Η συγκρότηση του δημοσίου χώρου στην Ελλάδα, Θεμέλιο, 1981.

Υπουργείον των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Στατιστική της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως (1910-1911), Αθήνα 1912.

Γ. Φάτσης, "Μια μαθήτρια του Δελμούζου στο Παρθεναγωγείο θυμάται..." - "Μια ακόμη μαθήτρια του Παρθεναγωγείου Βόλου αφηγείται" - "Πώς και γιατί ιδρύθηκε το Παρθεναγωγείο στο Βόλο" - "Το Παρθεναγωγείο καταργείται...", εφημ. Το Βήμα, 22.2 και 2, 3, 4.3.1976.

E. Φουρναράκη, Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών - Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910), Ένα ανθολόγιο, ΙΑΕΝ Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1987.

Χ. Φράγκος, "Ο A. Δελμούζος και οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις", περιοδ. Λόγος και Πράξη, τεύχ. 8 (1979), σ. 3-18.

Α. Φραγκουδάκη, Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι - Άγονοι αγώνες και ιδεολογικά αδιέξοδα στο μεσοπόλεμο, Κέδρος 1977.

―, Ο εκπαιδευτικός δημοτικισμός και ο γλωσσικός συμβιβασμός του 1911, Ιωάννινα 1977.

Γ. Φτέρης, "Η 50ή επέτειος των Αθεϊκών. Δύο στρατόπεδα αντιμέτωπα", εφημ. Το Βήμα, 5.4.1964.

―, "Το γλωσσικό Κιλελέρ", εφημ. Το Βήμα, 20.3.1966.

Φ. Φωτιάδης, Το γλωσσικόν ζήτημα και η εκπαιδευτική μας αναγέννησις. Αθήνα 1902.

K. Χανιώτης, Ο νεοελληνικός εκπαιδευτικός διαφωτισμός (1908-1964), χ.χ.

Δ. Χαραλάμπους, Ο Εκπαιδευτικός Όμιλος: η ίδρυση, η δράση του για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και η διάσπασή του, Αφοι Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1987.

Χ. Χαρίτος, "Ο Βάρναλης σχολάρχης στην Αργαλαστή", περιοδ. Κείμενα του Βόλου, τεύχ. 1 (1976), σ. 41-51.

―, "Ο Ρήγας Γκόλφης και μια ανάγνωση έργου του στο Βόλο", εφημ. Θεσσαλία, 3.10.1976.

―, «Σελίδες από τη δίκη των "αθέων" - Άγνωστο χειρόγραφο του Τ. Οικονομάκη», περιοδ. Αργοναύτης, τεύχ. 3, (Απρ.-Ιούν.) 1976, σ. 1β-26β

TEXT_PAGE_SHORT376
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/377.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

―, "Η εισηγητική έκθεση του Δ. Σαράτση για την ίδρυση του Παρθεναγωγείου Βόλου", περιοδ. Θεσσαλική Εστία, τεύχ. 32, (Μάρτ.-Απρ.) 1978, σ. 329-341.

―, "Ο ρόλος της Πην. Χριστάκου στη διαμόρφωση κατηγορίας εναντίον του Παρθεναγωγείου Βόλου", Αρχείο Θεσσαλικών Μελετών, τ. Ε' (1979), σ. 23-40.

―, "Το πρωτότυπο της Έκθεσης Σαράτση για την ίδρυση του Παρθεναγωγείου Βόλου", περιοδ. Κείμενα του Βόλου, τεύχ. 6, 1979, σ. 541-544.

―, Το Παρθεναγωγείο και τα "Αθεϊκά" του Βόλου - Η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών, Εταιρεία Θεσσαλικών Ερευνών, Βόλος (1980).

―, Σημειώσεις για το εργατικό κίνημα στην Ελλάδα. Η "νηπιακή" και η "παιδική" του ηλικία (1879-1918). Η περίπτωση του Βόλου, Βόλος 1984.

―, «Παιδαγωγικές θέσεις του Αλέξανδρου Δελμούζου. Μικρή συμβολή στη γνωριμία του έργου του "εθνικού" παιδαγωγού», περιοδ. Λόγος και Πράξη, τεύχ. 28 (1986), σ. 5-55.

―, Το Παρθεναγωγείο και τα "Αθεϊκά" του Βόλου. Συμβολή στη μελέτη των εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων στη νεότερη Ελλάδα, διδ. διατριβή. Αθήνα 1986.

―, "Το διδακτικό προσωπικό του Παρθεναγωγείου του Βόλου", περιοδ. Ώρες (Βόλου), τεύχ. 14 (15 3 1987), σ. 52-55.

Γ. Χασιώτης, Η παρ' ημίν Δημοτική Παίδευσις από της Αλώσεως Κων/πόλεως μέχρι σήμερον, Ο εν Κων/πόλει ελληνικός φιλολογικός σύλλογος, τ. H' (1873-1874), σ. 94-129.

Ι. Χασιώτης, Θεσσαλική βιβλιογραφία (1636-1962), Φιλάρχαιος Εταιρεία Βόλου, 1971.

Θ. Χατζηπανταζής - A. Μαράκα, Η αθηναϊκή επιθεώρηση, τ. Α-Γ, Ερμής, Αθήνα 1977.

Θ. Χατζηστεφανίδης, Ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης (1821-1986), Παπαδήμας, Αθήνα 1986.

Χ. Α., "Πάλι στην επικαιρότητα. Αλέξανδρος Δελμούζος. Υπήρξε ένας σταυροφόρος της φωτισμένης παιδείας", εφημ. Θεσσαλία, 6.3.1977.

Κ. Χρηστόπουλος, Εμπορικός οδηγός Βόλου-Πηλίου-Αλμυρού, Βόλος 1911.

Α. Ψιλοπούλου, "H χαμένη άνοιξη της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, 1908-1911. Το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο Βόλου όπως το έζησαν δύο παλιές μαθήτριες", περιοδ. Πάνθεον, 1984 [= συνεντεύξεις με τις κ.κ. Α. Αντωνοπούλου και Ε. Μπαδράβου].

TEXT_PAGE_SHORT377
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

        σαν τον πρώτον..."1! M' όλα ταύτα η προσωπική παρέμβαση του Βενιζέλου πρέπει να έπαιξε το ρόλο της στις διαδικασίες της ίδιας της Δίκης και ίσως στη διαμόρφωση του αποτελέσματός της.

        Ένας άλλος απροσδόκητος εχθρός του Παρθεναγωγείου υπήρξε ο Σοφ, Τριανταφυλλίδης, δικηγόρος του Βόλου, εκδότης της φιλελεύθερης Πανθεσσαλική και υπέρμαχος από τους πιο δραστήριους των δικαίων των Θεσσαλών αγροτών. Χαρακτηρίζω τον Τριανταφυλλίδη "απροσδόκητο" πολέμιο του Α.Δ.Π., γιατί ο ίδιος ήταν φίλος, ομοϊδεάτης και ως ένα χρονικό σημείο συνήγορος του Σαράτση στην υπόθεση των "Αθεϊκών". Ο Δελμούζος σε μια επιστολή του αντίθετα είναι κατηγορηματικός. Γράφει στο Σαράτση: "...συλλογίζομαι όμως πως ο Τριανταφυλλίδης είναι πολιτικός, επομένως πολύ αμφιβόλου ηθικής, όπως μας δείχνει και το παρελθόν του. Αυτός κυρίως από πολιτικό συμφέρον, θέλοντας να έχη μαζί του το Δεσπότη, υποκίνησε όμως τις σκηνές τον διωγμού κατά τον Σχολείου και των ατόμων μας..."3. Αν o συλλογισμός του Δελμούζου είναι σωστός, βρισκόμαστε μπρος σ' ένα εμφαντικό παράδειγμα της ρευστότητας των συνειδήσεων ανθρώπων, που κατείχαν σημαντικές θέσεις στην πολιτική και κοινωνική ζωή του τόπου. Δεν είναι επομένως παράξενο το πώς ξεσηκώθηκε το κύμα της λαϊκής αγανάκτησης εναντίον του Σχολείου.

        Αν όμως οι πρωταγωνιστές εντόπισαν με επιτυχία τα πρόσωπα των πιο σημαντικών από τους διώκτες τους, τα ερωτήματα γιατί πολεμήθηκε το Σχολείο του Βόλου και γιατί καταδιώχτηκαν οι ίδιοι, δε δίνουν άμεση απάντηση. Πάρα πολλές φορές, τόσο ο Σαράτσης όσο και ο Δελμούζος, αναρωτιούνται γιατί τους πολέμησαν, γιατί τους "πρόδωσε" η τάξη τους και απορούν με την εξέλιξη που πήρε η υπόθεση· "Είμεθα αθωότατοι", διακηρύσσουν σε

        ——————————————

        1. Στο ίδιο, τ. Β', σ. 373.

        2. Επιστολή της 31ης Ιουλ. 1911 (στο ίδιο, τ. Β', σ. 278). Στην Αλληλογραφία δε φαίνεται πώς αντέδρασε ο Σαράτσης στις υποψίες του Δελμούζου· πάντως δε συνεχίστηκε η υπεράσπιση των κατηγορουμένων από τον Τριανταφυλλίδη· τούτο οφείλεται και σε άλλους λόγους (λ.χ. σφοδρή πολιτική αντιζηλία Τριανταφυλλίδη - Ζάχου).