Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 40-59 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/40.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

την επομένη των αιματηρών επεισοδίων στο Κιλελέρ, στο Βόλο έγινε το μεγάλο συλλαλητήριο των εργατικών τάξεων. Οργανωμένο το συλλαλητήριο από το Εργατικό Κέντρο του Βόλου, είχε ως αποτέλεσμα την έκδοση ψηφίσματος διαμαρτυρίας για τα γεγονότα και αίτημα την απόδοση δικαιοσύνης στους θεσσαλούς αγρότες1.

Σημαντικό, τέλος, γεγονός της περιόδου αυτής, σχετικό με το αγροτικό πρόβλημα της Θεσσαλίας, υπήρξε η σύγκληση στο Βόλο του Β' Πανελλήνιου Αγροτικού Συνεδρίου, στις 9-14 Σεπτεμβρίου 1912. Στο Συνέδριο αυτό αντιπροσωπεύτηκαν όλες οι (αντίθετες) απόψεις των πολιτικών παραγόντων της χώρας, εκτός από τους ίδιους τους αγρότες. Ακούστηκαν οι κυβερνητικές θέσεις από τον υπουργό A. Μιχαλακόπουλο, οι απόψεις των εκπροσώπων των τσιφλικούχων Δ. Τσοποτού, Π. Πολίτη, Γ. Ζωγράφου, οι φιλαγροτικές τοποθετήσεις των πολιτευτών Δ. Μπούσδρα, Σ. Σπυρομήλιου, Θ. Φίλιου, Σ. Τριανταφυλλίδη κ.ά., και τα επιχειρήματα των σοσιαλιστών Κ. Ζάχου, A. Βαμβέτου και A. Παπαναστασίου2. Τα συμπεράσματα για το ελληνικό αγροτικό ζήτημα υπήρξαν οπωσδήποτε θετικά, αλλά δε δόθηκαν πολιτικές λύσεις στα προβλήματα. Και κυρίως αναβλήθηκε η λήψη απόφασης, που να ικανοποιεί το αίτημα των αγροτών της Θεσσαλίας να διανεμηθούν οι γαίες στους ακτήμονες.

3. Πνευματική κίνηση

Σ' ένα τόπο, όπως η περιοχή του Βόλου, καθώς ανασυντάσσεται και σταθεροποιείται η αστική τάξη, όπως σ' ολόκληρη την Ελλάδα την ίδια εποχή, δημιουργούνται νέες συνθήκες οικονομικής,

——————————————

1. Περιγραφή των εκδηλώσεων της 7ης Μαρτίου στο Βόλο και το κείμενο του ψηφίσματος στις εφημερίδες της επομένης. (Πβ. εφημ. Σκριπ της 8.3.1910: αναδημοσιεύει ο Γ. Καρανικόλας, Κιλελέρ, ό.π., σ. 73-74).

2 Βλ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία..., ό.π., σ. 1006-1008, και του ίδιου, Ιστορία του αγροτικού κινήματος στην Ελλάδα, Μπουκουμάνης, δ' έκδ., Αθήνα 1973, σ. 130.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/41.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κοινωνικής και πνευματικής ζωής. Ιδιαίτερα η πολιτισμική άνοδος της πόλης βρίσκει στέρεο έδαφος στις κοινωνικές μεταλλαγές, που πραγματοποιούνται στο χώρο αυτό. Η πνευματική άνθηση του Βόλου, κατά τη διάρκεια των πρώτων δεκαετιών μετά την απελευθέρωση του, αντικατοπτρίζεται στη δραστηριότητα ατόμων ή ομάδων, που διαμορφώνουν την καλλιτεχνική, επιστημονική, λογοτεχνική και γενικότερα την πνευματική φυσιογνωμία της πόλης.

Αν η καλλιτεχνική, και γενικότερα η ψυχαγωγική, ανατροφή του λαού αποτελεί τεκμήριο της κοινωνικής του παιδείας, μπορούμε να βεβαιώσουμε πως στο Βόλο, κατά την περίοδο που εξετάζουμε, τοποθετήθηκαν οι βάσεις μιας καλλιτεχνικής παράδοσης, που και στις μέρες μας διαφοροποιεί το κοινό του Βόλου απέναντι στις υπόλοιπες θεσσαλικές πόλεις. Η λειτουργία στο Βόλο ψυχαγωγικών κέντρων, θεατρικών παραστάσεων και μουσικών εκδηλώσεων είναι αποδείξεις της αισθητικής καλλιέργειας, που οφείλεται στην πρόοδο του αστικού πνεύματος· η επαρχιακή ατμόσφαιρα, πηγή μιζέριας για τους πολλούς, "ποικίλλεται" από τέτοιες ευκαιρίες προς τους λίγους, και σχηματίζεται έτσι ένα ευήκοο κοινό των καλλιτεχνικών ρευμάτων.

Οι πρώτες θεατρικές παραστάσεις δόθηκαν στο Βόλο από αθηναϊκούς θιάσους, όπως των Δ. Αλεξιάδη, Π. Βονασέρα και Ε. Βούλγαρη. Μετά την απελευθέρωση και ως τις αρχές του 20ού αιώνα, οι πιο γνωστοί θίασοι που ήρθαν στο Βόλο, ήταν των αδελφών Ταβουλάρη, του N. Λεκατσά, του Κ. Χρηστομάνου και του Θ. Οικονόμου. Το ρεπερτόριο των θιάσων που έρχονταν να δώσουν παραστάσεις στο Βόλο, ήταν αντάξιο της εποχής. Οι αθηναϊκές επιλογές και οι επιρροές του γαλλικού θεάτρου μεταφυτεύονται στην "καταδεκτική" επαρχία. Επικρατεί το ρομαντικό δράμα, το ηθογραφικό κωμειδύλλιο, οι φαρσοκωμωδίες και οι επιθεωρήσεις, που αναμφισβήτητα έτερπαν το κοινό. Αξίζει πάντως να εντοπίσουμε το ενδιαφέρον μας στις παραστάσεις αρχαιοελληνικού δραματολογίου και των σαιξπηρικών έργων, που αποτελούσαν το κλασικό ρεπερτόριο των θιάσων κάποιας

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/42.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ποιότητας1. Ως θεατρική αίθουσα χρησιμοποιήθηκε, κατά τα πρώτα χρόνια της ιστορίας της πόλης (μερικά δηλ. χρόνια πριν από την απελευθέρωση), η αποθήκη Κ. Τοπάλη, στην οδό Κενταύρων, και ως αίθουσες θερινών παραστάσεων, το "Κέντρο του Αποστόλη", στην ανατολική πλευρά της Εξωραϊστικής, άλλο στο τέρμα της οδού Κενταύρων και τρίτο στη διασταύρωση των οδών Ορμινίου και Ερμού, Μεταπελευθερωτικά λειτούργησαν: το θέατρο "Ορφεύς", στην τομή της σιδηροδρομικής γραμμής και της οδού Λαρίσης, το θέατρο "Απόλλων", όπου το σημερινό Τελωνείο, το θέατρο "Αθήναιον", στη συνοικία Παλαιού Λιμεναρχείου κ.ά. Κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα λειτούργησαν ως αίθουσες θεατρικών (και άλλων) παραστάσεων, το "Θέατρον Πολυθέαμα" στην παραλιακή οδό Αργοναυτών, το θέατρο "Νέα Ζωή", το πρώην "του Αποστόλη" και το θερινό θέατρο Σπάλα2,

Ιδιαίτερος λόγος πρέπει να γίνει για το Δημοτικό Θέατρο του Βόλου. Ήταν χτισμένο στην αρχή της πλατείας Στρατώνων (P. Φεραίου) και αποτελούσε μικρογραφία ιταλικής Όπερας, κτήριο νεοκλασικού ρυθμού· εγκαινιάστηκε στις 2.2.1897, επί δημαρχίας A. Τοπάλη. Εκεί δίνονταν οι περισσότερες και οι πιο αξιόλογες παραστάσεις για πολλές δεκαετίες3.

——————————————

1. Πβ. Γ. Παναγιώτου, "Παραστάσεις αρχαίου δράματος στο Βόλο", Αρχείο Θεσσαλικών Μελετών, τ. A', 1972, σ. 124-130. Του ίδιου, "Σαιξπηρικά του Βόλου", εφημ. Ταχυδρόμος (Βόλου), 10,17, 24.9.1978. πληροφορίες για τις θεατρικές παραστάσεις στο Βόλο περιέχει το δημοσίευμα: Μ. Μ. Παπαϊωάννου, "Θεατρικά χρονικά του Βόλου", εφημ. Θεσσαλία (Βόλου), 1.8.1952.

2. Πληροφορίες για την καλλιτεχνική κίνηση του Βόλου στα: α) A. Τριγκώνης. Χρονικά του Βόλου, ό.π, σ. 68-74 και 81-85· β) Οδηγός Βόλου, ό.π.· γ) Εμπορικός οδηγός Βόλου..., όπ.· δ) Γ. Παναγιώτου, "Σαιξπηρικά του Βόλου", ό.π.· ε) εφημερίδες της εποχής, και στ) Ο Βόλος και το Πήλιο (ομαδική προσπάθεια δασκάλων της A' εκπαιδ. περιφέρειας Μαγνησίας), 1959, σ. 190-201.

3. Πολύ χαρακτηριστικός είναι ο Κανονισμός λειτουργίας του Δημοτικού Θεάτρου Βόλου. Το μοναδικό αντίγραφο του βρίσκεται σήμερα στα γραφεία του Τ.Ε.Ε. - Τμήμα Βόλου.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/43.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Οι ευκαιρίες ψυχαγωγίας για τους Βολιώτες ήταν πολλές στην επαρχιακή τους πόλη1. Η "υψηλή" κοινωνία είχε τη δυνατότητα να συχνάζει στις Λέσχες· το 1900 λειτουργούσαν δύο και το 1905 έγιναν τρεις.

Διάφορα ρεσιτάλ με έργα κλασικής μουσικής που έδιναν στα υπαίθρια παραλιακά κέντρα όμιλοι ιταλών ή αυστριακών μουσικών, είτε σε ειδικές συγκεντρώσεις στα σπίτια των προξένων Ιταλίας Μπόρελ και Αυστρίας Μαρίτσιεχ, έτερπαν τους αστούς, που μπορούσαν να τ' απολαύσουν.

Η πρώτη επίσημη μουσική εκδήλωση έγινε στο Βόλο τον Ιούνιο του 1896 "υπέρ των γυναικοπαίδων της Κρήτης". Το 1901 με πρωτοβουλία των Β. Περβανά και Δ. Σαράτση ιδρύθηκε η "Μουσική Εταιρεία", που ανέθεσε τη διεύθυνση της σχολής της, στα 1904, στην Αννέτα Ραζή· εκείνη προσκάλεσε

——————————————

1. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις της βολιώτικης ψυχαγωγίας ας αναφερθούν:

α) Ο γιορτασμός του Καρναβαλιού του 1909, που διοργάνωσαν οι τοπικές συντεχνίες και περιλάμβανε 62(!) σατιρικά άρματα (περιγραφή και ρεπορτάζ στην εφημ. Πανθεσσαλική της 10ης Φεβρουαρίου 1909).

β) Η παράσταση της επιθεώρησης "Το πανόραμα του Βόλου" των Κ. Νταϊφά - Π. Σταματίου, που πρωτοπαρουσιάστηκε από το θίασο της Β. Στεφάνου στο θέατρο "Πολυθέαμα", στις 27.7.1911. Η επιθεώρηση, που περιλάμβανε μουσικά ιντερμέδια, γραμμένα από το Β. Κόντη, σατίριζε πρόσωπα και καταστάσεις της κοινωνικής ζωής του Βόλου. [Πβ. Παπ. ( = Χρ. Παπαζήσης), "Ίδια γεύση", εφημ. Ταχυδρόμος της 18.3.1973· του ίδιου, "Τα παλιά χρόνια", ό.π., φ. της 20 3.1973· και Ν. Κολιού, "Παλιά ωδεία-παλιοί τραγουδισταί", εφημ. Θεσσαλία της 1.7.1976].

Αξίζει να σημειωθεί ότι και στις δύο περιπτώσεις αντικείμενο σάτιρας υπήρξε το Παρθεναγωγείο του Βόλου· ένα από τα άρματα του Καρναβαλιού του 1909 σατίριζε τις μαθήτριες του Α.Δ.Π., και μάλιστα το άρμα αυτό πήρε το ... πέμπτο βραβείο(!) από την ελλανόδικο επιτροπή. Και στην επιθεώρηση του 1911 (παιγμένη λίγους μόνο μήνες μετά την κατάργηση του Σχολείου) μερικά από τα σατιρικά τραγούδια αφορούσαν τη διδασκαλία στο Α.Δ.Π. ! (Κ. Νταϊφάς - Π. Σταματίου, Το Πανόραμα του Βόλου. Επιθεώρησις θεατρική εις πράξεις 3 και με 22 τραγούδια, εν Βόλω, εκ του τυπογραφείου της εφημ. "Θεσσαλία", 1911).

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/44.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τον ίδιο χρόνο το Βασ. Κόντη, μετέπειτα καθηγητή στο Α.Δ.Π. Στα 1905 η Αν. Ραζή, σύζυγος πλέον του A. Τσολάκη, ίδρυσε το "Ωδείο Βόλου", όπου συνεργάστηκε πάλι o Κόντης1. Το Ωδείο οργάνωνε, εκτός από τις συναυλίες, διαλέξεις, εκθέσεις, φιλανθρωπικές γιορτές και χορούς. Στο Ωδείο αυτό στεγάστηκε και o "Σύλλογος Ερασιτεχνών", που με πρόεδρο τον Κ. Αθανασάκη, είχε δημιουργήσει κάποια παράδοση στις μουσικές ασχολίες των βολιωτών. Πρέπει ακόμη να σημειωθεί η καλλιέργεια της οργανικής μουσικής στο Βόλο με την καθιέρωση από το 1898 της Φιλαρμονικής, που ίδρυσε η "Φιλόπτωχος Αδελφότης", και λίγο αργότερα της Μανδολινάτας Βόλου.

Η ζωγραφική τέχνη είχε δημιουργήσει στο Πήλιο μια αξιόλογη παράδοση, ήδη από τους τελευταίους αιώνες της τουρκοκρατίας, με έργα εκκλησιαστικής και κοσμικής ζωγραφικής, Η παράδοση συνεχίστηκε και κατά τη διάρκεια των δεκαετιών μετά την απελευθέρωση. Η περίπτωση του λαϊκού ζωγράφου Θεόφιλου Χατζημιχαήλ, που από το 1893 ή 1894 βρίσκεται στην περιοχή του Βόλου και των χωριών του Πηλίου, είναι χαρακτηριστική2. Παράλληλα προς τη λαϊκή ζωγραφική, ο νέος τρόπος ζωής και σκέψης των κατοίκων του Βόλου αναζήτησε την αισθητική καλλιέργεια του στην κοσμική τέχνη του χρωστήρα. Τότε συνέρρευσαν στο Βόλο, πόλη που πρόσφερε τις δυνατότητες σ' έναν καλλιτέχνη να δημιουργήσει, ζωγράφοι ντόπιοι κι από άλλες περιοχές. Ο πρώτος θεσσαλός ζωγράφος, που πήρε δίπλωμα της Σχολής Καλών Τεχνών (1889), ο Στ. Στουρνάρας, έρχεται στο Βόλο και ζωγραφίζει, ενώ παράλληλα ασχολείται με την καλλιτεχνική φωτογραφία. Η πρώτη έκθεση έργων ζωγραφικής του Ι. Γιαμαλή πραγματοποιείται το Νοέμβριο του 1895 στο

——————————————

1. Οι αναμνήσεις της Αν. Τσολάκη και αναφορά στη δράση της στη Μουσική Εταιρεία, το Ωδείο και το Σύλλογο Ερασιτεχνών, αναφέρθηκαν στην τιμητική εκδήλωση, που έγινε στο Βόλο στις 22.3.1970 (βλ. εφημ. Ταχυδρόμος της 24.3.1970).

2. Βλ. Κίτσου Μακρή, Ο ζωγράφος Θεόφιλος στο Πήλιο, 1939.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/45.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

καφενείο Γιαννόπουλου στην παραλία. Κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα στο Βόλο μπαίνουν οι βάσεις μιας λαμπρότατης άνθησης της ζωγραφικής τέχνης, που θα ακμάσει εδώ την περίοδο 1910-1930. Σημαντικός ζωγράφος, θαλασσογράφος κυρίως, που ζει κι εργάζεται στο Βόλο τότε, είναι ο Ι. Πούλακας, και προς το τέλος της περιόδου ο Κ. Γκέσκος. Θα πρέπει τέλος παρενθετικά να αναφερθεί ότι την ίδια εποχή γεννήθηκε στο Βόλο (1888) o Τζ. Ντε Κίρικο, ο μετέπειτα διάσημος ιταλός ζωγράφος, που στο Βόλο έκανε τα πρώτα του σχέδια1.

Η προσφορά των βολιωτών διανοουμένων έχει να παρουσιάσει αξιόλογα δείγματα γραφής, κατά τη διάρκεια των πρώτων δεκαετιών, μετά το 1881. Οι πρώτοι εκπρόσωποι των βολιώτικων γραμμάτων ανήκαν στις αρχοντοοικογένειες των πρώτων οικιστών της πόλης. Η πρώτη γενιά των εκπροσώπων του πνευματικού Βόλου ασχολήθηκε με την εξερεύνηση της πατρότητας της θεσσαλικής γης και την αναμόχλευση του ιστορικού της παρελθόντος. Η λογοτεχνική δημιουργία θα δώσει δείγματα μετά την είσοδο του 20ού αιώνα και αφού γονιμοποιηθεί εδώ ο σπόρος του παλαμικού λόγου και των πρωτοπόρων του Δημοτικισμού.

Στην πρώτη γενιά ανήκουν οι ιστοριογραφικές και αρχαιογνωστικές μελέτες του Δημ. Τσοποτού, η ιστορικογεωγραφική περιπλάνηση στη Θεσσαλία του Νικ. Γεωργιάδη, η πολιτικοοικονομική αρθρογραφία του Σοφ. Τριανταφυλλίδη, οι ανθρωπολογικές μελέτες του Σ. Σπυρίδη, οι νομικές του Γ. Φιλάρετου, οι γραμματολογικές του Ρ. Καμηλάρι, οι αρχειακές του Περ. Αποστολίδη, οι αρχαιολογικές έρευνες και δημοσιεύσεις του Απ. Αρβανιτόπουλου και του Νικ. Γιαννόπουλου, η σημειωματογραφία των Γ. Σακελλαρίδη-Θετταλομάγνητος, Ν. Σεϊτανίδη, Σ. Ζωγραφίδη και Ν. Αλλοτινού, η αναδιφητική πολυπραγμοσύνη του Ζωσιμά Εσφιγμενίτη, οι "διατριβές" του Δ. Μάγνητος, οι ιστορικο-λαογραφικές αναδιφήσεις του Γ. Αδρακτά και τα 

——————————————

1. Πληροφορίες για τους ζωγράφους και τη ζωγραφική στο Βόλο στο: Φ. Βογιατζή, Η Θεσσαλική ζωγραφική, Αθήνα 1980.

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/46.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μυθιστοριογραφικά φανερώματα του Δ. Τσιμπούκη1.

Η δεύτερη γενιά των βολιωτών διανοουμένων δραστηριοποιείται με τον ερχομό του 20ού αιώνα. Οι εκπρόσωποί της είναι κυρίως ποιητές και πεζογράφοι, με λυρική έμπνευση και πεσσιμιστική φυσιογνωμία.

Στους απόδημους ανήκουν οι ποιητές: Πέτρος Μάγνης, Γεώργ. Δούρας, Ευστ. Νέος, Δημ. Καπετανάκης, Πήλιος Ζάγρας, Κώστας Τσαγκαράδας και Κρέων Κυριακίδης. Αντίθετα με επίκεντρο το Βόλο, ως τόπο διαμονής ή προέλευσης, παρουσιάζουν τα πρώτα ή τα μοναδικά τους ποιητικά, κυρίως, έργα οι: Θ. Επιφανιάδης, Σπ. Μουσούρης, Ν. Μαργωμένος, Διαμ. Παπαγιάννης (Πεύκος Ορεινός), Δημ. Κασσαβέτης, Ζήσης Κυρτσώνης, Ν. Δημητριάδης, Στ. Βλάχος, Κ. Νταϊφάς, Αλ. Μαρπουτζόγλου και ο Τάκης Οικονομάκης (Τάκης Σαρακηνός)2.

Στα 1908 παρουσιάζεται μια φιλολογική συντροφιά, που αποτελείται από τους: Τ. Οικονομάκη, Αγ. Αγγελίδη, Πεύκο Ορεινό, Θωμά και Ελ. Επιφανιάδη, Ν. Μαργωμένο, Ν. Παπαγεωργάκη, Γ. Ντινόπουλο, Δ. Μπιτσάνη, A. Μαρπουτζόγλου και Ιω. Γαλλέα. Οι νέοι αυτοί επιστήμονες και λογοτέχνες συναντιούνται -όσοι απ' αυτούς βρίσκονται στο Βόλο- στο καφενείο "Νέον Κέντρον" (Γιαλί Καφενές), συζητούν και αναλύουν τα λογοτεχνικά μηνύματα της εποχής τους, διαβάζουν έργα τους και καλλιεργούν το δημοτικισμό.

Η συμμετοχή των περισσοτέρων στα λογοτεχνικά περιοδικά Μούσα, Νουμάς και Σεράπιον ενισχύει την κοσμοθεωρία τους και προκαλεί έναν πυρήνα αντίδρασης στη γλωσσική συνήθεια3.

Η επιμόρφωση, η εκλαϊκευτική διδασκαλία επιστημονικών θεωριών και η αισθητική και φιλοσοφική καλλιέργεια των βολιωτών

——————————————

1. Πβ. Γ. Παναγιώτου, "Τα γράμματα στο Βόλο - α' οι πρώτες ρίζες", εφημ. Ταχυδρόμος, 31.3.1968.

2. Πβ. Γ. Παναγιώτου, "Τα γράμματα στο Βόλο - β' αναγνωρίσεις εδάφους", ό.π., 12.3.1968.

3. Πβ. Γ. Πατελοδήμου, "Η πνευματική ζωή του Βόλου στις αρχές του αιώνος μας", περιοδ. Αργοναύτης, αρ. 3, (Απρ. - Ιούν.) 1976, σ. 1-9.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/47.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ήταν πνευματικές ανάγκες, που ανήκαν στις υποχρεώσεις των πολιτιστικών και άλλων συλλόγων της πόλης. Πολλές τέτοιες ομιλίες, διαλέξεις και εισηγήσεις έγιναν στο Βόλο (ιδιαίτερα στην περίοδο 1907-1911), όταν στην πόλη έχει συντελεστεί η οργάνωση των συλλόγων κι έχει ανέβει το μορφωτικό επίπεδο του λαού. Εκτός από τις άλλες εκδηλώσεις, κατά την περίοδο αυτή ο "Ηθικοθρησκευτικός Σύλλογος Τρεις Ιεράρχαι" οργανώνει στην αίθουσά του διαλέξεις και άλλες πνευματικές εκδηλώσεις, και ο Σύλλογος Εμποροϋπαλλήλων πραγματοποιεί μορφωτικές εκδρομές και διαλέξεις με οικονομικά κυρίως θέματα. Η επιμόρφωση όμως των λαϊκών τάξεων βρήκε την πραγμάτωσή της, αφ' ότου το Εργατικό Κέντρο ίδρυσε τη Νυκτερινή του Σχολή, όπου φοιτούν νεαροί και άλλοι εργάτες, και όπου παραδίδονται μαθήματα φωνητικής μουσικής και πραγματοποιούνται διαλέξεις με φιλοσοφικό ή λογοτεχνικό περιεχόμενο.

Έγινε λόγος παραπάνω για την ύπαρξη και δράση των συλλόγων στο Βόλο. Η παρουσία τους στην κοινωνική ζωή του Βόλου είναι πολύ σημαντική και αξίζει να σταθούμε στη λειτουργία τους σε μια πόλη, όπου η κοινωνική ανάγκη της συσσωμάτωσης οδήγησε πολύ νωρίς στη συσπείρωση των κατοίκων, για να εξυπηρετήσουν κοινωφελείς, επιστημονικούς, επαγγελματικούς και μορφωτικούς σκοπούς. Αν και οι πληροφορίες μας, για την ίδρυση και λειτουργία των σωματείων του Βόλου αποτελούν απλώς ερανίσματα σχετικής έρευνας (αφού δεν έχει προηγηθεί ανάλογη συγκεντρωτική εργασία), νομίζουμε πως πρέπει να καταγράψουμε τουλάχιστον τους τίτλους και σ' ορισμένες περιπτώσεις τη χρονολογία της ίδρυσής τους1.

——————————————

1. H μόνη έγκυρη πηγή πληροφοριών για τα σωματεία του Βόλου είναι το "Βιβλίον ανεγνωρισμένων σωματείων Πρωτοδικείου Βόλου", που φυλάσσεται στο αρχείο των Δικαστηρίων της πόλης. Αλλά στο βιβλίο αυτό οι καταγραφές αρχίζουν μόλις από το 1914 (βάσει του Νόμου 281/1914 "περί σωματείων"). Έτσι το σημειούμενο έτος καταχώρισης δεν ανταποκρίνεται στην πραγματική ημερομηνία ίδρυσης των βολιώτικων σωματείων.

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/48.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Τα αποκλειστικά επαγγελματικά σωματεία, που ιδρύθηκαν και λειτούργησαν στο Βόλο, κατά την εξεταζόμενη περίοδο ήταν: ο Ιατρικός Σύλλογος (Ιατρική Εταιρεία) (1893), ο Εμπορικός Σύλλογος (1897), ο Δικηγορικός Σύλλογος (1899), ο Σύλλογος Εμποροϋπαλλήλων και ο Εργατικός· και τα Σωματεία: των τυπολιθοβιβλιοδετών, των ξυλουργών, οπωροπωλών, ελαιοχρωματιστών, ασβεστοχριστών, ξενοδόχων, λεμβούχων κλπ. Δευτεροβάθμιες επαγγελματικές ενώσεις δημιουργήθηκαν οι: Πανκαπνεργατικός Σύλλογος, ο Σύνδεσμος συντεχνιών "ο Ιάσων", ο Πανεργατικός Σύνδεσμος "η Αδελφότης", και βέβαια το Εργατικό Κέντρο.

Με σκοπούς φιλανθρωπικούς και γενικότερα κοινωφελείς ιδρύθηκαν τα σωματεία: η "Φιλελεήμων Αδελφότης", που ιδρύθηκε το 1885 και είναι η πρώτη αγαθοεργός οργάνωση, με βασικό δημιούργημα το πρώτο υποτυπώδες νοσοκομείο της πόλης, η "Φιλόπτωχος Αδελφότης", που ιδρύθηκε το 1894 και εξέδιδε το δεκαπενθήμερο περιοδικό με τίτλο Ομόνοια. Στις φροντίδες της ανήκουν η ίδρυση του πτωχοκομείου (1894), της σχολής για άπορα παιδιά (1897), της φιλαρμονικής (1898) και του ορφανοτροφείου (1907). Ακόμη ο Γυμναστικός Σύλλογος (1896), ο Ηθικοθρησκευτικός Σύλλογος "Τρεις Ιεράρχαι" (1907), που είχε σκοπό "την πνευματικήν ανάπτυξιν και την ηθικοθρησκευτικήν μόρφωσιν του λαού και την εν ημέραις αργίας και σχόλης ψυχωφελή ενασχόλησιν"1. H "Φιλοπρόοδος Εταιρεία", που από το 1893 οργάνωνε διαλέξεις κλπ., ο "Ηπειρωτικός Σύλλογος", ο "Σύλλογος Κεφαλλήνων", ο "Ισραηλιτικός", o "Σύλλογος Πελοποννησίων", η "Μακεδονική Αδελφότης" (1905), η "Φιλανθρωπική

——————————————

Είναι όμως χρήσιμο το βιβλίο του Πρωτοδικείου, γιατί ορίζεται κατά λέξη ο σκοπός κάθε σωματείου ή συλλόγου.

1. Στο ίδιο. Ας σημειωθεί ότι ο σύλλογος αυτός καταχωρίζεται πρώτος στο βιβλίο, και ότι είναι από τους ελάχιστους που συνεχίζει τη λειτουργία του στο Βόλο, διαθέτοντας στο κοινό τη μόνη επαρκή βιβλιοθήκη της πόλης.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/49.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Ηπειρωτική Αδελφότης", o "Διδασκαλικός Σύλλογος", ο "Σκοπευτικός" και ο "Κυνηγετικός Σύλλογος" Βόλου. Αναφέρθηκαν ήδη παραπάνω η "Μουσική Εταιρεία" και ο "Σύλλογος ερασιτεχνών".

Προς το τέλος της περιόδου ιδρύθηκαν τρεις ακόμη σύλλογοι με ξεχωριστούς σκοπούς:

Ο "Πολιτικός ανορθωτικός σύνδεσμος Βόλου", του οποίου τα εγκαίνια έγιναν στις 15.11.1909 και αποτελούσε μια ένδειξη συμμετοχής του λαού του Βόλου στο κήρυγμα του κινήματος στο Γουδί.

Η "Φιλάρχαιος Θεσσαλική Εταιρεία" ιδρύθηκε με σκοπό "τον πλουτισμόν του Αθανασακείου Μουσείου Βόλου δι' ανασκαφών και αγοράς αρχαιοτήτων"1. Και τέλος η "Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία Θετταλομαγνησίας" που ιδρύθηκε το 1911, με σκοπό την "διά του καταρτισμού ανωτέρας σχολής θηλέων παροχής αυτοίς αφ' ενός μεν εγκυκλοπαιδικής και ελληνοπρεπούς μορφώσεως, αφ' ετέρου δε μεταδόσεως επαγγελματικών γνώσεων προς τας σημερινάς ανάγκας"2.

Η πνευματική άνθηση του Βόλου, κατά τη διάρκεια της περιόδου που εξετάζουμε, αντικατοπτρίζεται έντονα στην έκδοση και κυκλοφορία των εντύπων, και μάλιστα των ημερήσιων και 

——————————————

1. Η φιλάρχαιος Εταιρεία του Βόλου έχει εδώ και πολλά χρόνια αδρανήσει, αλλά υπάρχει πάντα προσιτό το Αθανασάκειο (αρχαιολογικό) Μουσείο, εμπλουτισμένο τα τελευταία χρόνια -εκτός των παλαιοτέρων ευρημάτων (λ.χ. τις γραπτές στήλες της Δημητριάδας)- μ' ένα σημαντικό και αξιόλογο αριθμό νεολιθικών ευρημάτων της Θεσσαλίας. Το Μουσείο του Βόλου θεμελιώθηκε στις 18 4.1908, με δωρεά του πηλιορείτη Αλέξ. Αθανασάκη.

2. Η Φιλεκπαιδευτική αυτή Εταιρεία ίδρυσε (ιδιωτικό) Ανώτερο Παρθεναγωγείο στο Βόλο το 1911, αμέσως μετά την κατάργηση του Α.Δ.Π., που λειτούργησε για μια δεκαετία περίπου. Στο σχολείο αυτό συνέχισαν τη φοίτησή τους αρκετές από τις μαθήτριες του καταργημένου Σχολείου. Το βιβλίο Γενικού Ελέγχου της σχολής φυλάσσεται σήμερα στο αρχείο του 3ου Λυκείου (διάδοχο του Γυμνασίου θηλέων) Βόλου. Για τη δράση του σχολείου αυτού και το πνεύμα της διδασκαλίας σ' αυτό βλ. τις κρίσεις του Δ. Σαράτση, εδώ, τ. Β'.

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/50.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

περιοδικών εφημερίδων1, Η άποψη αυτή στηρίζεται τόσο στο πλήθος των εφημερίδων που εκδόθηκαν στο Βόλο κατά την περίοδο 1881-1914, καθώς και στην ποικιλία των περιεχομένων τους. Εκτός από τις πολιτικού περιεχομένου (τοπικού και, γενικότερου) ειδήσεις και κρίσεις, από τις βολιώτικες εφημερίδες δε λείπουν τα σχόλια και οι παρατηρήσεις, τα παράπονα, η μεμψιμοιρία, οι δικαστικές αποφάσεις, οι πλειστηριασμοί κλπ., οι οικονομικές ανακοινώσεις, οι διαφημιστικές καταχωρίσεις, οι ανταποκρίσεις από την επαρχία, τα τηλεγραφήματα των πρακτορείων ειδήσεων, και, κάποτε-κάποτε, ως είδηση ή σχόλιο κάποιες παρατηρήσεις σχετικά με τη λογοτεχνική, καλλιτεχνική και ιδεολογική κατάσταση της πόλης και της χώρας. Σχεδόν πάντα οι "πολιτικές" εφημερίδες, ενώ ισχυρίζονται ότι έχουν ως μόνο καθήκον την ενημέρωση του κοινού, πολιτικολογούν, προπαγανδίζουν και μερικές φορές αποτελούν αποκλειστικά προεκλογικά ή μετεκλογικά βήματα ανάπτυξης των προγραμμάτων των ντόπιων πολιτικών ομάδων. Πιο γραφικές γίνονται οι δημόσιες (με ανακοινώσεις, προγραμματισμούς και επινίκια) εμφανίσεις των ατόμων ή των ομάδων, που διεκδικούν κάποια θέση στην κονίστρα της πολιτικής, άρα και της κοινωνικής προβολής. Ξεχωριστό ενδιαφέρον προκαλούν οι σατιρικές εκδόσεις με αποκαλυπτικό τίτλο και αποκαλυπτικότερο περιεχόμενο.

Από τις εφημερίδες, καθημερινές ή εβδομαδιαίες συνήθως, που

——————————————

1. Πβ. Γ. Παναγιώτου, "Ο τύπος του Βόλου", Α.Θ.Μ., τ. E', Βόλος 1979· του ίδιου, Τεκμηρίωση 9-τ. α'- επιστήμες - Δημοσιεύματα της "Θεσσαλίας" Βόλου (1898-1978)· του ίδιου, Τεκμηρίωση 13 - καλές τέχνες - ξένες λογοτεχνίες - Δημοσιεύματα της "Θεσσαλίας" Βόλου (1898-1978)· του ίδιου, Τεκμηρίωση 10 -τ. α' - επιστήμες - τέχνες - Δημοσιεύματα 35 εντύπων του Βόλου· του ίδιου, Τεκμηρίωση 17 - ελληνική λογοτεχνία (α' μ.) - δημοσιεύματα της "Θεσσαλίας" (Βόλου) - (1898-1978)· του ίδιου, Τεκμηρίωση 18 -τ. γ' - χρονοτοπογραφία - δημοσιεύματα 33 εντύπων του Βόλου (1881-1978). Στις πολυγραφημένες Τεκμηριώσεις του o συγγραφέας πετυχαίνει τη βιβλιογραφική καταγραφή χιλιάδων τίτλων των εφημερίδων του Βόλου.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/51.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κυκλοφόρησαν στο Βόλο την εποχή αυτή, τριανταεννιά υπήρξαν βραχύβιες, συχνά προσωπικά όργανα επικοινωνίας των εκδοτών με το πολιτικό ή ταξικό κοινό τους1. Αποκλειστικά σατιρικές και μοιραία βραχύβιες εκδόθηκαν στο Βόλο την ίδια περίοδο δώδεκα εφημερίδες2.

Μακροβιότερες υπήρξαν οι εφημερίδες: Θεσσαλία (1881-1888 και 1892-1902) του Κ. Σακελλαρίδη, Φωνή του Λαού (1881-1897) του A. Καραβατσέλου, Εθνικόν Μεγαλείον (1883-1900) του N. Ρουσόπουλου, Ο Βώλος (1896-1906) του Ι. Δομέστιχου, Πανθεσσαλική (1900-1912) του Σ. Τριανταφυλλίδη, ο Τύπος (1901-1906) του Δ. Τσιμπούκη, ο Κήρυξ (1907-1917) του Δ. Κούρτοβικ και ο Εργάτης (1907-1911) του Κ. Ζάχου. H μόνη τέλος εφημερίδα (καθημερινή), που πρωτοεκδόθηκε στις 25.5.1898, και συνεχίζει την κυκλοφορία της ως σήμερα, είναι η Θεσσαλία με πρώτο εκδότη της το Δημοσθ. Ρίζο3.

Μικρότερη σε ποσότητα τουλάχιστον ήταν κατά την ίδια περίοδο, η κυκλοφορία περιοδικών στο Βόλο. Τα πιο γνωστά απ'

——————————————

1. Οι τίτλοι και η χρονολογία κυκλοφορίας των εφημερίδων αυτών είναι: Ισότης (1883), Άβδηρα (1883), Ελευθερία (1883-4), Ο Ρήγας του λαού (1885), Πλειάς (1886 και 1890), Σημαία (1886), Πήλιον (1887), Πατρίς (1891), Λαός (1891), Βήμα (1891 και 1897), Σύγκλητος (1892), Ανεξαρτησία (1892), Δημητριάς (1893), Πρόοδος (1893), Φωνή των έξω Ελλήνων (1894), Αυγή (1895), Αναμόρφωσις (1895-1897), Χείρων (1896), Το Μέλλον (1898), Φλοίσβος (1898), Λανάρι (1899), Γεωργική Πρόοδος (1899), Εργάτης (1899), Εφημερίς των ειδοποιήσεων (1899), Παγασαί (1889-1890), Δικαιοσύνη (1900), Ομόνοια (1900), Ελευθερία (1900), Εφημερίς των συντεχνιών (1901 και 1906), Νέος αγών (1901), Θεσσαλική (1901), Μακεδονική (1901), Πανελλήνιος Κήρυξ (1905), Ο Θεσσαλός (1906), Ιερομνήμων (1906), Πρόμαχος (1908), Μεταρρύθμισις (1908-1909), Έρευνα (1911), και Πρωία της Θεσσαλίας (1911-1913).

2. Βόλος (1884), Ο βλάξ (1884), Μικρομέγας (1887), Σατανάς (1892), ο Σάτυρος (1895), Κορδόνι (1895), Αγκάθι (1896), Κρόταλος (1900), το Σαλέπι (1901), ή Φροσάρ (1901), το Kουνούπι (1901), και το Αγκάθι (19os).

3. Βλ. Δ. Νάτσιου, Τυπογραφεία της Θεσσαλίας (1881-1899), Λαμία 1982, σ. 27-28.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/52.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αυτά ήταν: το Ημερολόγιον η Φήμη (1886-1888) του Ζωσιμά Εσφιγμενίτη, το μηνιαίο ο Προμηθεύς του ιδίου (1889-1902), και η Αρετή (1911) του Στ. Παπαδημητρίου.

Ανάλογης σημασίας υπήρξε και η εκδοτική δραστηριότητα στο Βόλο μετά την απελευθέρωση του. Πολλά βιβλία με αρχαιολογικό, ιστορικό, οικονομικό, πολιτικό και λογοτεχνικό περιεχόμενο, γράφτηκαν από βολιώτες συγγραφείς και τυπώθηκαν στο Βόλο ή την Αθήνα1.

Γ. ΤΟ ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΟ BOΛO (1908-1914)2

1. Σύντομη αναδρομή στα πρώτα του βήματα

Ο Βόλος υπήρξε μία από τις πόλεις της Ελλάδας, όπου έκανε τις πρώτες εμφανίσεις του το εργατικό (και το σοσιαλιστικό) κίνημα. Το γεγονός αυτό οφείλεται στο ότι στην πόλη αυτή η

——————————————

1. To πλήθος και το είδος των βιβλίων αυτών δεν είναι γνωστά, αφού δεν έχει γίνει επαρκής καταγραφή τους. Πάντως αρκετούς τίτλους περιέχει η εργασία του Ι. Χασιώτη, Θεσσαλική Βιβλιογραφία, Βόλος 1971. Αντίθετα έχει επιχειρηθεί τρεις φορές ως τώρα η καταγραφή (και σ' ορισμένες περιπτώσεις η αποδελτίωση των περιεχομένων) των τίτλων των εφημερίδων που κυκλοφόρησαν στο Βόλο, από το 1881 ως τις μέρες μας. Βλ. α) Ζωσιμά Εσφιγμενίτη, περιοδ. Προμηθεύς, τευχ. Απριλίου 1900, όπου καταγράφονται 37 τίτλοι εφημερίδων και περιοδικών· β) Ν(ίτσα) Κ(ολιού), "Ο τύπος του Βόλου", εφημ. Ταχυδρόμος, φ.φ. 26 Ιαν. ως 4 Μαρτίου 1969, και γ) Γ. Παναγιώτου, Ο τύπος τον Βόλου, ό.π., σ. 172-178. Πάντως θεωρείται δυστύχημα η απώλεια του μέγιστου μέρους φύλλων των βολιώτικων εντύπων, οφειλόμενη στις περιπέτειες του τόπου, αλλά και την αμέλεια διαφύλαξής τους.

2. Για την ιστορία του εργατικού κινήματος στο Βόλο, κατά την περίοδο αυτή βλ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, Μπουκουμάνης, Αθήνα 1972, σ. 135-147· Χαρ. Γ. Χαρίτος, Σημειώσεις για το εργατικό κίνημα στην Ελλάδα - η "νηπιακή" και η "παιδική" του ηλικία (1879-1918) - η περίπτωση του Βόλου, Βόλος 1984, σ. 71-99· Μ. Δημητρίου, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα - 1. από τους ουτοπιστές στους μαρξιστές, Πλέθρον, Αθήνα 1985, σ. 248-277.

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/53.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εμπορική και η βιομηχανική ανάπτυξη επέφεραν την κοινωνική διαφοροποίηση στις αρχές ήδη του αιώνα και προκάλεσαν ταυτόχρονα οξύτητα στις σχέσεις μεταξύ της αστικής τάξης και των λαϊκών κοινωνικών στρωμάτων. Το εργατικό-σοσιαλιστικό κίνημα σπαργανώθηκε στην πόλη κατά την τελευταία δεκαετία του περασμένου αιώνα. Τα πρώτα σπέρματα κοινωνικής αναταραχής και διαμαρτυρίας μπορούν να ανιχνευθούν στις δραστηριότητες της μικρής αναρχοσοσιαλιστικής ομάδας, που είχε επικεφαλής τον Δημ. Καλαντζόπουλο, κατά την περίοδο 1898-1900.

Κατά την περίοδο αυτή φαίνεται ότι δημιουργήθηκε κάποια επαφή του βολιώτικου αυτού πυρήνα με τους ομοϊδεάτες του αναρχοσοσιαλιστές της Πάτρας και του Πύργου, χωρίς καμιά συνέχεια1. Πάντως, δε φαίνεται να επηρέασε η δράση του τη μεγάλη μάζα της εργατιάς του Βόλου, που χωρίς ταξική συνείδηση ως το 1900 τουλάχιστο, μετατρεπόταν εύκολα σε στελέχη των τοπικών κομματαρχών, κυρίως σ' εποχές δημαιρεσιών. Το πρώτο εργατικό σωματείο του Βόλου ήταν των τυπογράφων, που ιδρύθηκε το 1900.

Τον ίδιο καιρό στον ελλαδικό χώρο το εργατοσοσιαλιστικό κίνημα περνά τη βρεφική του ηλικία, χωρίς να έχει αποκτήσει πραγματικούς ηγέτες και χωρίς να έχει ξεκαθαρίσει τους στόχους του. "Ο ρόλος των πρώιμων εργατικών σχηματισμών περιορίζεται στην οργάνωση αδελφάτων και αλληλοβοηθητικών σωματείων, που ελέγχονται από τους αστούς, και συχνά από τους ίδιους τους εργοδότες, με αποτέλεσμα να μην έχουν κανένα ιδεολογικό ή συνδικαλιστικό στόχο. To εργατικό κίνημα στα πρώτα του βήματα ήταν από τη φύση του ανίκανο για μια ιδεολογική ριζοσπαστικοποίηση"2. Η ίδια κατάσταση επικρατεί στο Βόλο, χωρίς μάλιστα τα επαναστατικά σκιρτήματα, που σημειώθηκαν ως τότε στα μεγάλα εργατικά κέντρα (Πάτρα, Ερμούπολη, Λαύριο, Πειραιά)· η εργατική κίνηση βρίσκεται ακόμη σε 

——————————————

1. Γ. Κορδάτος, ό.π., σ. 136.

2. Γ. Λεονταρίτης, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα..., ό.π., σ. 19-20.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/54.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

λανθάνουσα κατάσταση. Πάντως οι βολιώτες δε μένουν άμοιροι όσων συμβαίνουν στην υπόλοιπη χώρα και στην Ευρώπη. Στην πόλη φτάνουν οι απόηχοι της δράσης των πρωτοπόρων της εργατικής ιδέας και όχι σπάνια φιλοξενούνται στο ντόπιο τύπο άρθρα και σχετικές ειδήσεις.

Ως το 1905 περίπου η πόλη καταβάλλει τεράστιες προσπάθειες να σταθεί στα πόδια της. Οι απαιτήσεις των βιοσυντηρητικών προβλημάτων που έχουν οι εργατοϋπάλληλοι μόλις που επιτρέπουν κάποιους ιδεολογικούς προβληματισμούς. Οι οιμωγές του αγροτικού εσωτερικού της Θεσσαλίας και η φθίνουσα οικονομία των πηλιορείτικων χωριών βρίσκουν μόνο μικρή ανταπόκριση στους κατοίκους της πόλης, όπου συγκεντρώνεται το ανθρώπινο δυναμικό και τα οικονομικο-κοινωνικά του συμφέροντα. Τότε ακόμη μπαίνουν οι βάσεις της συγκοινωνιακής, εμπορικής και βιομηχανικής ανάπτυξης. Οι πολιτικές διαμάχες των ελληνικών κομμάτων και λιγότερο οι ευρωπαϊκές ζυμώσεις ενδιαφέρουν τους βολιώτες τόσο μόνο, όσο αυτές επηρεάζουν τις τοπικές διεκδικήσεις της επιρροής και της πολιτικής ισχύος. Οι συνδικαλιστικές πρωτοβουλίες και οι σοσιαλιστικές ιδέες εμφανίζονται σε σπάνιες περιπτώσεις. "Ευτύχημα λογίζεται υπέρ της Ελλάδος", αποφαίνεται o αρθρογράφος της εφημερίδας Ο Βώλος, "ότι τοιαύται επιβουλαί και αντεθνικά σπέρματα δεν έτυχον ή αποδοκιμασίας σαρκαστικής παρά τη εργατική τάξει [...] Δι' ημάς μάλιστα ουδεμία ανάγκη επιβάλλει την εισβολήν και ριζοβολίαν τοιούτων επικινδύνων και αγονωτάτων αρχών ως εκ της ευερέθιστου κράσεώς μας..."1. Το πολιτικό κλίμα της περιόδου αυτής ήταν γενικά εχθρικό απέναντι στις σοσιαλιστικές ιδέες και δραστηριότητες, ενώ οι απεγνωσμένες προσπάθειες συσπείρωσης των σοσιαλιστών στην Ελλάδα είχαν καταλήξει είτε στη φυγή των πρωταγωνιστών (Δρακούλης, Καλλέργης), είτε στη χαλάρωση της ριζοσπαστικής κοινωνικής κριτικής.

——————————————

1. Εφημ. Ο Βώλος, αρ. 458, φ. της 26.6.1893, στο κύριο άρθρο με τίτλο "Κοινωνισμός".

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/55.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Γύρω στα 1905 η κατάσταση φαίνεται ν' αλλάζει. Το εργατικό δυναμικό των εργοστασίων του Βόλου ισχυροποιείται, καθώς οι βιομηχανικές μονάδες αυξάνουν και εδραιώνουν την οικονομική τους σημασία στη ζωή της πόλης. Η καλπάζουσα αστυφιλία, η πληθυσμιακή αύξηση και η πίεση της κεφαλαιοκρατικής οικονομίας δημιουργούν το υπόβαθρο για μια νέα αντιμετώπιση των κοινωνικών σχέσεων. Ταυτόχρονα στο Βόλο φτάνουν τα μηνύματα της ρωσικής εξέγερσης, και στους κύκλους των διανοουμένων συζητιέται η νέα θεώρηση του ρόλου των τάξεων, όπως διατυπώθηκε στο βιβλίο του Γ. Σκληρού Το κοινωνικόν μας ζήτημα (1907). Δεν είναι εξάλλου μικρή η επίδραση των νέων αντιλήψεων, που μεταφέρουν από το εξωτερικό οι μετανάστες εργάτες, που παλιννοστούν, και οι νέοι διανοούμενοι, οι σπουδασμένοι στους τόπους όπου διαμορφώνονται οι νέες ιδέες. Οι διεργασίες των κοινωνικών σχέσεων και αλληλοεξαρτήσεων αποκτούν οντότητα ανάμεσα στις επαγγελματικές ομάδες· ξυπνά και στην πόλη αυτή η ταξική συνείδηση των εργαζομένων. Οι τελευταίοι διαισθάνονται τη δύναμή τους και ετοιμάζονται να διεκδικήσουν τη θέση τους στον κοινωνικό περίγυρο, να απαιτήσουν δηλαδή τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας και των αποδοχών τους. Η βολιώτικη εφημερίδα Θεσσαλία απηχώντας τη γενικότερη αντίληψη, γράφει: "Νέον δίκαιον προκύπτει, το δίκαιον των εργατικών τάξεων, των λαϊκών ομάδων..."1.

Αποτέλεσμα των ζυμώσεων αυτών είναι η σύμπηξη εργατοϋπαλληλικών σωματείων, που καλούνται ν' αναλάβουν την εκπροσώπηση των δικαίων της τάξης στις οικονομικο-πολιτικές διεκδικήσεις. Η αστική τάξη του Βόλου βλέπει στην αρχή με συμπάθεια την κίνηση αυτή και οι διανοούμενοι αναλαμβάνουν την ηγεσία και την καθοδήγηση των ήδη πολυπληθών εργατικών σωματείων της πόλης. Στα τέλη του 1907 εμφανίζεται η πρώτη δευτεροβάθμια εργατική συνδικαλιστική ένωση, με σαφείς σοσιαλιστικές εμπνεύσεις, o "Πανεργατικός Σύνδεσμος η 

——————————————

1. Εφημ. Θεσσαλία, φ. 10.12.1908.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/56.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Αδελφότης", που είχε πρόεδρο τον δικηγόρο Κωνσταντίνο Ι. Ζάχο1 και γενικό γραμματέα το δημοσιογράφο (και την εποχή αυτή υπάλληλο ναυτιλιακού γραφείου) Κώστα Νταϊφά. Η δραστηριότητα του Συνδέσμου δεν υπήρξε μεγάλη και ατόνησε, όταν τα διοικητικά του στελέχη, την επόμενη χρονιά, μαζί με άλλους ίδρυσαν το Εργατικό Κέντρο. H σπουδαιότερη πάντως συμμετοχή του Συνδέσμου στο εργατικό κίνημα του Βόλου υπήρξε η παροχή στέγης στην εφημερίδα Εργάτης2.

2. H ίδρυση του Εργατικού Κέντρου Βόλου

Το Εργατικό Κέντρο Βόλου, οργανική συνέχεια της δραστηριότητας του Συνδέσμου, αποτελεί την πρώτη, σε πανελλήνια κλίμακα, κίνηση των εργατικών σωματείων του Βόλου να συσπειρώσουν τις δυνάμεις τους και να οργανώσουν την επαγγελματική, οικονομική και μορφωτική πρόοδο της εργατικής τάξης.

H πρώτη απόπειρα να συσταθεί Εργατικό Κέντρο στο Βόλο έγινε το 1906 με πρωτοβουλία του δικηγόρου Σπ. Μουσούρη, ο οποίος -κατά μαρτυρία του Δ. Κούρτοβικ- "συνομιλών καθ' εκάστην με τους εργάτες τους έπειθε ότι πρέπει ν' αναπτυχθούν πνευματικώς προς βελτίωσιν της τύχης των"3. H προσπάθεια

——————————————

1. Ο Κων. Ι. Ζάχος γεννήθηκε στο Βόλο το 1881. Σπούδασε νομικά και δικηγόρησε στο Βόλο, όπου κυρίως ανέπτυξε πολιτική και συνδικαλιστική δράση· ως νομικός σύμβουλος και ουσιαστικός ηγέτης του Εργατικού Κέντρου αποτέλεσε τον κύριο μοχλό της φιλελεύθερης-σοσιαλίζουσας πτέρυγας των στελεχών του Κέντρου (η άλλη ήταν η αναρχοσυνδικαλιστική με δραστηριότερους από τα στελέχη του Κέντρου τον Γ. Κόσσυβα, Ν. Κατσιρέλο, Γ. Αλεξανδράκη, κ.ά.). Μετά τη Δίκη του Ναυπλίου εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη, όπου δικηγόρησε και έζησε ως το θάνατό του, στα 1966. Αποτελεί πεδίο έρευνας η βιογραφία του και η δράση του τόσο στο Βόλο όσο και στη Θεσσαλονίκη (ατεκμηρίωτη πληροφορία αναφέρει ότι συνεργάστηκε με τους επαναστάτες της "Εθνικής Αμύνης").

2. Πβ. Γ. Κορδάτος, ό.π., σ. 138.

3. Στην κατάθεσή του στο Εφετείο Ναυπλίου. Βλ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 143-144.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/57.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

όμως εκείνη φαίνεται ότι δεν είχε συνέχεια, ίσως και γιατί οι δραστηριότητες του Πανεργατικού Συνδέσμου, που δημιουργήθηκε λίγο αργότερα, επικάλυπταν τους δικούς της στόχους. Αλλά και οι δραστηριότητες του Συνδέσμου δεν ικανοποίησαν τις ανάγκες των εργατών. Έτσι παρέμενε επιτακτική η ανάγκη δημιουργίας του συνδικαλιστικού εκείνου οργάνου, που θα αποτελούσε τον πραγματικό φορέα των εργατικών διεκδικήσεων στην περιοχή του Βόλου.

Με τις συνθήκες αυτές οι πρωτοβουλίες ανήκαν πλέον στους ίδιους τους εργάτες, και μάλιστα στους πιο δραστήριους απ' αυτούς, τους καπνεργάτες του Βόλου. Το Νοέμβριο του 1908, μια ομάδα από εκπρόσωπους καπνεργατικών σωματείων και άλλων (οι Γ. Κόσσυβας, Ν. Κατσιρέλος, Χρ. Παπάς, Σ. Ραφαήλ, Χ. Χαρίτος, Κ. Σούλιος, Κ. Χειρογιώργος κ.ά.) απευθύνθηκαν στον Σπ. Μουσούρη και ζήτησαν τη συνδρομή του στη σύνταξη καταστατικού του νέου Εργατικού Κέντρου. Ταυτόχρονα οι ίδιοι εργάτες ζήτησαν τη βοήθεια προσώπων με κοινωνική ακτινοβολία, όπως του δικηγόρου Κ. Ζάχου και του γιατρού Δ. Σαράτση1. Η συμβολή των τριών αυτών προσωπικοτήτων (Μουσούρη, Ζάχου, Σαράτση) υπήρξε αποφασιστική. Ο Μουσούρης είχε έτοιμο, με βάση την προηγούμενη δική του προσπάθεια, το σχέδιο καταστατικού. Ο ίδιος μίλησε σε συγκέντρωση των εργατών, στις 30 Νοεμβρίου, ενθαρρύνοντας τις πρωτοβουλίες σύστασης του Εργατικού Κέντρου. Επειδή όμως, την εποχή αυτή, ήταν σοβαρά άρρωστος, παρέδωσε τη σκυτάλη και την πρωτοβουλία στον Κ. Ζάχο. Ο Σαράτσης εξάλλου ήταν εκείνος που έδωσε την ηθική και πνευματική του βοήθεια προς τους εργάτες, υποστηρίζοντας στο δημοτικό συμβούλιο το αίτημα χορήγησης χρηματικού βοηθήματος στο Κέντρο, και αργότερα συμμετέχοντας στις μορφωτικές εκδηλώσεις του Κέντρου. «Ουδείς θα δυνηθή να 

——————————————

1. Οι πληροφορίες για τις πρώτες αυτές ενέργειες των εργατών του Βόλου στο ίδιο, σ. 144 (κατάθεση Κούρτοβικ)· σ. 281-283 (απολογία Σαράτση)· σ. 338-339 (απολογία Ζάχου), πβ. Γ Κορδάτος, ό.π., σ. 138-139.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/58.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ονομασθή ιδρυτής του Εργατικού Κέντρου του Βόλου", υποστηρίζει ο Κ. Ζάχος, "ούτε οι συλλαβόντες την ιδέαν εργάται, ούτε ο Σαράτσης, ούτε ο Μουσούρης, ούτε εγώ· το Εργατικό Κέντρο του Βόλου, το ίδρυσεν η κοινωνική ανάγκη"1. Δεν μπορούμε όμως να παραγνωρίσουμε το ρόλο που έπαιξαν, ως προς τη σύσταση του Κέντρου, οι πρωτεργάτες αυτοί, και ιδιαίτερα ο Ζάχος, που υπήρξε -μετά μάλιστα το θάνατο του Μουσούρη- ο κύριος εμπνευστής και ο νομικός σύμβουλος του Κέντρου. Τούτο θα τονιστεί κατ' επανάληψη κατά τη διάρκεια των ανακρίσεων και στη Δίκη.

Οι προκαταρκτικές συγκεντρώσεις της επιτροπής των εργατών στεγάστηκαν στην αίθουσα του συλλόγου "Τρεις Ιεράρχαι", όπου εκφώνησε προτρεπτικό λόγο ο Σ. Μουσούρης. Λίγο αργότερα, την Κυριακή 14 Δεκεμβρίου 1908, έγιναν τα εγκαίνια λειτουργίας του Εργατικού Κέντρου στο νοικιασμένο κατάλληλο οίκημα στην οδό Ερμού αρ. 63, πίσω από τη διεύθυνση της αστυνομίας Βόλου, "απέναντι του βιβλιοπωλείου Ζυγαλάκη στο στενό"2. Η εφημερίδα Θεσσαλία περιγράφει ως εξής την τελετή των εγκαινίων: "Παρισταμένου του Δημάρχου και άλλων εγκρίτων συμπολιτών μας εγένετο χθες η τελετή των εγκαινίων του Εργατικού Κέντρου, ένθα είχε συγκεντρωθεί εν αδελφική αγάπη πλήθος εργατών. Η Φιλαρμονική και η Μανδολινάτα Βόλου ανέκρουον διάφορα τεμάχια. Μετά τον αγιασμόν ωμίλησεν εκ μέρους των εργατικών τάξεων ο εργάτης Ν. Μαρδέλης, απηγγέλθησαν δε ακολούθως υπό του Γ. Κόσσυβα δύο ποιήματα..."3. Ακολούθησε λόγος εκπροσώπου των βιομηχάνων του Βόλου και έγιναν προσφορές οικονομικής ενίσχυσης των σκοπών του 

——————————————

1. Στην απολογία του στο Ναύπλιο· στο ίδιο, σ. 338.

2. H λεπτομέρεια από επιστολή του Τ. Οικονομάκη στον Π. Μάγνη (12.12.1908). Βλ. Τ. Πατελοδήμος, Η πνευματική ζωή του Βόλου, ό.π., σ. 7. Σημερινή οδός Σποράδων του Βόλου, που εντελώς πρόσφατα μετονομάστηκε με απόφαση του Δ.Σ. Βόλου σε Εργατικού Κέντρου Βόλου.

3. Εφημ. Θεσσαλία, 15.12.1908.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/59.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

νεοσύστατου Κέντρου. Δεν έλειψαν πάντως κάποιες αντεγκλήσεις μεταξύ των εργοδοτών και των εργατών.

Έτσι η εργατική τάξη του Βόλου απέκτησε το συνδικαλιστικό της όργανο. Το Εργατικό Κέντρο ήταν η δευτεροβάθμια ένωση των εργατοϋπαλληλικών σωματείων του Βόλου· το διοικούσε η Διοικητική Επιτροπή. Το Εργατικό Κέντρο ανέπτυξε αξιοσημείωτη δραστηριότητα από τα πρώτα χρόνια της ίδρυσής του, δραστηριότητα όμως που διακόπηκε απότομα, όταν το 1911 τα στελέχη του κατηγορήθηκαν για αθεϊσμό και αναρχική δράση. Εκείνο που πρέπει να υπογραμμιστεί από την αρχή είναι ότι ο ιδεολογικός προσανατολισμός των στελεχών του και η γραμμή που ακολούθησαν τα μέλη του υπήρξαν σαφώς επηρεασμένα από τη σοσιαλιστική ιδεολογία.

3. Η εφημερίδα "Εργάτης" του Βόλου

Πριν όμως παρακολουθήσουμε τη συνυφασμένη με τα "Αθεϊκά" δραστηριότητα του Εργατικού Κέντρου, ας εξετάσουμε το δημοσιογραφικό όργανο του Πανεργατικού Συνδέσμου στην αρχή και κατόπιν του Εργατικού Κέντρου, που από το τέλος του 1907 ως τα μέσα του 1911 εξέφραζε τα αιτήματα της εργατικής τάξης, την εφημερίδα Εργάτης1. Η εφημερίδα αυτή απέκτησε ιστορική σημασία για την εξέλιξη του εργατικού κινήματος στην πόλη και δεν ήταν καθόλου τυχαία η κυκλοφορία της στο Βόλο. Πολύ νωρίς είχαν μεταφερθεί στο Βόλο τα μηνύματα των "κοινωνιστικών" ιδεών της Δύσης. Σε μια εποχή που οι νεοέλληνες μόλις υποπτεύονταν την παρουσία των σοσιαλιστικών ιδεών, την εποχή που ενέργειες και εκδόσεις με τέτοιο περιεχόμενο αποτελούσαν κάτι το καινοφανές και αντιμετωπίζονταν με καχυποψία από τον περίγυρο, στο Βόλο κυκλοφορούσαν ήδη έντυπα που περιείχαν τα απεικάσματα τέτοιων ιδεών. Ήδη στα 1883 η 

——————————————

1. Πβ. Γ. Παναγιώτου, Ο τύπος του Βόλου, ό.π., σ. 173-177, και Γ. Κορδάτος, Ιστορία του ελληνικού..., ό.π., σ. 135.

Σελ. 59
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 40
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    την επομένη των αιματηρών επεισοδίων στο Κιλελέρ, στο Βόλο έγινε το μεγάλο συλλαλητήριο των εργατικών τάξεων. Οργανωμένο το συλλαλητήριο από το Εργατικό Κέντρο του Βόλου, είχε ως αποτέλεσμα την έκδοση ψηφίσματος διαμαρτυρίας για τα γεγονότα και αίτημα την απόδοση δικαιοσύνης στους θεσσαλούς αγρότες1.

    Σημαντικό, τέλος, γεγονός της περιόδου αυτής, σχετικό με το αγροτικό πρόβλημα της Θεσσαλίας, υπήρξε η σύγκληση στο Βόλο του Β' Πανελλήνιου Αγροτικού Συνεδρίου, στις 9-14 Σεπτεμβρίου 1912. Στο Συνέδριο αυτό αντιπροσωπεύτηκαν όλες οι (αντίθετες) απόψεις των πολιτικών παραγόντων της χώρας, εκτός από τους ίδιους τους αγρότες. Ακούστηκαν οι κυβερνητικές θέσεις από τον υπουργό A. Μιχαλακόπουλο, οι απόψεις των εκπροσώπων των τσιφλικούχων Δ. Τσοποτού, Π. Πολίτη, Γ. Ζωγράφου, οι φιλαγροτικές τοποθετήσεις των πολιτευτών Δ. Μπούσδρα, Σ. Σπυρομήλιου, Θ. Φίλιου, Σ. Τριανταφυλλίδη κ.ά., και τα επιχειρήματα των σοσιαλιστών Κ. Ζάχου, A. Βαμβέτου και A. Παπαναστασίου2. Τα συμπεράσματα για το ελληνικό αγροτικό ζήτημα υπήρξαν οπωσδήποτε θετικά, αλλά δε δόθηκαν πολιτικές λύσεις στα προβλήματα. Και κυρίως αναβλήθηκε η λήψη απόφασης, που να ικανοποιεί το αίτημα των αγροτών της Θεσσαλίας να διανεμηθούν οι γαίες στους ακτήμονες.

    3. Πνευματική κίνηση

    Σ' ένα τόπο, όπως η περιοχή του Βόλου, καθώς ανασυντάσσεται και σταθεροποιείται η αστική τάξη, όπως σ' ολόκληρη την Ελλάδα την ίδια εποχή, δημιουργούνται νέες συνθήκες οικονομικής,

    ——————————————

    1. Περιγραφή των εκδηλώσεων της 7ης Μαρτίου στο Βόλο και το κείμενο του ψηφίσματος στις εφημερίδες της επομένης. (Πβ. εφημ. Σκριπ της 8.3.1910: αναδημοσιεύει ο Γ. Καρανικόλας, Κιλελέρ, ό.π., σ. 73-74).

    2 Βλ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία..., ό.π., σ. 1006-1008, και του ίδιου, Ιστορία του αγροτικού κινήματος στην Ελλάδα, Μπουκουμάνης, δ' έκδ., Αθήνα 1973, σ. 130.