Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 52-71 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/52.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αυτά ήταν: το Ημερολόγιον η Φήμη (1886-1888) του Ζωσιμά Εσφιγμενίτη, το μηνιαίο ο Προμηθεύς του ιδίου (1889-1902), και η Αρετή (1911) του Στ. Παπαδημητρίου.

Ανάλογης σημασίας υπήρξε και η εκδοτική δραστηριότητα στο Βόλο μετά την απελευθέρωση του. Πολλά βιβλία με αρχαιολογικό, ιστορικό, οικονομικό, πολιτικό και λογοτεχνικό περιεχόμενο, γράφτηκαν από βολιώτες συγγραφείς και τυπώθηκαν στο Βόλο ή την Αθήνα1.

Γ. ΤΟ ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΟ BOΛO (1908-1914)2

1. Σύντομη αναδρομή στα πρώτα του βήματα

Ο Βόλος υπήρξε μία από τις πόλεις της Ελλάδας, όπου έκανε τις πρώτες εμφανίσεις του το εργατικό (και το σοσιαλιστικό) κίνημα. Το γεγονός αυτό οφείλεται στο ότι στην πόλη αυτή η

——————————————

1. To πλήθος και το είδος των βιβλίων αυτών δεν είναι γνωστά, αφού δεν έχει γίνει επαρκής καταγραφή τους. Πάντως αρκετούς τίτλους περιέχει η εργασία του Ι. Χασιώτη, Θεσσαλική Βιβλιογραφία, Βόλος 1971. Αντίθετα έχει επιχειρηθεί τρεις φορές ως τώρα η καταγραφή (και σ' ορισμένες περιπτώσεις η αποδελτίωση των περιεχομένων) των τίτλων των εφημερίδων που κυκλοφόρησαν στο Βόλο, από το 1881 ως τις μέρες μας. Βλ. α) Ζωσιμά Εσφιγμενίτη, περιοδ. Προμηθεύς, τευχ. Απριλίου 1900, όπου καταγράφονται 37 τίτλοι εφημερίδων και περιοδικών· β) Ν(ίτσα) Κ(ολιού), "Ο τύπος του Βόλου", εφημ. Ταχυδρόμος, φ.φ. 26 Ιαν. ως 4 Μαρτίου 1969, και γ) Γ. Παναγιώτου, Ο τύπος τον Βόλου, ό.π., σ. 172-178. Πάντως θεωρείται δυστύχημα η απώλεια του μέγιστου μέρους φύλλων των βολιώτικων εντύπων, οφειλόμενη στις περιπέτειες του τόπου, αλλά και την αμέλεια διαφύλαξής τους.

2. Για την ιστορία του εργατικού κινήματος στο Βόλο, κατά την περίοδο αυτή βλ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, Μπουκουμάνης, Αθήνα 1972, σ. 135-147· Χαρ. Γ. Χαρίτος, Σημειώσεις για το εργατικό κίνημα στην Ελλάδα - η "νηπιακή" και η "παιδική" του ηλικία (1879-1918) - η περίπτωση του Βόλου, Βόλος 1984, σ. 71-99· Μ. Δημητρίου, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα - 1. από τους ουτοπιστές στους μαρξιστές, Πλέθρον, Αθήνα 1985, σ. 248-277.

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/53.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εμπορική και η βιομηχανική ανάπτυξη επέφεραν την κοινωνική διαφοροποίηση στις αρχές ήδη του αιώνα και προκάλεσαν ταυτόχρονα οξύτητα στις σχέσεις μεταξύ της αστικής τάξης και των λαϊκών κοινωνικών στρωμάτων. Το εργατικό-σοσιαλιστικό κίνημα σπαργανώθηκε στην πόλη κατά την τελευταία δεκαετία του περασμένου αιώνα. Τα πρώτα σπέρματα κοινωνικής αναταραχής και διαμαρτυρίας μπορούν να ανιχνευθούν στις δραστηριότητες της μικρής αναρχοσοσιαλιστικής ομάδας, που είχε επικεφαλής τον Δημ. Καλαντζόπουλο, κατά την περίοδο 1898-1900.

Κατά την περίοδο αυτή φαίνεται ότι δημιουργήθηκε κάποια επαφή του βολιώτικου αυτού πυρήνα με τους ομοϊδεάτες του αναρχοσοσιαλιστές της Πάτρας και του Πύργου, χωρίς καμιά συνέχεια1. Πάντως, δε φαίνεται να επηρέασε η δράση του τη μεγάλη μάζα της εργατιάς του Βόλου, που χωρίς ταξική συνείδηση ως το 1900 τουλάχιστο, μετατρεπόταν εύκολα σε στελέχη των τοπικών κομματαρχών, κυρίως σ' εποχές δημαιρεσιών. Το πρώτο εργατικό σωματείο του Βόλου ήταν των τυπογράφων, που ιδρύθηκε το 1900.

Τον ίδιο καιρό στον ελλαδικό χώρο το εργατοσοσιαλιστικό κίνημα περνά τη βρεφική του ηλικία, χωρίς να έχει αποκτήσει πραγματικούς ηγέτες και χωρίς να έχει ξεκαθαρίσει τους στόχους του. "Ο ρόλος των πρώιμων εργατικών σχηματισμών περιορίζεται στην οργάνωση αδελφάτων και αλληλοβοηθητικών σωματείων, που ελέγχονται από τους αστούς, και συχνά από τους ίδιους τους εργοδότες, με αποτέλεσμα να μην έχουν κανένα ιδεολογικό ή συνδικαλιστικό στόχο. To εργατικό κίνημα στα πρώτα του βήματα ήταν από τη φύση του ανίκανο για μια ιδεολογική ριζοσπαστικοποίηση"2. Η ίδια κατάσταση επικρατεί στο Βόλο, χωρίς μάλιστα τα επαναστατικά σκιρτήματα, που σημειώθηκαν ως τότε στα μεγάλα εργατικά κέντρα (Πάτρα, Ερμούπολη, Λαύριο, Πειραιά)· η εργατική κίνηση βρίσκεται ακόμη σε 

——————————————

1. Γ. Κορδάτος, ό.π., σ. 136.

2. Γ. Λεονταρίτης, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα..., ό.π., σ. 19-20.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/54.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

λανθάνουσα κατάσταση. Πάντως οι βολιώτες δε μένουν άμοιροι όσων συμβαίνουν στην υπόλοιπη χώρα και στην Ευρώπη. Στην πόλη φτάνουν οι απόηχοι της δράσης των πρωτοπόρων της εργατικής ιδέας και όχι σπάνια φιλοξενούνται στο ντόπιο τύπο άρθρα και σχετικές ειδήσεις.

Ως το 1905 περίπου η πόλη καταβάλλει τεράστιες προσπάθειες να σταθεί στα πόδια της. Οι απαιτήσεις των βιοσυντηρητικών προβλημάτων που έχουν οι εργατοϋπάλληλοι μόλις που επιτρέπουν κάποιους ιδεολογικούς προβληματισμούς. Οι οιμωγές του αγροτικού εσωτερικού της Θεσσαλίας και η φθίνουσα οικονομία των πηλιορείτικων χωριών βρίσκουν μόνο μικρή ανταπόκριση στους κατοίκους της πόλης, όπου συγκεντρώνεται το ανθρώπινο δυναμικό και τα οικονομικο-κοινωνικά του συμφέροντα. Τότε ακόμη μπαίνουν οι βάσεις της συγκοινωνιακής, εμπορικής και βιομηχανικής ανάπτυξης. Οι πολιτικές διαμάχες των ελληνικών κομμάτων και λιγότερο οι ευρωπαϊκές ζυμώσεις ενδιαφέρουν τους βολιώτες τόσο μόνο, όσο αυτές επηρεάζουν τις τοπικές διεκδικήσεις της επιρροής και της πολιτικής ισχύος. Οι συνδικαλιστικές πρωτοβουλίες και οι σοσιαλιστικές ιδέες εμφανίζονται σε σπάνιες περιπτώσεις. "Ευτύχημα λογίζεται υπέρ της Ελλάδος", αποφαίνεται o αρθρογράφος της εφημερίδας Ο Βώλος, "ότι τοιαύται επιβουλαί και αντεθνικά σπέρματα δεν έτυχον ή αποδοκιμασίας σαρκαστικής παρά τη εργατική τάξει [...] Δι' ημάς μάλιστα ουδεμία ανάγκη επιβάλλει την εισβολήν και ριζοβολίαν τοιούτων επικινδύνων και αγονωτάτων αρχών ως εκ της ευερέθιστου κράσεώς μας..."1. Το πολιτικό κλίμα της περιόδου αυτής ήταν γενικά εχθρικό απέναντι στις σοσιαλιστικές ιδέες και δραστηριότητες, ενώ οι απεγνωσμένες προσπάθειες συσπείρωσης των σοσιαλιστών στην Ελλάδα είχαν καταλήξει είτε στη φυγή των πρωταγωνιστών (Δρακούλης, Καλλέργης), είτε στη χαλάρωση της ριζοσπαστικής κοινωνικής κριτικής.

——————————————

1. Εφημ. Ο Βώλος, αρ. 458, φ. της 26.6.1893, στο κύριο άρθρο με τίτλο "Κοινωνισμός".

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/55.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Γύρω στα 1905 η κατάσταση φαίνεται ν' αλλάζει. Το εργατικό δυναμικό των εργοστασίων του Βόλου ισχυροποιείται, καθώς οι βιομηχανικές μονάδες αυξάνουν και εδραιώνουν την οικονομική τους σημασία στη ζωή της πόλης. Η καλπάζουσα αστυφιλία, η πληθυσμιακή αύξηση και η πίεση της κεφαλαιοκρατικής οικονομίας δημιουργούν το υπόβαθρο για μια νέα αντιμετώπιση των κοινωνικών σχέσεων. Ταυτόχρονα στο Βόλο φτάνουν τα μηνύματα της ρωσικής εξέγερσης, και στους κύκλους των διανοουμένων συζητιέται η νέα θεώρηση του ρόλου των τάξεων, όπως διατυπώθηκε στο βιβλίο του Γ. Σκληρού Το κοινωνικόν μας ζήτημα (1907). Δεν είναι εξάλλου μικρή η επίδραση των νέων αντιλήψεων, που μεταφέρουν από το εξωτερικό οι μετανάστες εργάτες, που παλιννοστούν, και οι νέοι διανοούμενοι, οι σπουδασμένοι στους τόπους όπου διαμορφώνονται οι νέες ιδέες. Οι διεργασίες των κοινωνικών σχέσεων και αλληλοεξαρτήσεων αποκτούν οντότητα ανάμεσα στις επαγγελματικές ομάδες· ξυπνά και στην πόλη αυτή η ταξική συνείδηση των εργαζομένων. Οι τελευταίοι διαισθάνονται τη δύναμή τους και ετοιμάζονται να διεκδικήσουν τη θέση τους στον κοινωνικό περίγυρο, να απαιτήσουν δηλαδή τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας και των αποδοχών τους. Η βολιώτικη εφημερίδα Θεσσαλία απηχώντας τη γενικότερη αντίληψη, γράφει: "Νέον δίκαιον προκύπτει, το δίκαιον των εργατικών τάξεων, των λαϊκών ομάδων..."1.

Αποτέλεσμα των ζυμώσεων αυτών είναι η σύμπηξη εργατοϋπαλληλικών σωματείων, που καλούνται ν' αναλάβουν την εκπροσώπηση των δικαίων της τάξης στις οικονομικο-πολιτικές διεκδικήσεις. Η αστική τάξη του Βόλου βλέπει στην αρχή με συμπάθεια την κίνηση αυτή και οι διανοούμενοι αναλαμβάνουν την ηγεσία και την καθοδήγηση των ήδη πολυπληθών εργατικών σωματείων της πόλης. Στα τέλη του 1907 εμφανίζεται η πρώτη δευτεροβάθμια εργατική συνδικαλιστική ένωση, με σαφείς σοσιαλιστικές εμπνεύσεις, o "Πανεργατικός Σύνδεσμος η 

——————————————

1. Εφημ. Θεσσαλία, φ. 10.12.1908.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/56.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Αδελφότης", που είχε πρόεδρο τον δικηγόρο Κωνσταντίνο Ι. Ζάχο1 και γενικό γραμματέα το δημοσιογράφο (και την εποχή αυτή υπάλληλο ναυτιλιακού γραφείου) Κώστα Νταϊφά. Η δραστηριότητα του Συνδέσμου δεν υπήρξε μεγάλη και ατόνησε, όταν τα διοικητικά του στελέχη, την επόμενη χρονιά, μαζί με άλλους ίδρυσαν το Εργατικό Κέντρο. H σπουδαιότερη πάντως συμμετοχή του Συνδέσμου στο εργατικό κίνημα του Βόλου υπήρξε η παροχή στέγης στην εφημερίδα Εργάτης2.

2. H ίδρυση του Εργατικού Κέντρου Βόλου

Το Εργατικό Κέντρο Βόλου, οργανική συνέχεια της δραστηριότητας του Συνδέσμου, αποτελεί την πρώτη, σε πανελλήνια κλίμακα, κίνηση των εργατικών σωματείων του Βόλου να συσπειρώσουν τις δυνάμεις τους και να οργανώσουν την επαγγελματική, οικονομική και μορφωτική πρόοδο της εργατικής τάξης.

H πρώτη απόπειρα να συσταθεί Εργατικό Κέντρο στο Βόλο έγινε το 1906 με πρωτοβουλία του δικηγόρου Σπ. Μουσούρη, ο οποίος -κατά μαρτυρία του Δ. Κούρτοβικ- "συνομιλών καθ' εκάστην με τους εργάτες τους έπειθε ότι πρέπει ν' αναπτυχθούν πνευματικώς προς βελτίωσιν της τύχης των"3. H προσπάθεια

——————————————

1. Ο Κων. Ι. Ζάχος γεννήθηκε στο Βόλο το 1881. Σπούδασε νομικά και δικηγόρησε στο Βόλο, όπου κυρίως ανέπτυξε πολιτική και συνδικαλιστική δράση· ως νομικός σύμβουλος και ουσιαστικός ηγέτης του Εργατικού Κέντρου αποτέλεσε τον κύριο μοχλό της φιλελεύθερης-σοσιαλίζουσας πτέρυγας των στελεχών του Κέντρου (η άλλη ήταν η αναρχοσυνδικαλιστική με δραστηριότερους από τα στελέχη του Κέντρου τον Γ. Κόσσυβα, Ν. Κατσιρέλο, Γ. Αλεξανδράκη, κ.ά.). Μετά τη Δίκη του Ναυπλίου εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη, όπου δικηγόρησε και έζησε ως το θάνατό του, στα 1966. Αποτελεί πεδίο έρευνας η βιογραφία του και η δράση του τόσο στο Βόλο όσο και στη Θεσσαλονίκη (ατεκμηρίωτη πληροφορία αναφέρει ότι συνεργάστηκε με τους επαναστάτες της "Εθνικής Αμύνης").

2. Πβ. Γ. Κορδάτος, ό.π., σ. 138.

3. Στην κατάθεσή του στο Εφετείο Ναυπλίου. Βλ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 143-144.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/57.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

όμως εκείνη φαίνεται ότι δεν είχε συνέχεια, ίσως και γιατί οι δραστηριότητες του Πανεργατικού Συνδέσμου, που δημιουργήθηκε λίγο αργότερα, επικάλυπταν τους δικούς της στόχους. Αλλά και οι δραστηριότητες του Συνδέσμου δεν ικανοποίησαν τις ανάγκες των εργατών. Έτσι παρέμενε επιτακτική η ανάγκη δημιουργίας του συνδικαλιστικού εκείνου οργάνου, που θα αποτελούσε τον πραγματικό φορέα των εργατικών διεκδικήσεων στην περιοχή του Βόλου.

Με τις συνθήκες αυτές οι πρωτοβουλίες ανήκαν πλέον στους ίδιους τους εργάτες, και μάλιστα στους πιο δραστήριους απ' αυτούς, τους καπνεργάτες του Βόλου. Το Νοέμβριο του 1908, μια ομάδα από εκπρόσωπους καπνεργατικών σωματείων και άλλων (οι Γ. Κόσσυβας, Ν. Κατσιρέλος, Χρ. Παπάς, Σ. Ραφαήλ, Χ. Χαρίτος, Κ. Σούλιος, Κ. Χειρογιώργος κ.ά.) απευθύνθηκαν στον Σπ. Μουσούρη και ζήτησαν τη συνδρομή του στη σύνταξη καταστατικού του νέου Εργατικού Κέντρου. Ταυτόχρονα οι ίδιοι εργάτες ζήτησαν τη βοήθεια προσώπων με κοινωνική ακτινοβολία, όπως του δικηγόρου Κ. Ζάχου και του γιατρού Δ. Σαράτση1. Η συμβολή των τριών αυτών προσωπικοτήτων (Μουσούρη, Ζάχου, Σαράτση) υπήρξε αποφασιστική. Ο Μουσούρης είχε έτοιμο, με βάση την προηγούμενη δική του προσπάθεια, το σχέδιο καταστατικού. Ο ίδιος μίλησε σε συγκέντρωση των εργατών, στις 30 Νοεμβρίου, ενθαρρύνοντας τις πρωτοβουλίες σύστασης του Εργατικού Κέντρου. Επειδή όμως, την εποχή αυτή, ήταν σοβαρά άρρωστος, παρέδωσε τη σκυτάλη και την πρωτοβουλία στον Κ. Ζάχο. Ο Σαράτσης εξάλλου ήταν εκείνος που έδωσε την ηθική και πνευματική του βοήθεια προς τους εργάτες, υποστηρίζοντας στο δημοτικό συμβούλιο το αίτημα χορήγησης χρηματικού βοηθήματος στο Κέντρο, και αργότερα συμμετέχοντας στις μορφωτικές εκδηλώσεις του Κέντρου. «Ουδείς θα δυνηθή να 

——————————————

1. Οι πληροφορίες για τις πρώτες αυτές ενέργειες των εργατών του Βόλου στο ίδιο, σ. 144 (κατάθεση Κούρτοβικ)· σ. 281-283 (απολογία Σαράτση)· σ. 338-339 (απολογία Ζάχου), πβ. Γ Κορδάτος, ό.π., σ. 138-139.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/58.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ονομασθή ιδρυτής του Εργατικού Κέντρου του Βόλου", υποστηρίζει ο Κ. Ζάχος, "ούτε οι συλλαβόντες την ιδέαν εργάται, ούτε ο Σαράτσης, ούτε ο Μουσούρης, ούτε εγώ· το Εργατικό Κέντρο του Βόλου, το ίδρυσεν η κοινωνική ανάγκη"1. Δεν μπορούμε όμως να παραγνωρίσουμε το ρόλο που έπαιξαν, ως προς τη σύσταση του Κέντρου, οι πρωτεργάτες αυτοί, και ιδιαίτερα ο Ζάχος, που υπήρξε -μετά μάλιστα το θάνατο του Μουσούρη- ο κύριος εμπνευστής και ο νομικός σύμβουλος του Κέντρου. Τούτο θα τονιστεί κατ' επανάληψη κατά τη διάρκεια των ανακρίσεων και στη Δίκη.

Οι προκαταρκτικές συγκεντρώσεις της επιτροπής των εργατών στεγάστηκαν στην αίθουσα του συλλόγου "Τρεις Ιεράρχαι", όπου εκφώνησε προτρεπτικό λόγο ο Σ. Μουσούρης. Λίγο αργότερα, την Κυριακή 14 Δεκεμβρίου 1908, έγιναν τα εγκαίνια λειτουργίας του Εργατικού Κέντρου στο νοικιασμένο κατάλληλο οίκημα στην οδό Ερμού αρ. 63, πίσω από τη διεύθυνση της αστυνομίας Βόλου, "απέναντι του βιβλιοπωλείου Ζυγαλάκη στο στενό"2. Η εφημερίδα Θεσσαλία περιγράφει ως εξής την τελετή των εγκαινίων: "Παρισταμένου του Δημάρχου και άλλων εγκρίτων συμπολιτών μας εγένετο χθες η τελετή των εγκαινίων του Εργατικού Κέντρου, ένθα είχε συγκεντρωθεί εν αδελφική αγάπη πλήθος εργατών. Η Φιλαρμονική και η Μανδολινάτα Βόλου ανέκρουον διάφορα τεμάχια. Μετά τον αγιασμόν ωμίλησεν εκ μέρους των εργατικών τάξεων ο εργάτης Ν. Μαρδέλης, απηγγέλθησαν δε ακολούθως υπό του Γ. Κόσσυβα δύο ποιήματα..."3. Ακολούθησε λόγος εκπροσώπου των βιομηχάνων του Βόλου και έγιναν προσφορές οικονομικής ενίσχυσης των σκοπών του 

——————————————

1. Στην απολογία του στο Ναύπλιο· στο ίδιο, σ. 338.

2. H λεπτομέρεια από επιστολή του Τ. Οικονομάκη στον Π. Μάγνη (12.12.1908). Βλ. Τ. Πατελοδήμος, Η πνευματική ζωή του Βόλου, ό.π., σ. 7. Σημερινή οδός Σποράδων του Βόλου, που εντελώς πρόσφατα μετονομάστηκε με απόφαση του Δ.Σ. Βόλου σε Εργατικού Κέντρου Βόλου.

3. Εφημ. Θεσσαλία, 15.12.1908.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/59.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

νεοσύστατου Κέντρου. Δεν έλειψαν πάντως κάποιες αντεγκλήσεις μεταξύ των εργοδοτών και των εργατών.

Έτσι η εργατική τάξη του Βόλου απέκτησε το συνδικαλιστικό της όργανο. Το Εργατικό Κέντρο ήταν η δευτεροβάθμια ένωση των εργατοϋπαλληλικών σωματείων του Βόλου· το διοικούσε η Διοικητική Επιτροπή. Το Εργατικό Κέντρο ανέπτυξε αξιοσημείωτη δραστηριότητα από τα πρώτα χρόνια της ίδρυσής του, δραστηριότητα όμως που διακόπηκε απότομα, όταν το 1911 τα στελέχη του κατηγορήθηκαν για αθεϊσμό και αναρχική δράση. Εκείνο που πρέπει να υπογραμμιστεί από την αρχή είναι ότι ο ιδεολογικός προσανατολισμός των στελεχών του και η γραμμή που ακολούθησαν τα μέλη του υπήρξαν σαφώς επηρεασμένα από τη σοσιαλιστική ιδεολογία.

3. Η εφημερίδα "Εργάτης" του Βόλου

Πριν όμως παρακολουθήσουμε τη συνυφασμένη με τα "Αθεϊκά" δραστηριότητα του Εργατικού Κέντρου, ας εξετάσουμε το δημοσιογραφικό όργανο του Πανεργατικού Συνδέσμου στην αρχή και κατόπιν του Εργατικού Κέντρου, που από το τέλος του 1907 ως τα μέσα του 1911 εξέφραζε τα αιτήματα της εργατικής τάξης, την εφημερίδα Εργάτης1. Η εφημερίδα αυτή απέκτησε ιστορική σημασία για την εξέλιξη του εργατικού κινήματος στην πόλη και δεν ήταν καθόλου τυχαία η κυκλοφορία της στο Βόλο. Πολύ νωρίς είχαν μεταφερθεί στο Βόλο τα μηνύματα των "κοινωνιστικών" ιδεών της Δύσης. Σε μια εποχή που οι νεοέλληνες μόλις υποπτεύονταν την παρουσία των σοσιαλιστικών ιδεών, την εποχή που ενέργειες και εκδόσεις με τέτοιο περιεχόμενο αποτελούσαν κάτι το καινοφανές και αντιμετωπίζονταν με καχυποψία από τον περίγυρο, στο Βόλο κυκλοφορούσαν ήδη έντυπα που περιείχαν τα απεικάσματα τέτοιων ιδεών. Ήδη στα 1883 η 

——————————————

1. Πβ. Γ. Παναγιώτου, Ο τύπος του Βόλου, ό.π., σ. 173-177, και Γ. Κορδάτος, Ιστορία του ελληνικού..., ό.π., σ. 135.

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/60.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

βραχύβια εφημερίδα Ισότης απηχούσε το νέο πνεύμα. Ο Ρήγας του Λαού εξάλλου, το 1885, μετέφερε στο κοινό τις εντυπώσεις από τη γαλλική Κομμούνα. Στα 1889 η Γεωργική πρόοδος αποτελεί την πρώτη ένδειξη αναφοράς στο αγροτικό πρόβλημα, ενώ οι ανησυχίες που διακατέχουν την εμφανιζόμενη εργατική τάξη θα πρωτοφανερωθούν στα τέσσερα μόλις φύλλα του Εργάτη, της εφημερίδας που έβγαλε η αναρχοσοσιαλιστική ομάδα του Δ. Καλαντζόπουλου. Και στο φύλλο της της 20.12.1889 η εφημερίδα Παγασαί θα τολμήσει ανοιχτά να ζητήσει τη χορήγηση χάρης στον φυλακισμένο ήδη Ρόκο Χοϊδά1. Οι προδρομικές αυτές (έντυπες) φωνές θα αποκτήσουν συνέχεια προς το τέλος της πρώτης δεκαετίας του αιώνα μας στο Βόλο, όταν θα κυκλοφορήσει ο Εργάτης. Η εφημερίδα αυτή έβγαινε κάθε Σάββατο και το πρώτο της φύλλο κυκλοφόρησε στα τέλη Δεκεμβρίου 19072, και φέρεται ως δημοσιογραφικό όργανο του Πανεργατικού Συνδέσμου "Η Αδελφότης", με έδρα το Βόλο. Στην προμετωπίδα της εφημερίδας και δίπλα στον τίτλο της αναγράφονται τα εμβλήματα: "Ελευθερία - Ισότης - Αδελφότης", "ο Θεός και το δίκαιό μας" και "Με την αλήθεια - για την Αλήθεια". Διευθυντής της εφημερίδας κατονομάζεται ο δικηγόρος Κ. Ζάχος, ως πρόεδρος του Πανεργατικού Συνδέσμου, ενώ σε φύλλα του 1908 ως τακτικός συνεργάτης φέρεται o Τ. Οικονομάκης3, που την ίδια εποχή είναι

——————————————

1. Στο κύριο άρθρο της με τίτλο "Ο Ρόκος Χοϊδάς".

2. Συγκεκριμένα στις 23.12.1907, παρά τη βεβαίωση του Κορδάτου ότι πρωτοκυκλοφόρησε το 1908 (Γ. Κορδάτος, ό.π., σ. 136, και του ίδιου, Ιστορία της επαρχίας Βόλου και Αγιάς, ο π , σ. 996). Τα γραφεία της εφημερίδας βρίσκονταν στην οδό Αγ. Νικολάου, αρ. 13.

3. Ο Δημήτριος (Τάκης) Οικονομάκης (Βόλος 1886-1944) υπήρξε νομικός, δημοσιογράφος και ποιητής. Πρωτοστάτησε στην ίδρυση του Εργατικού Κέντρου και περιλήφτηκε στους κατηγορουμένους της υπόθεσης των "Αθεϊκών". Την ίδια εποχή στη Θεσσαλία υπογράφει με το ψευδώνυμο "Μαλεστός". Αργότερα (1914) έγινε ο διευθυντής της εφημερίδας, θέση που κατείχε ως το θάνατό του. (Πβ. Γ. Σιαφλέκη, Τάκης Οικονομάκης, Βόλος 1951). Υπήρξε επίσης ο Οικονομάκης ένας από τους δραστήριους νεαρούς διανοούμενους του Βόλου (βλ. εδώ, σ. 46). Ποιήματα του Οικονομάκη -που

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/61.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

συντάκτης και «ελεύθερος ρεπόρτερ» της Θεσσαλίας. Μετά την ίδρυση του Εργατικού Κέντρου (Δεκέμβριος 1908) ο Εργάτης εξακολουθεί να φέρεται ως όργανο του Πανεργατικού Συνδέσμου και αποκτά υπότιτλο: «εβδομαδιαία σοσιαλιστική εφημερίς»1, είναι όμως στην ουσία δημοσιογραφικό όργανο του Εργατικού Κέντρου Βόλου. Στις αρχές του 1910 η εφημερίδα βγήκε με τον τίτλο: Εργάτης - Γεωργός2 για να καταδείξει την αλληλουχία των στόχων, που διεκδικούσαν οι καταπιεσμένες τάξεις της θεσσαλικής γης. Η κυκλοφορία της εφημερίδας συνεχίστηκε ως τον Απρίλιο ή Μάιο του 1911, οπότε οι ανακρίσεις εναντίον του Εργατικού Κέντρου, τα στελέχη του οποίου έγραφαν την εφημερίδα, ανάγκασαν τους υπευθύνους να διακόψουν την κυκλοφορία της. Φαίνεται ότι έγινε κάποια προσπάθεια επανακυκλοφορίας της εφημερίδας τον Ιούνιο του ίδιου χρόνου, χωρίς να δοθεί συνέχεια3. Από το σημείο αυτό διακόπτεται οριστικά η έκδοση του Εργάτη, που τόση σημαντική παρουσία είχε στο χώρο του εργατικού κινήματος, της διάδοσης των σοσιαλιστικών ιδεών, αλλά και ταυτόχρονα του γλωσσικού ζητήματος. Είναι βεβαιωμένη η απουσία πλήρους σειράς φύλλων του Εργάτη στις ελληνικές τουλάχιστο βιβλιοθήκες, κι έτσι αναγκαστικά οι πληροφορίες για τα περιεχόμενα της εφημερίδας περιορίζονται σ' αυτές που παρέχουν έμμεσες πηγές4.

——————————————

υπέγραφε σχεδόν πάντα με το ψευδώνυμο «Τάκης Σαρακηνός»— δημοσιεύτηκαν σ' εφημερίδες και περιοδικά. Το σύνολο πάντως του λογοτεχνικού του έργου (και πολλά από τα δημοσιογραφικά του δοκίμια) παραμένει ανέκδοτο και φυλάσσεται στο αρχείο του ανεψιού του βολιώτη δικηγόρου, κ. Ίωνα Παπαδόπουλου.

1. Εκδίδεται τώρα κάθε Κυριακή, και τα γραφεία της μεταφέρονται στην οδό Ερμού, αρ. 63, όπου η έδρα του Εργατικού Κέντρου Βόλου. [Οι πληροφορίες από το εσωφυλλο του περιοδικού Σεράπιον (Αλεξάνδρειας), τεύχ. 1 (Ιαν. 1909)].

2. Κυκλοφορεί δύο φορές τη βδομάδα και φέρεται ως όργανο των Εργατικών Κέντρων Βόλου και Λάρισας (πβ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 110).

3. Η πληροφορία από επιστολή του Σαράτση στο Δελμούζο. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 256.

4. Ήταν γνωστά μόνο ελάχιστα φύλλα της εφημερίδας. Εντελώς 

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/62.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η απήχηση της κυκλοφορίας του Εργάτη ήταν μεγάλη ανάμεσα στους εργαζόμενους του Βόλου και της περιοχής του, απήχηση που κάποτε έφτανε ως την Αθήνα και τις ελληνικές παροικίες του εξωτερικού. Έτσι συνέβαλλε στον προπαγανδισμό των διεκδικήσεων των εργατικών και αγροτικών δικαίων, πράγμα που προκαλούσε την καχυποψία και κάποτε την εχθρότητα των άλλων κοινωνικών στρωμάτων. Ο προσανατολισμός του Εργάτη ήταν σαφέστατα σοσιαλιστικός. Προπαγάνδιζε άμεσα ή έμμεσα τις σοσιαλιστικές ιδέες, χωρίς ωστόσο να προβάλλει ακραίες θέσεις. Στις σελίδες του έβρισκαν θέση τόσο οι «ουτοπιστικές» προτάσεις του Πλ. Δρακούλη και ο «χριστιανοσοσιαλισμός» των Σαράτση - Οικονομάκη, όσο και τα άρθρα του μαχητικού αυτή την εποχή Κ. Χατζόπουλου, όπως εξάλλου και τα συνθήματα της κίνησης των «Κοινωνιολόγων»1. Πολύ λίγο γνωστή στην ελληνική βιβλιογραφία, αλλά αποκαλυπτική των διαθέσεων των εκδοτών του Εργάτη, είναι η για πρώτη φορά στην ελληνική γλώσσα δημοσίευση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου των Μαρξ και Ένγκελς σε μετάφραση του Κ. Χατζόπουλου, σε φύλλα του 1908. Φαίνεται όμως ότι η πρώτη αυτή δημοσίευση του Μανιφέστου δεν ήταν πετυχημένη· έγιναν πολλές παραποιήσεις του κειμένου και περικοπές του· πρόσθεσαν μάλιστα (οι τυπογράφοι του Εργάτη) ανάμεσα στη μετάφραση και αποσπάσματα από το

——————————————

πρόσφατα, κι ενώ η παρούσα μελέτη βρισκόταν στο τυπογραφείο, κυκλοφόρησε το βιβλίο της δημοσιογράφου Ν. Κολιού, Οι ρίζες του εργατικού κινήματος και ο «Εργάτης» του Βόλου, Οδυσσέας, Αθήνα 1988. Το βιβλίο στηρίζεται στο πλήρες σώμα του Εργάτη, που ανακάλυψε η συγγραφέας στο αρχείο Γ. Ζιούτου, και φωτίζει πράγματι τα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος στο Βόλο και την εξέλιξη της εφημερίδας Εργάτης.

1. Συνεργάτες (αρθρογράφοι - επιστολογράφοι) του Εργάτη υπήρξαν ανάμεσα σε άλλους οι: Α. Παπαναστασίου, Θ. Πετιμεζάς, Κ. Τριανταφυλλόπουλος, Π. Δρακούλης, Κ. Χατζόπουλος. Κατά τη διάρκεια της Δίκης αναφέρθηκε πως και ο καθηγητής Ν. Χατζιδάκης συνεργάστηκε με σειρά άρθρων του (βλ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 337). Ο Σαράτσης υπήρξε τακτικός συνεργάτης της εφημερίδας· αντίθετα ο Δελμούζος —εκτός από τη γνωστή επιστολή του— δε φαίνεται πως ξανάγραψε κάτι στον Εργάτη.

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/63.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

βιβλίο του Δρακούλη Εγχειρίδιον του εργάτου. Όλα αυτά προκάλεσαν τις διαμαρτυρίες του Χατζόπουλου, που ωστόσο έστελνε τακτικά συνεργασίες του για να τις δημοσιεύσει o Εργάτης1.

Σημαντικό για την τόλμη και τη ριζοσπαστικότητα της εφημερίδας ήταν ότι όλη η εφημερίδα γραφόταν στη δημοτική γλώσσα. "Το πρώτο ρωμέικο φύλλο, που βγήκε να υπερασπιστεί τα εργατικά δικαιώματα στον τόπο μας, ο Εργάτης του Βόλου, παρουσιάστηκε γραμμένο στη δημοτική", διαπιστώνει ο Πέτρος Βασιλικός (= Κ. Χατζόπουλος)2. Ο ίδιος σημειώνει, "...είναι δυνατή η σοσιαλιστική προπαγάνδα με άλλη γλώσσα έξω από τη ζωντανή, τη μόνη που μπορεί να νιώση ο εργάτης; Το απέδειξε η αργατιά του Βόλου, με την ευνοϊκή υποδοχή που έκαμε της μητρικής γλώσσας που υιοθέτησε ο Εργάτης και με το φυσικό μεταχείρισμα της γλώσσας αυτής από τους ίδιους τους εργάτες, όπου κι αν ακούστηκε η φωνή τους"3.

Ωστόσο τα σοσιαλιστικά κηρύγματα από τη μια και η δημοτική γλώσσα από την άλλη αποτέλεσαν εξαιρετική πρόκληση για τους συντηρητικούς της γλώσσας και της άρχουσας τάξης στο Βόλο. Γι' αυτό o υπεύθυνος της εφημερίδας, ο Κ. Ζάχος, αναγκάστηκε να κάνει κάποιες υποχωρήσεις. Σημειώνει γι' αυτό το θέμα ο Χατζόπουλος: "...Ο Ζάχος του Εργάτη μού ζητάει να γράφω απλή γλώσσα κι όχι μαλλιαρή, γιατί τους ρίχτηκαν οι αντίπαλοι, πως τάχα τους πληρώνει ο Πάλλης. Στο πρώτο εμπόδιο υποχώρησε κι αυτός. Αυτός είναι ο γνωστός ρωμέικος σοσιαλισμός [...] Δεν ξέρω αν τον βλέπης [γράφει στο N. Γιαννιό] τον Εργάτη· το χαρακτηριστικό του χάος, φόβος κι αερολογία...".

——————————————

1 "Πενήντα ανέκδοτα γράμματα του Κ. Χατζόπουλου προς τον σοσιαλιστή Ν. Γιαννιό και τη γυναίκα του Αθηνά Γαϊτάνου-Γιαννιού", Νέα Εστία, τευχ. 724 (1.9.1957), σ. 1270-1271· τεύχ 752 (15.9.1957), σ. 1336· τευχ. 728 (1.11.1957), σ. 1616, κ.ά. [πβ. στο ίδιο, τεύχ. 737 (15.3.1958), σ. 402-403].

2. Π. Βασιλικού, "Σοσιαλισμός και γλώσσα", περιοδ. Ο Νουμάς, αρ. 339 (12 του Απρίλη 1909), σ. 1-3.

3. Στο ίδιο.

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/64.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Αμέσως όμως συγκατανεύει και λέει: "...ό,τι και νάναι είναι το μόνο όργανο που μας μένει κι ας πασχίσωμε να το βάλωμε σε δρόμο..."1. Παρά τις ατέλειές του και τις μεμψιμοιρίες εχθρών και φίλων, ο Εργάτης του Βόλου παρέμεινε, σε μια επίδικη φάση του σοσιαλιστικού και του γλωσσικού ζητήματος στην Ελλάδα, η μόνη φωνή διαμαρτυρίας στον επαρχιακό, τουλάχιστο, τύπο. Κι απ' αυτή την άποψη η κυκλοφόρηση του Εργάτη αποτέλεσε ένα μοναδικό και σημαντικό σταθμό της πολιτισμικής μας ιστορίας.

4. Οι δραστηριότητες του Εργατικού Κέντρου

Οι λιγοστές και διάσπαρτες πληροφορίες, που έχουμε για τη δράση του Εργατικού Κέντρου του Βόλου, δεν επιτρέπουν την ολική ανασύνθεση της δραστηριότητας των μελών του στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του. Οι ενδείξεις που διαθέτουμε επιτρέπουν μόνο την επισήμανση ορισμένων από τις ενέργειες που έκαναν τα στελέχη του, και μάλιστα αυτές που ήρθαν στην επικαιρότητα σε συσχετισμό ή με αφορμή τη δικαστική δίωξη για την υπόθεση των "Αθεϊκών"2.

——————————————

1. Από επιστολή του στο Ν Γιαννιό της 24.5.1908 [βλ. "Πενήντα ανέκδοτα γράμματα...", περιοδ. Νέα Εστία, τεύχ. 724 (1.9.1957), σ. 1270].

2. Για την ιστορία του Εργατικού Κέντρου Βόλου (της πρώτης περιόδου: 1908-1914) και γενικότερα του εργατικού κινήματος στην πόλη ισχύουν οι τίτλοι της σημ. 2, σ. 52. Πρόσφατα εξάλλου ο λογοτέχνης Ηλ. Λεφούσης επιχείρησε να συγγράψει την ιστορία του εργατικού κινήματος στο Βόλο [βλ. "Εργατικές μέρες στον παλιό Βόλο", περιοδ. Κείμενα του Βόλου, τεύχ. 9, 1981, σ. 40-68 και τεύχ. 10, 1983, σ. 27-40, και Το εργατικό κίνημα τον Βόλου (1881-1936), Βόλος 1985]. Πρόσφατη επίσης υπήρξε η θεατρική παράσταση του έργου "Παρθεναγωγείο Βόλου - Αλέξανδρος Δελμούζος" του Βασ. Μητσάκη στο θέατρο της οδού Κεφαλληνίας (Αθήνα) το χειμώνα 1986-87, με πυκνές αναφορές στην ίδρυση και τη δράση του Εργατικού Κέντρου.

Η πλήρης ιστορία του Εργατικού Κέντρου του Βόλου πρέπει να γραφεί, αφού αξιοποιηθούν εξαντλητικά οι πληροφορίες, που υπάρχουν διάσπαρτες στον τύπο της εποχής και σε λανθάνοντα αρχεία.

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/65.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η εργατική τάξη του Βόλου, όπως και των άλλων ελληνικών βιομηχανικών κέντρων, χωρίς να διακρίνεται για την ομοιογένεια και την αλληλεγγύη των μελών της, αντιμετώπιζε μια σειρά από προβλήματα: έλλειψη νομοθετικών μέτρων για την προστασία της, ανυπαρξία κρατικού ενδιαφέροντος, εκμετάλλευση από την εργοδοσία, εξαντλητικές, ανθυγιεινές και ελάχιστα αμειβόμενες συνθήκες δουλειάς, και βέβαια έλλειψη ιδεολογικού και πολιτικού προσανατολισμού1. Τη λύση στα προβλήματα αυτά θέλησε να δώσει -και επομένως να καλυτερεύσει τη θέση των εργατών στην κοινωνική ζωή- η ένωση των εργατοϋπαλληλικών σωματείων του Βόλου, κάτω από κοινή στέγη, το Εργατικό Κέντρο. Οι λόγοι που υποκίνησαν τη σύμπηξη των εργατών υπήρξαν -κατά ρητή βεβαίωση του πρωταγωνιστή της συνένωσης, Κ. Ζάχου- η "κοινωνική ανάγκη" και η "ανάγκη η οικονομική". Τούτο έγινε πραγματικότητα μέσα σ' ένα κλίμα, όπου υπήρχε "διαδεδομένη δυσαρέσκεια και κοινωνική ένταση εξ αιτίας των θλιβερών συνθηκών ζωής και εργασίας"2. Η χρονικά πρώτη αυτή ίδρυση Εργατικού Κέντρου στην Ελλάδα τοποθετεί τους εργάτες του Βόλου στην πρωτοπορία του εργατικού κινήματος και καθιστά τη δράση τους αξιομνημόνευτη. 

Όπως και παραπάνω σημείωσα, την πρωτοβουλία σύστασης Εργατικού Κέντρου στο Βόλο είχε μια ομάδα καπνεργατών, που εξέφραζαν την ιδιαίτερα αδικημένη τάξη εργαζομένων στις καπναποθήκες και το καπνοκοπτήριο της πόλης. To ότι απευθύνθηκαν για βοήθεια σε καταξιωμένες για τη φιλεργατική τους δράση προσωπικότητες του Βόλου (Μουσούρη, Ζάχο, Σαράτση), αποδεικνύει τόσο την αδυναμία τους ν' αναλάβουν τέτοιο έργο χωρίς

——————————————

Ας σημειωθεί ότι στο σημερινό Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο του Βόλου δεν υφίσταται αρχείο. Πάντως για την τύχη του αρχείου, της αλληλογραφίας κλπ. του Εργατικού Κέντρου, που κατασχέθηκε το 1911, βλ. εδώ, τ. Α΄, σ. 328-30.

1. Πβ. Γ. Λεονταρίτη, "Το ελληνικό εργατικό κίνημα και το αστικό κράτος (1910-1920)", στο: Μελετήματα γύρω από τον Βενιζέλο και την εποχή του, Φιλιππότης, Αθήνα 1979, σ. 49-55.

2. Στο ίδιο, σ. 54.

5

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/66.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τη θεωρητική κάλυψη των διανοουμένων, όσο και την προεργασία που είχε ήδη επιτύχει στην κοινή γνώμη η δράση των τριών ανδρών και τα δημοσιεύματα του Εργάτη. Είναι αξιοσημείωτο ότι και οι τρεις υποστηρικτές της πρωτοβουλίας των εργατών διαπνέονταν και διακήρυσσαν τις σοσιαλιστικές πεποιθήσεις τους, κάτι που θα δώσει αργότερα το στίγμα του ανατροπέα της κοινωνικής τάξης σ' όλη την κίνηση.

Με την ηθική συμπαράσταση των παραπάνω και την οικονομική επιχορήγηση του δημοτικού συμβουλίου Παγασών, καθώς και τη συμπάθεια των εργαζομένων τάξεων του Βόλου, το Εργατικό Κέντρο ξεκίνησε το έργο του, Η αριθμητική δύναμη των μελών του δεν είναι δυνατό να υπολογιστεί, ούτε να καθοριστεί ο αριθμός των σωματείων, που μετείχαν σ' αυτό· πάντως είναι βέβαιο ότι η δραστηριοποίηση των μελών του υπήρξε έντονη και με τη μεγαλύτερη απήχηση από τα άλλα εργατικά σωματεία της πόλης. Το Εργατικό Κέντρο διηύθυνε Διοικητική Επιτροπή από εργάτες. Γι' αυτούς βεβαιώνει ο Ζάχος: "Οι εργάται του Εργατικού Κέντρου, ήταν τρόπον τινά ο αιθέρας των εργατών, είχον κάποια μόρφωσιν και αρκετήν συνείδησιν [...] ήσαν άνθρωποι με αυτενέργειαν και πεποίθησιν [...] ήσαν αυτοδιοίκητοι[...] τα πρακτικά των είνε συντεταγμένα από εργάτην άριστα"1. Τα επιμέρους ενδιαφέροντα των εργατών κάλυπτε η δραστηριότητα επιτροπών από μέλη του Εργατικού Κέντρου, όπως λ.χ. το Ταμείο Αλληλοβοηθείας των Εργατών. Νομικός σύμβουλος ορίστηκε ο δικηγόρος Κ. Ζάχος, που υπήρξε πάντως o εμπνευστής των περισσοτέρων και ίσως των πιο σημαντικών από τις ενέργειες του Εργατικού Κέντρου, και εξακολουθούσε να διευθύνει τον Εργάτη, το δημοσιογραφικό όργανο, όπως έχει αναφερθεί.

Τη δράση του Εργατικού Κέντρου Βόλου, κατά την πρώτη περίοδο της λειτουργίας του (1908-1911), μπορούμε να διακρίνουμε σε δύο τομείς: τον πολιτικο-συνδικαλιστικό και τον 

——————————————

1. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 340-341.

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/67.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

επιμορφωτικό. Βασική επιδίωξη των εργατών ήταν η βελτίωση των συνθηκών εργασίας, καθώς και η άνοδος του πνευματικού τους επιπέδου. Και τους δύο αυτούς στόχους επιδίωξε να πετύχει η εκπορευόμενη από το Κέντρο δραστηριότητα.

Ένα πρώτο σκέλος των ενεργειών του Εργατικού Κέντρου ήταν η υποστήριξη ή η διεκδίκηση εφαρμογής νόμων, που θεσπίστηκαν για τη βελτίωση της θέσης των εργατών. Π.χ. το 1908, αντιπρόσωπος του Κέντρου αντέδρασε στη διαμαρτυρία των συντεχνιών εναντίον των φόρων, που επέβαλε ο υπουργός των Οικονομικών Δ. Γούναρης, "επί των οινοπνευμάτων και τοκομεριδίων" προκειμένου να ελαττωθούν οι έμμεσοι φόροι που έπλητταν τους εργαζόμενους1. Αργότερα, αμέσως μετά την επανάσταση στο Γουδί, το Εργατικό Κέντρο -βεβαιώνει ο Κ. Ζάχος- με πιέσεις προς την Κυβέρνηση κατόρθωσε να περιληφθεί ο Βόλος στις πόλεις όπου, σύμφωνα με πρόταση του Θ. Πετμεζά, θα εφαρμοζόταν η Κυριακή αργία (3.12.1909)2. Στις πιέσεις του Εργατικού Κέντρου οφείλεται, σύμφωνα πάντα με τις βεβαιώσεις του Ζάχου, επίσης μια σειρά μεταγενέστερων μέτρων-νόμων για την προστασία των εργατών, όπως οι νόμοι "περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων", "περί εκδικάσεως των μεταξύ εργατών και εργοδοτών διαφορών περί πληρωμής εργατικών μισθών και ημερομισθίων", "περί υγιεινής και ασφαλείας των εργοστασίων", κ.ά. Ας σημειωθεί ότι τα παραπάνω νομοσχέδια ήταν από τα πρώτα που θέσπισε το ελληνικό κράτος και που αφορούσαν την εργατική τάξη3.

——————————————

1. Το γεγονός αυτό αποτέλεσε την πρώτη σύγκρουση των μελών του Εργατικού Κέντρου με την "άρχουσα" τάξη στο Βόλο, όπου o πρόεδρος των συντεχνιών της πόλης, ποτοποιός Γ. Κούτσικος, οργάνωσε τη συνέλευση-διαμαρτυρία κατά των νομοσχεδίων Γούναρη. Τα θιγέντα συμφέροντα του Κούτσικου και η εναντίωση του Εργατικού Κέντρου τον κατέστησαν -κατά τον Κ. Ζάχο- έναν από τους κύριους διώκτες του Εργατικού Κέντρου (βλ. στο ίδιο, σ. 339-340).

2. Στο ίδιο, σ. 344.

3. Πβ. Γ. Λεονταρίτη, "Το ελληνικό εργατικό κίνημα...", ό.π., σ. 55.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/68.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η επίλυση των διαφορών μεταξύ των εργατών και των εργοδοτών τους συχνά υπήρξε αντικείμενο δυναμικής αναμέτρησης, όταν οι εργατικές ομάδες κατέβαιναν σε απεργία. H ανάμειξη του Εργατικού Κέντρου στις απεργίες της εποχής έδωσε ειδικό βάρος στα γεγονότα. Το Μάρτιο του 1909 έγινε η πρώτη μεγάλη απεργία στο Βόλο των καπνεργατών, με αιτήματα τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας και την αύξηση των ημερομισθίων1, καθώς οι καπνέμποροι αρνήθηκαν την ικανοποίηση των αιτημάτων στις καπναποθήκες και τα καπνεργοστάσια της πόλης. H απεργία άρχισε με ειρηνικό χαρακτήρα από τις 23 Φεβρουαρίου, αλλά τα πράγματα εκτραχύνθηκαν στις 2-3 Μαρτίου, όταν οι απεργοί προκάλεσαν καταστροφές στις καπναποθήκες. Τούτο προκάλεσε την επέμβαση αστυνομικών και στρατιωτικών δυνάμεων, με αποτέλεσμα τον τραυματισμό αρκετών από τους απεργούς. Οι συγκεντρώσεις, οι πορείες και οι βίαιες διαμαρτυρίες των εργατών είχαν επίκεντρο την πλατεία Ελευθερίας και την εκκλησία της Αναλήψεως του Βόλου. Οι ενέργειες των απεργών κατευθύνονταν από επιτροπή, με τόπο συσκέψεων και ορμητήριο το Εργατικό Κέντρο, στελέχη του οποίου συμμετείχαν στις επιτροπές διεξαγωγής της απεργίας και συνδιαλλαγής με τους εκπροσώπους των εργοδοτών και των αρχών της πόλης. Αποτέλεσμα της αναταραχής ήταν να γίνουν δεκτά τα περισσότερα αιτήματα των απεργών και να λήξει η απεργία. Τα γεγονότα αυτά είχαν τεράστια απήχηση στο πανελλήνιο και οι εφημερίδες της εποχής ήταν γεμάτες από ολοσέλιδα ρεπορτάζ. Σ' ένα χρόνο σχεδόν, στις 10 Φεβρουαρίου 1910, με τα ίδια αιτήματα, ξέσπασε καινούρια απεργία πάλι των καπνεργατών, που κράτησε τρεις εβδομάδες. Οι απεργοί πέτυχαν να ανανεώσουν τα δικαιώματα, που είχαν κερδίσει με την απεργία του 1909. Τρίτη απεργία των

——————————————

1. Περιγραφή των γεγονότων της απεργίας στην εφημ. Κήρυξ (3.3.1909). Πβ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία του ελληνικού εργατικού..., ό.π., σ. 185 κ.π. Δραματουργική απόδοση των γεγονότων της απεργίας στο διήγημα του H. Λεφούση, Τύμπανα του 1909, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1985.

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/69.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

καπνεργατών του Βόλου ξέσπασε το Φεβρουάριο του 1911 και κράτησε ως το Μάρτιο με κινητοποιήσεις των εργατών και παρελάσεις. Τα αποτελέσματα αυτής της απεργίας δεν ήταν ευνοϊκά για τους εργάτες1.

Το Εργατικό Κέντρο ήταν ο οργανωτής των εργατικών εορτασμών της Πρωτομαγιάς και των εθνικών επετείων, με δημόσιες συγκεντρώσεις, ομιλίες και παρελάσεις στους δρόμους της πόλης. Πολύς λόγος έγινε κατά τη διάρκεια των ανακρίσεων και της Δίκης των «Αθεϊκών» για τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου του 1909. Το πρωί της γιορτής τα μέλη του Εργατικού Κέντρου έκαναν παρέλαση στους κεντρικούς δρόμους της πόλης, κατόπιν παρακολούθησαν τη δοξολογία στη Μητρόπολη και στη συνέχεια υπέβαλαν τα (καθιερωμένα) συγχαρητήρια της εργατικής τάξης στο Δήμαρχο. Ως εδώ τίποτα το παράδοξο· το απόγευμα όμως της ίδιας μέρας οργάνωσαν συγκέντρωση των εργατών στην πλατεία Ελευθερίας (την κεντρική του Βόλου), όπου έγινε αποκάλυψη ερυθρόχρωμων λαβάρων και μίλησαν στους συγκεντρωμένους ο δημοσιογράφος Σ. Τριανταφυλλίδης και o δικηγόρος Κ. Ζάχος, Το περιεχόμενο των ομιλιών αυτών αναφερόταν στη σοσιαλιστική ιδέα και τις εργατικές επιδιώξεις. Οι ομιλίες, οι κόκκινες σημαίες και οι επίσης κόκκινες κονκάρδες, που φορούσαν οι εργάτες κατά τις εκδηλώσεις, αποτέλεσαν πρόκληση για τις αρχές και τους συντηρητικούς πολίτες. Τα γεγονότα αυτά θεωρήθηκαν ως αναρχικές ενέργειες των μελών του Εργατικού Κέντρου, και γι' αυτό θα κατηγορηθούν2.

Άλλες δύο πρωτοβουλίες του Εργατικού Κέντρου δίνουν το φάσμα της πολιτικής τοποθέτησης των μελών του απέναντι στα κρίσιμα πολιτικά γεγονότα της ίδιας εποχής. Το πρώτο ήταν η

——————————————

1. Και για τις άλλες απεργίες στο: Γ. Κορδάτος, ό.π., σ. 189-190.

2. Κατά τη διάρκεια αυτού του εορτασμού —σύμφωνα με καταθέσεις μαρτύρων κατηγορίας— ο Δελμούζος βγήκε στο παράθυρο του Σχολείου και χαιρέτησε τους διαδηλωτές με τη φράση «Ζήτω ο σοσιαλισμός». (Πβ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 147).

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/70.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντίδραση του Εργατικού Κέντρου στην επανάσταση της 15ης Αυγούστου 1909. Ο Ζάχος διηγείται: "...αρχικώς απεδέχθη [η διοίκηση του Κέντρου] την επανάστασιν όχι μετά μεγάλου ενθουσιασμού..."1. Το ίδιο βεβαιώνει ο Κ. Τριανταφυλλόπουλος: "...επειδή ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος εύρισκεν αντίδρασιν εις τον Βόλον, όπου υπήρχε ωργανωμένη σοσιαλιστική κίνησις..."2, και o ίδιος αλλού: "...συνέπεια της επισήμου ταύτης επαφής μετά του Στρατιωτικού Συνδέσμου υπήρξεν η ενίσχυσις ην παρέσχε η [Κοινωνιολογική] Εταιρεία, αποστείλασα[...] εις Βόλον, όπου έντονος εργατική κίνησις συγκεχυμένων βλέψεων, ελαχίστην εμπιστοσύνην έδειχνε εις [το] στρατιωτικό κίνημα..."3. Τις (αρχικές) επιφυλάξεις του Εργατικού Κέντρου δικαιολογεί ο Ζάχος λέγοντας : "Μόλις o Στρατιωτικός Σύνδεσμος εξέδωκεν την προκήρυξίν του, εν η περιελαμβάνετο και μέριμνα περί του εργατικού κόσμου, το Εργατικόν Κέντρον έκαμε συλλαλητήριον πολυπληθές και εζήτησε ό,τι ήτο δυνατόν να ζητήση από την επανάστασιν διά τους εργάτας"4. Το συλλαλητήριο που αναφέρει ο Ζάχος έγινε στο Βόλο στις 9 Σεπτεμβρίου 1909. Μίλησαν από τον εξώστη του Εργατικού Κέντρου δύο από τα μέλη της Κοινωνιολογικής Εταιρείας, ο Κ. Τριανταφυλλόπουλος και ο Θρ. Πετμεζάς, "προβάλλοντες το κοινωνικόν στοιχείον του κινήματος υπό το πνεύμα [του] αναμορφωτικού σοσιαλισμού"5. "Η υποδοχή η γενομένη εις τους εξ Αθηνών ελθόντας κοινωνιολόγους", σημειώνει ο Κ. Ζάχος, "ήτο ένθερμος, ουχί μόνον εκ μέρους των λαϊκών τάξεων, αλλά και εκ μέρους των επιστημόνων και μορφωμένων τάξεων του Βόλου"6. Φαίνεται, λοιπόν, πως οι 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 343 (απολογία K. Ζάχου).

2. Απόσπασμα από συνέντευξη του στην εφημ. Ελεύθερος (25.6.1945), στο: Γ. Κορδάτος, ό.π., σ. 111.

3. Απόσπασμα από τον "Πρόλογο" στο: Α. Παπαναστασίου, Πολιτικά κείμενα, ό.π., σ. ία' (η υπογράμμιση δική μου).

4. Η Δίκη τον Ναυπλίου, ό.π., σ. 343.

5. Από τον "Πρόλογο" στο: Α. Παπαναστασίου, ό.π., σ. ια'.

6. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 344.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/71.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντιδράσεις του Εργατικού Κέντρου και οι επιφυλάξεις της εργατικής τάξης του Βόλου προς την επανάσταση των αξιωματικών υποχωρούν, όταν οι εκπρόσωποι της Κοινωνιολογικής Εταιρείας (που βέβαια παρουσιάζονταν ως ένθερμοι αρωγοί των πρωτοβουλιών του Στρατιωτικού Συνδέσμου) έπεισαν τους εργάτες του Βόλου για τη φιλεργατική πολιτική των επαναστατών. Άλλωστε είναι γνωστή η επίδραση των μελών της Κοινωνιολογικής Εταιρείας στις ιδεολογικές κατευθύνσεις και την πολιτική πρακτική του Εργατικού Κέντρου Βόλου.

Καθοριστική επίσης υπήρξε η συμμετοχή του Εργατικού Κέντρου στην αγροτική εξέγερση του Μαρτίου 1910. "Το Εργατικό Κέντρο", λέει ο Ζάχος, "βασιζόμενον επί της αρχής ότι ο εργάτης της γης πρέπει να βασίζεται επί αυτών των αρχών, επί των οποίων και ο εργάτης της πόλεως, υπεβοήθησε ταύτην την αγροτικήν επανάστασιν δι' όλων των νομίμων μέσων"1. Την εποχή αυτή το δημοσιογραφικό όργανο του Κέντρου απόκτησε διπλό τίτλο (Εργάτης-Γεωργός), για να υποδηλώσει τη συμπαράστασή του στις διεκδικήσεις των θεσσαλών κολλήγων. Με την ίδια λογική ο Ζάχος και άλλοι εκπρόσωποί του συμμετείχαν στο μεταγενέστερο Πανελλήνιο Αγροτικό Συνέδριο, που έγινε στο Βόλο το 1912 2. Όταν στις 6 Μαρτίου 1910 έγιναν τα αιματηρά επεισόδια στο Κιλελέρ και άλλα σημεία της θεσσαλικής επαρχίας, το Εργατικό Κέντρο ανέλαβε την πρωτοβουλία να συγκεντρώσει τους εργαζόμενους του Βόλου σε συλλαλητήριο, στις 7 Μαρτίου. Προς τους συγκεντρωμένους μίλησε ο Ζάχος και άλλοι, και εγκρίθηκε ψήφισμα όπου "εξ ονόματος των εργατικών τάξεων και εν ονόματι της ελευθερίας και της δικαιοσύνης, διά την δολοφονίαν αδελφών γεωργών αγωνιζομένων υπέρ της καταλύσεως 

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Πρόκειται για το Β' Πανελλήνιο Αγροτικό Συνέδριο που έγινε στο Βόλο (9-14 Σεπτεμβρίου 1912). Για το Συνέδριο αυτό στο: Γ. Κορδάτος, Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, τ. E' (1900-1924), Εικοστός αιώνας, Αθήνα 1958, σ. 271-276.

Σελ. 71
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 52
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    αυτά ήταν: το Ημερολόγιον η Φήμη (1886-1888) του Ζωσιμά Εσφιγμενίτη, το μηνιαίο ο Προμηθεύς του ιδίου (1889-1902), και η Αρετή (1911) του Στ. Παπαδημητρίου.

    Ανάλογης σημασίας υπήρξε και η εκδοτική δραστηριότητα στο Βόλο μετά την απελευθέρωση του. Πολλά βιβλία με αρχαιολογικό, ιστορικό, οικονομικό, πολιτικό και λογοτεχνικό περιεχόμενο, γράφτηκαν από βολιώτες συγγραφείς και τυπώθηκαν στο Βόλο ή την Αθήνα1.

    Γ. ΤΟ ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΟ BOΛO (1908-1914)2

    1. Σύντομη αναδρομή στα πρώτα του βήματα

    Ο Βόλος υπήρξε μία από τις πόλεις της Ελλάδας, όπου έκανε τις πρώτες εμφανίσεις του το εργατικό (και το σοσιαλιστικό) κίνημα. Το γεγονός αυτό οφείλεται στο ότι στην πόλη αυτή η

    ——————————————

    1. To πλήθος και το είδος των βιβλίων αυτών δεν είναι γνωστά, αφού δεν έχει γίνει επαρκής καταγραφή τους. Πάντως αρκετούς τίτλους περιέχει η εργασία του Ι. Χασιώτη, Θεσσαλική Βιβλιογραφία, Βόλος 1971. Αντίθετα έχει επιχειρηθεί τρεις φορές ως τώρα η καταγραφή (και σ' ορισμένες περιπτώσεις η αποδελτίωση των περιεχομένων) των τίτλων των εφημερίδων που κυκλοφόρησαν στο Βόλο, από το 1881 ως τις μέρες μας. Βλ. α) Ζωσιμά Εσφιγμενίτη, περιοδ. Προμηθεύς, τευχ. Απριλίου 1900, όπου καταγράφονται 37 τίτλοι εφημερίδων και περιοδικών· β) Ν(ίτσα) Κ(ολιού), "Ο τύπος του Βόλου", εφημ. Ταχυδρόμος, φ.φ. 26 Ιαν. ως 4 Μαρτίου 1969, και γ) Γ. Παναγιώτου, Ο τύπος τον Βόλου, ό.π., σ. 172-178. Πάντως θεωρείται δυστύχημα η απώλεια του μέγιστου μέρους φύλλων των βολιώτικων εντύπων, οφειλόμενη στις περιπέτειες του τόπου, αλλά και την αμέλεια διαφύλαξής τους.

    2. Για την ιστορία του εργατικού κινήματος στο Βόλο, κατά την περίοδο αυτή βλ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, Μπουκουμάνης, Αθήνα 1972, σ. 135-147· Χαρ. Γ. Χαρίτος, Σημειώσεις για το εργατικό κίνημα στην Ελλάδα - η "νηπιακή" και η "παιδική" του ηλικία (1879-1918) - η περίπτωση του Βόλου, Βόλος 1984, σ. 71-99· Μ. Δημητρίου, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα - 1. από τους ουτοπιστές στους μαρξιστές, Πλέθρον, Αθήνα 1985, σ. 248-277.