Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 57-76 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/57.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

όμως εκείνη φαίνεται ότι δεν είχε συνέχεια, ίσως και γιατί οι δραστηριότητες του Πανεργατικού Συνδέσμου, που δημιουργήθηκε λίγο αργότερα, επικάλυπταν τους δικούς της στόχους. Αλλά και οι δραστηριότητες του Συνδέσμου δεν ικανοποίησαν τις ανάγκες των εργατών. Έτσι παρέμενε επιτακτική η ανάγκη δημιουργίας του συνδικαλιστικού εκείνου οργάνου, που θα αποτελούσε τον πραγματικό φορέα των εργατικών διεκδικήσεων στην περιοχή του Βόλου.

Με τις συνθήκες αυτές οι πρωτοβουλίες ανήκαν πλέον στους ίδιους τους εργάτες, και μάλιστα στους πιο δραστήριους απ' αυτούς, τους καπνεργάτες του Βόλου. Το Νοέμβριο του 1908, μια ομάδα από εκπρόσωπους καπνεργατικών σωματείων και άλλων (οι Γ. Κόσσυβας, Ν. Κατσιρέλος, Χρ. Παπάς, Σ. Ραφαήλ, Χ. Χαρίτος, Κ. Σούλιος, Κ. Χειρογιώργος κ.ά.) απευθύνθηκαν στον Σπ. Μουσούρη και ζήτησαν τη συνδρομή του στη σύνταξη καταστατικού του νέου Εργατικού Κέντρου. Ταυτόχρονα οι ίδιοι εργάτες ζήτησαν τη βοήθεια προσώπων με κοινωνική ακτινοβολία, όπως του δικηγόρου Κ. Ζάχου και του γιατρού Δ. Σαράτση1. Η συμβολή των τριών αυτών προσωπικοτήτων (Μουσούρη, Ζάχου, Σαράτση) υπήρξε αποφασιστική. Ο Μουσούρης είχε έτοιμο, με βάση την προηγούμενη δική του προσπάθεια, το σχέδιο καταστατικού. Ο ίδιος μίλησε σε συγκέντρωση των εργατών, στις 30 Νοεμβρίου, ενθαρρύνοντας τις πρωτοβουλίες σύστασης του Εργατικού Κέντρου. Επειδή όμως, την εποχή αυτή, ήταν σοβαρά άρρωστος, παρέδωσε τη σκυτάλη και την πρωτοβουλία στον Κ. Ζάχο. Ο Σαράτσης εξάλλου ήταν εκείνος που έδωσε την ηθική και πνευματική του βοήθεια προς τους εργάτες, υποστηρίζοντας στο δημοτικό συμβούλιο το αίτημα χορήγησης χρηματικού βοηθήματος στο Κέντρο, και αργότερα συμμετέχοντας στις μορφωτικές εκδηλώσεις του Κέντρου. «Ουδείς θα δυνηθή να 

——————————————

1. Οι πληροφορίες για τις πρώτες αυτές ενέργειες των εργατών του Βόλου στο ίδιο, σ. 144 (κατάθεση Κούρτοβικ)· σ. 281-283 (απολογία Σαράτση)· σ. 338-339 (απολογία Ζάχου), πβ. Γ Κορδάτος, ό.π., σ. 138-139.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/58.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ονομασθή ιδρυτής του Εργατικού Κέντρου του Βόλου", υποστηρίζει ο Κ. Ζάχος, "ούτε οι συλλαβόντες την ιδέαν εργάται, ούτε ο Σαράτσης, ούτε ο Μουσούρης, ούτε εγώ· το Εργατικό Κέντρο του Βόλου, το ίδρυσεν η κοινωνική ανάγκη"1. Δεν μπορούμε όμως να παραγνωρίσουμε το ρόλο που έπαιξαν, ως προς τη σύσταση του Κέντρου, οι πρωτεργάτες αυτοί, και ιδιαίτερα ο Ζάχος, που υπήρξε -μετά μάλιστα το θάνατο του Μουσούρη- ο κύριος εμπνευστής και ο νομικός σύμβουλος του Κέντρου. Τούτο θα τονιστεί κατ' επανάληψη κατά τη διάρκεια των ανακρίσεων και στη Δίκη.

Οι προκαταρκτικές συγκεντρώσεις της επιτροπής των εργατών στεγάστηκαν στην αίθουσα του συλλόγου "Τρεις Ιεράρχαι", όπου εκφώνησε προτρεπτικό λόγο ο Σ. Μουσούρης. Λίγο αργότερα, την Κυριακή 14 Δεκεμβρίου 1908, έγιναν τα εγκαίνια λειτουργίας του Εργατικού Κέντρου στο νοικιασμένο κατάλληλο οίκημα στην οδό Ερμού αρ. 63, πίσω από τη διεύθυνση της αστυνομίας Βόλου, "απέναντι του βιβλιοπωλείου Ζυγαλάκη στο στενό"2. Η εφημερίδα Θεσσαλία περιγράφει ως εξής την τελετή των εγκαινίων: "Παρισταμένου του Δημάρχου και άλλων εγκρίτων συμπολιτών μας εγένετο χθες η τελετή των εγκαινίων του Εργατικού Κέντρου, ένθα είχε συγκεντρωθεί εν αδελφική αγάπη πλήθος εργατών. Η Φιλαρμονική και η Μανδολινάτα Βόλου ανέκρουον διάφορα τεμάχια. Μετά τον αγιασμόν ωμίλησεν εκ μέρους των εργατικών τάξεων ο εργάτης Ν. Μαρδέλης, απηγγέλθησαν δε ακολούθως υπό του Γ. Κόσσυβα δύο ποιήματα..."3. Ακολούθησε λόγος εκπροσώπου των βιομηχάνων του Βόλου και έγιναν προσφορές οικονομικής ενίσχυσης των σκοπών του 

——————————————

1. Στην απολογία του στο Ναύπλιο· στο ίδιο, σ. 338.

2. H λεπτομέρεια από επιστολή του Τ. Οικονομάκη στον Π. Μάγνη (12.12.1908). Βλ. Τ. Πατελοδήμος, Η πνευματική ζωή του Βόλου, ό.π., σ. 7. Σημερινή οδός Σποράδων του Βόλου, που εντελώς πρόσφατα μετονομάστηκε με απόφαση του Δ.Σ. Βόλου σε Εργατικού Κέντρου Βόλου.

3. Εφημ. Θεσσαλία, 15.12.1908.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/59.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

νεοσύστατου Κέντρου. Δεν έλειψαν πάντως κάποιες αντεγκλήσεις μεταξύ των εργοδοτών και των εργατών.

Έτσι η εργατική τάξη του Βόλου απέκτησε το συνδικαλιστικό της όργανο. Το Εργατικό Κέντρο ήταν η δευτεροβάθμια ένωση των εργατοϋπαλληλικών σωματείων του Βόλου· το διοικούσε η Διοικητική Επιτροπή. Το Εργατικό Κέντρο ανέπτυξε αξιοσημείωτη δραστηριότητα από τα πρώτα χρόνια της ίδρυσής του, δραστηριότητα όμως που διακόπηκε απότομα, όταν το 1911 τα στελέχη του κατηγορήθηκαν για αθεϊσμό και αναρχική δράση. Εκείνο που πρέπει να υπογραμμιστεί από την αρχή είναι ότι ο ιδεολογικός προσανατολισμός των στελεχών του και η γραμμή που ακολούθησαν τα μέλη του υπήρξαν σαφώς επηρεασμένα από τη σοσιαλιστική ιδεολογία.

3. Η εφημερίδα "Εργάτης" του Βόλου

Πριν όμως παρακολουθήσουμε τη συνυφασμένη με τα "Αθεϊκά" δραστηριότητα του Εργατικού Κέντρου, ας εξετάσουμε το δημοσιογραφικό όργανο του Πανεργατικού Συνδέσμου στην αρχή και κατόπιν του Εργατικού Κέντρου, που από το τέλος του 1907 ως τα μέσα του 1911 εξέφραζε τα αιτήματα της εργατικής τάξης, την εφημερίδα Εργάτης1. Η εφημερίδα αυτή απέκτησε ιστορική σημασία για την εξέλιξη του εργατικού κινήματος στην πόλη και δεν ήταν καθόλου τυχαία η κυκλοφορία της στο Βόλο. Πολύ νωρίς είχαν μεταφερθεί στο Βόλο τα μηνύματα των "κοινωνιστικών" ιδεών της Δύσης. Σε μια εποχή που οι νεοέλληνες μόλις υποπτεύονταν την παρουσία των σοσιαλιστικών ιδεών, την εποχή που ενέργειες και εκδόσεις με τέτοιο περιεχόμενο αποτελούσαν κάτι το καινοφανές και αντιμετωπίζονταν με καχυποψία από τον περίγυρο, στο Βόλο κυκλοφορούσαν ήδη έντυπα που περιείχαν τα απεικάσματα τέτοιων ιδεών. Ήδη στα 1883 η 

——————————————

1. Πβ. Γ. Παναγιώτου, Ο τύπος του Βόλου, ό.π., σ. 173-177, και Γ. Κορδάτος, Ιστορία του ελληνικού..., ό.π., σ. 135.

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/60.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

βραχύβια εφημερίδα Ισότης απηχούσε το νέο πνεύμα. Ο Ρήγας του Λαού εξάλλου, το 1885, μετέφερε στο κοινό τις εντυπώσεις από τη γαλλική Κομμούνα. Στα 1889 η Γεωργική πρόοδος αποτελεί την πρώτη ένδειξη αναφοράς στο αγροτικό πρόβλημα, ενώ οι ανησυχίες που διακατέχουν την εμφανιζόμενη εργατική τάξη θα πρωτοφανερωθούν στα τέσσερα μόλις φύλλα του Εργάτη, της εφημερίδας που έβγαλε η αναρχοσοσιαλιστική ομάδα του Δ. Καλαντζόπουλου. Και στο φύλλο της της 20.12.1889 η εφημερίδα Παγασαί θα τολμήσει ανοιχτά να ζητήσει τη χορήγηση χάρης στον φυλακισμένο ήδη Ρόκο Χοϊδά1. Οι προδρομικές αυτές (έντυπες) φωνές θα αποκτήσουν συνέχεια προς το τέλος της πρώτης δεκαετίας του αιώνα μας στο Βόλο, όταν θα κυκλοφορήσει ο Εργάτης. Η εφημερίδα αυτή έβγαινε κάθε Σάββατο και το πρώτο της φύλλο κυκλοφόρησε στα τέλη Δεκεμβρίου 19072, και φέρεται ως δημοσιογραφικό όργανο του Πανεργατικού Συνδέσμου "Η Αδελφότης", με έδρα το Βόλο. Στην προμετωπίδα της εφημερίδας και δίπλα στον τίτλο της αναγράφονται τα εμβλήματα: "Ελευθερία - Ισότης - Αδελφότης", "ο Θεός και το δίκαιό μας" και "Με την αλήθεια - για την Αλήθεια". Διευθυντής της εφημερίδας κατονομάζεται ο δικηγόρος Κ. Ζάχος, ως πρόεδρος του Πανεργατικού Συνδέσμου, ενώ σε φύλλα του 1908 ως τακτικός συνεργάτης φέρεται o Τ. Οικονομάκης3, που την ίδια εποχή είναι

——————————————

1. Στο κύριο άρθρο της με τίτλο "Ο Ρόκος Χοϊδάς".

2. Συγκεκριμένα στις 23.12.1907, παρά τη βεβαίωση του Κορδάτου ότι πρωτοκυκλοφόρησε το 1908 (Γ. Κορδάτος, ό.π., σ. 136, και του ίδιου, Ιστορία της επαρχίας Βόλου και Αγιάς, ο π , σ. 996). Τα γραφεία της εφημερίδας βρίσκονταν στην οδό Αγ. Νικολάου, αρ. 13.

3. Ο Δημήτριος (Τάκης) Οικονομάκης (Βόλος 1886-1944) υπήρξε νομικός, δημοσιογράφος και ποιητής. Πρωτοστάτησε στην ίδρυση του Εργατικού Κέντρου και περιλήφτηκε στους κατηγορουμένους της υπόθεσης των "Αθεϊκών". Την ίδια εποχή στη Θεσσαλία υπογράφει με το ψευδώνυμο "Μαλεστός". Αργότερα (1914) έγινε ο διευθυντής της εφημερίδας, θέση που κατείχε ως το θάνατό του. (Πβ. Γ. Σιαφλέκη, Τάκης Οικονομάκης, Βόλος 1951). Υπήρξε επίσης ο Οικονομάκης ένας από τους δραστήριους νεαρούς διανοούμενους του Βόλου (βλ. εδώ, σ. 46). Ποιήματα του Οικονομάκη -που

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/61.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

συντάκτης και «ελεύθερος ρεπόρτερ» της Θεσσαλίας. Μετά την ίδρυση του Εργατικού Κέντρου (Δεκέμβριος 1908) ο Εργάτης εξακολουθεί να φέρεται ως όργανο του Πανεργατικού Συνδέσμου και αποκτά υπότιτλο: «εβδομαδιαία σοσιαλιστική εφημερίς»1, είναι όμως στην ουσία δημοσιογραφικό όργανο του Εργατικού Κέντρου Βόλου. Στις αρχές του 1910 η εφημερίδα βγήκε με τον τίτλο: Εργάτης - Γεωργός2 για να καταδείξει την αλληλουχία των στόχων, που διεκδικούσαν οι καταπιεσμένες τάξεις της θεσσαλικής γης. Η κυκλοφορία της εφημερίδας συνεχίστηκε ως τον Απρίλιο ή Μάιο του 1911, οπότε οι ανακρίσεις εναντίον του Εργατικού Κέντρου, τα στελέχη του οποίου έγραφαν την εφημερίδα, ανάγκασαν τους υπευθύνους να διακόψουν την κυκλοφορία της. Φαίνεται ότι έγινε κάποια προσπάθεια επανακυκλοφορίας της εφημερίδας τον Ιούνιο του ίδιου χρόνου, χωρίς να δοθεί συνέχεια3. Από το σημείο αυτό διακόπτεται οριστικά η έκδοση του Εργάτη, που τόση σημαντική παρουσία είχε στο χώρο του εργατικού κινήματος, της διάδοσης των σοσιαλιστικών ιδεών, αλλά και ταυτόχρονα του γλωσσικού ζητήματος. Είναι βεβαιωμένη η απουσία πλήρους σειράς φύλλων του Εργάτη στις ελληνικές τουλάχιστο βιβλιοθήκες, κι έτσι αναγκαστικά οι πληροφορίες για τα περιεχόμενα της εφημερίδας περιορίζονται σ' αυτές που παρέχουν έμμεσες πηγές4.

——————————————

υπέγραφε σχεδόν πάντα με το ψευδώνυμο «Τάκης Σαρακηνός»— δημοσιεύτηκαν σ' εφημερίδες και περιοδικά. Το σύνολο πάντως του λογοτεχνικού του έργου (και πολλά από τα δημοσιογραφικά του δοκίμια) παραμένει ανέκδοτο και φυλάσσεται στο αρχείο του ανεψιού του βολιώτη δικηγόρου, κ. Ίωνα Παπαδόπουλου.

1. Εκδίδεται τώρα κάθε Κυριακή, και τα γραφεία της μεταφέρονται στην οδό Ερμού, αρ. 63, όπου η έδρα του Εργατικού Κέντρου Βόλου. [Οι πληροφορίες από το εσωφυλλο του περιοδικού Σεράπιον (Αλεξάνδρειας), τεύχ. 1 (Ιαν. 1909)].

2. Κυκλοφορεί δύο φορές τη βδομάδα και φέρεται ως όργανο των Εργατικών Κέντρων Βόλου και Λάρισας (πβ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 110).

3. Η πληροφορία από επιστολή του Σαράτση στο Δελμούζο. Βλ. εδώ, τ. Β', σ. 256.

4. Ήταν γνωστά μόνο ελάχιστα φύλλα της εφημερίδας. Εντελώς 

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/62.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η απήχηση της κυκλοφορίας του Εργάτη ήταν μεγάλη ανάμεσα στους εργαζόμενους του Βόλου και της περιοχής του, απήχηση που κάποτε έφτανε ως την Αθήνα και τις ελληνικές παροικίες του εξωτερικού. Έτσι συνέβαλλε στον προπαγανδισμό των διεκδικήσεων των εργατικών και αγροτικών δικαίων, πράγμα που προκαλούσε την καχυποψία και κάποτε την εχθρότητα των άλλων κοινωνικών στρωμάτων. Ο προσανατολισμός του Εργάτη ήταν σαφέστατα σοσιαλιστικός. Προπαγάνδιζε άμεσα ή έμμεσα τις σοσιαλιστικές ιδέες, χωρίς ωστόσο να προβάλλει ακραίες θέσεις. Στις σελίδες του έβρισκαν θέση τόσο οι «ουτοπιστικές» προτάσεις του Πλ. Δρακούλη και ο «χριστιανοσοσιαλισμός» των Σαράτση - Οικονομάκη, όσο και τα άρθρα του μαχητικού αυτή την εποχή Κ. Χατζόπουλου, όπως εξάλλου και τα συνθήματα της κίνησης των «Κοινωνιολόγων»1. Πολύ λίγο γνωστή στην ελληνική βιβλιογραφία, αλλά αποκαλυπτική των διαθέσεων των εκδοτών του Εργάτη, είναι η για πρώτη φορά στην ελληνική γλώσσα δημοσίευση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου των Μαρξ και Ένγκελς σε μετάφραση του Κ. Χατζόπουλου, σε φύλλα του 1908. Φαίνεται όμως ότι η πρώτη αυτή δημοσίευση του Μανιφέστου δεν ήταν πετυχημένη· έγιναν πολλές παραποιήσεις του κειμένου και περικοπές του· πρόσθεσαν μάλιστα (οι τυπογράφοι του Εργάτη) ανάμεσα στη μετάφραση και αποσπάσματα από το

——————————————

πρόσφατα, κι ενώ η παρούσα μελέτη βρισκόταν στο τυπογραφείο, κυκλοφόρησε το βιβλίο της δημοσιογράφου Ν. Κολιού, Οι ρίζες του εργατικού κινήματος και ο «Εργάτης» του Βόλου, Οδυσσέας, Αθήνα 1988. Το βιβλίο στηρίζεται στο πλήρες σώμα του Εργάτη, που ανακάλυψε η συγγραφέας στο αρχείο Γ. Ζιούτου, και φωτίζει πράγματι τα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος στο Βόλο και την εξέλιξη της εφημερίδας Εργάτης.

1. Συνεργάτες (αρθρογράφοι - επιστολογράφοι) του Εργάτη υπήρξαν ανάμεσα σε άλλους οι: Α. Παπαναστασίου, Θ. Πετιμεζάς, Κ. Τριανταφυλλόπουλος, Π. Δρακούλης, Κ. Χατζόπουλος. Κατά τη διάρκεια της Δίκης αναφέρθηκε πως και ο καθηγητής Ν. Χατζιδάκης συνεργάστηκε με σειρά άρθρων του (βλ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 337). Ο Σαράτσης υπήρξε τακτικός συνεργάτης της εφημερίδας· αντίθετα ο Δελμούζος —εκτός από τη γνωστή επιστολή του— δε φαίνεται πως ξανάγραψε κάτι στον Εργάτη.

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/63.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

βιβλίο του Δρακούλη Εγχειρίδιον του εργάτου. Όλα αυτά προκάλεσαν τις διαμαρτυρίες του Χατζόπουλου, που ωστόσο έστελνε τακτικά συνεργασίες του για να τις δημοσιεύσει o Εργάτης1.

Σημαντικό για την τόλμη και τη ριζοσπαστικότητα της εφημερίδας ήταν ότι όλη η εφημερίδα γραφόταν στη δημοτική γλώσσα. "Το πρώτο ρωμέικο φύλλο, που βγήκε να υπερασπιστεί τα εργατικά δικαιώματα στον τόπο μας, ο Εργάτης του Βόλου, παρουσιάστηκε γραμμένο στη δημοτική", διαπιστώνει ο Πέτρος Βασιλικός (= Κ. Χατζόπουλος)2. Ο ίδιος σημειώνει, "...είναι δυνατή η σοσιαλιστική προπαγάνδα με άλλη γλώσσα έξω από τη ζωντανή, τη μόνη που μπορεί να νιώση ο εργάτης; Το απέδειξε η αργατιά του Βόλου, με την ευνοϊκή υποδοχή που έκαμε της μητρικής γλώσσας που υιοθέτησε ο Εργάτης και με το φυσικό μεταχείρισμα της γλώσσας αυτής από τους ίδιους τους εργάτες, όπου κι αν ακούστηκε η φωνή τους"3.

Ωστόσο τα σοσιαλιστικά κηρύγματα από τη μια και η δημοτική γλώσσα από την άλλη αποτέλεσαν εξαιρετική πρόκληση για τους συντηρητικούς της γλώσσας και της άρχουσας τάξης στο Βόλο. Γι' αυτό o υπεύθυνος της εφημερίδας, ο Κ. Ζάχος, αναγκάστηκε να κάνει κάποιες υποχωρήσεις. Σημειώνει γι' αυτό το θέμα ο Χατζόπουλος: "...Ο Ζάχος του Εργάτη μού ζητάει να γράφω απλή γλώσσα κι όχι μαλλιαρή, γιατί τους ρίχτηκαν οι αντίπαλοι, πως τάχα τους πληρώνει ο Πάλλης. Στο πρώτο εμπόδιο υποχώρησε κι αυτός. Αυτός είναι ο γνωστός ρωμέικος σοσιαλισμός [...] Δεν ξέρω αν τον βλέπης [γράφει στο N. Γιαννιό] τον Εργάτη· το χαρακτηριστικό του χάος, φόβος κι αερολογία...".

——————————————

1 "Πενήντα ανέκδοτα γράμματα του Κ. Χατζόπουλου προς τον σοσιαλιστή Ν. Γιαννιό και τη γυναίκα του Αθηνά Γαϊτάνου-Γιαννιού", Νέα Εστία, τευχ. 724 (1.9.1957), σ. 1270-1271· τεύχ 752 (15.9.1957), σ. 1336· τευχ. 728 (1.11.1957), σ. 1616, κ.ά. [πβ. στο ίδιο, τεύχ. 737 (15.3.1958), σ. 402-403].

2. Π. Βασιλικού, "Σοσιαλισμός και γλώσσα", περιοδ. Ο Νουμάς, αρ. 339 (12 του Απρίλη 1909), σ. 1-3.

3. Στο ίδιο.

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/64.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Αμέσως όμως συγκατανεύει και λέει: "...ό,τι και νάναι είναι το μόνο όργανο που μας μένει κι ας πασχίσωμε να το βάλωμε σε δρόμο..."1. Παρά τις ατέλειές του και τις μεμψιμοιρίες εχθρών και φίλων, ο Εργάτης του Βόλου παρέμεινε, σε μια επίδικη φάση του σοσιαλιστικού και του γλωσσικού ζητήματος στην Ελλάδα, η μόνη φωνή διαμαρτυρίας στον επαρχιακό, τουλάχιστο, τύπο. Κι απ' αυτή την άποψη η κυκλοφόρηση του Εργάτη αποτέλεσε ένα μοναδικό και σημαντικό σταθμό της πολιτισμικής μας ιστορίας.

4. Οι δραστηριότητες του Εργατικού Κέντρου

Οι λιγοστές και διάσπαρτες πληροφορίες, που έχουμε για τη δράση του Εργατικού Κέντρου του Βόλου, δεν επιτρέπουν την ολική ανασύνθεση της δραστηριότητας των μελών του στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του. Οι ενδείξεις που διαθέτουμε επιτρέπουν μόνο την επισήμανση ορισμένων από τις ενέργειες που έκαναν τα στελέχη του, και μάλιστα αυτές που ήρθαν στην επικαιρότητα σε συσχετισμό ή με αφορμή τη δικαστική δίωξη για την υπόθεση των "Αθεϊκών"2.

——————————————

1. Από επιστολή του στο Ν Γιαννιό της 24.5.1908 [βλ. "Πενήντα ανέκδοτα γράμματα...", περιοδ. Νέα Εστία, τεύχ. 724 (1.9.1957), σ. 1270].

2. Για την ιστορία του Εργατικού Κέντρου Βόλου (της πρώτης περιόδου: 1908-1914) και γενικότερα του εργατικού κινήματος στην πόλη ισχύουν οι τίτλοι της σημ. 2, σ. 52. Πρόσφατα εξάλλου ο λογοτέχνης Ηλ. Λεφούσης επιχείρησε να συγγράψει την ιστορία του εργατικού κινήματος στο Βόλο [βλ. "Εργατικές μέρες στον παλιό Βόλο", περιοδ. Κείμενα του Βόλου, τεύχ. 9, 1981, σ. 40-68 και τεύχ. 10, 1983, σ. 27-40, και Το εργατικό κίνημα τον Βόλου (1881-1936), Βόλος 1985]. Πρόσφατη επίσης υπήρξε η θεατρική παράσταση του έργου "Παρθεναγωγείο Βόλου - Αλέξανδρος Δελμούζος" του Βασ. Μητσάκη στο θέατρο της οδού Κεφαλληνίας (Αθήνα) το χειμώνα 1986-87, με πυκνές αναφορές στην ίδρυση και τη δράση του Εργατικού Κέντρου.

Η πλήρης ιστορία του Εργατικού Κέντρου του Βόλου πρέπει να γραφεί, αφού αξιοποιηθούν εξαντλητικά οι πληροφορίες, που υπάρχουν διάσπαρτες στον τύπο της εποχής και σε λανθάνοντα αρχεία.

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/65.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η εργατική τάξη του Βόλου, όπως και των άλλων ελληνικών βιομηχανικών κέντρων, χωρίς να διακρίνεται για την ομοιογένεια και την αλληλεγγύη των μελών της, αντιμετώπιζε μια σειρά από προβλήματα: έλλειψη νομοθετικών μέτρων για την προστασία της, ανυπαρξία κρατικού ενδιαφέροντος, εκμετάλλευση από την εργοδοσία, εξαντλητικές, ανθυγιεινές και ελάχιστα αμειβόμενες συνθήκες δουλειάς, και βέβαια έλλειψη ιδεολογικού και πολιτικού προσανατολισμού1. Τη λύση στα προβλήματα αυτά θέλησε να δώσει -και επομένως να καλυτερεύσει τη θέση των εργατών στην κοινωνική ζωή- η ένωση των εργατοϋπαλληλικών σωματείων του Βόλου, κάτω από κοινή στέγη, το Εργατικό Κέντρο. Οι λόγοι που υποκίνησαν τη σύμπηξη των εργατών υπήρξαν -κατά ρητή βεβαίωση του πρωταγωνιστή της συνένωσης, Κ. Ζάχου- η "κοινωνική ανάγκη" και η "ανάγκη η οικονομική". Τούτο έγινε πραγματικότητα μέσα σ' ένα κλίμα, όπου υπήρχε "διαδεδομένη δυσαρέσκεια και κοινωνική ένταση εξ αιτίας των θλιβερών συνθηκών ζωής και εργασίας"2. Η χρονικά πρώτη αυτή ίδρυση Εργατικού Κέντρου στην Ελλάδα τοποθετεί τους εργάτες του Βόλου στην πρωτοπορία του εργατικού κινήματος και καθιστά τη δράση τους αξιομνημόνευτη. 

Όπως και παραπάνω σημείωσα, την πρωτοβουλία σύστασης Εργατικού Κέντρου στο Βόλο είχε μια ομάδα καπνεργατών, που εξέφραζαν την ιδιαίτερα αδικημένη τάξη εργαζομένων στις καπναποθήκες και το καπνοκοπτήριο της πόλης. To ότι απευθύνθηκαν για βοήθεια σε καταξιωμένες για τη φιλεργατική τους δράση προσωπικότητες του Βόλου (Μουσούρη, Ζάχο, Σαράτση), αποδεικνύει τόσο την αδυναμία τους ν' αναλάβουν τέτοιο έργο χωρίς

——————————————

Ας σημειωθεί ότι στο σημερινό Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο του Βόλου δεν υφίσταται αρχείο. Πάντως για την τύχη του αρχείου, της αλληλογραφίας κλπ. του Εργατικού Κέντρου, που κατασχέθηκε το 1911, βλ. εδώ, τ. Α΄, σ. 328-30.

1. Πβ. Γ. Λεονταρίτη, "Το ελληνικό εργατικό κίνημα και το αστικό κράτος (1910-1920)", στο: Μελετήματα γύρω από τον Βενιζέλο και την εποχή του, Φιλιππότης, Αθήνα 1979, σ. 49-55.

2. Στο ίδιο, σ. 54.

5

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/66.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τη θεωρητική κάλυψη των διανοουμένων, όσο και την προεργασία που είχε ήδη επιτύχει στην κοινή γνώμη η δράση των τριών ανδρών και τα δημοσιεύματα του Εργάτη. Είναι αξιοσημείωτο ότι και οι τρεις υποστηρικτές της πρωτοβουλίας των εργατών διαπνέονταν και διακήρυσσαν τις σοσιαλιστικές πεποιθήσεις τους, κάτι που θα δώσει αργότερα το στίγμα του ανατροπέα της κοινωνικής τάξης σ' όλη την κίνηση.

Με την ηθική συμπαράσταση των παραπάνω και την οικονομική επιχορήγηση του δημοτικού συμβουλίου Παγασών, καθώς και τη συμπάθεια των εργαζομένων τάξεων του Βόλου, το Εργατικό Κέντρο ξεκίνησε το έργο του, Η αριθμητική δύναμη των μελών του δεν είναι δυνατό να υπολογιστεί, ούτε να καθοριστεί ο αριθμός των σωματείων, που μετείχαν σ' αυτό· πάντως είναι βέβαιο ότι η δραστηριοποίηση των μελών του υπήρξε έντονη και με τη μεγαλύτερη απήχηση από τα άλλα εργατικά σωματεία της πόλης. Το Εργατικό Κέντρο διηύθυνε Διοικητική Επιτροπή από εργάτες. Γι' αυτούς βεβαιώνει ο Ζάχος: "Οι εργάται του Εργατικού Κέντρου, ήταν τρόπον τινά ο αιθέρας των εργατών, είχον κάποια μόρφωσιν και αρκετήν συνείδησιν [...] ήσαν άνθρωποι με αυτενέργειαν και πεποίθησιν [...] ήσαν αυτοδιοίκητοι[...] τα πρακτικά των είνε συντεταγμένα από εργάτην άριστα"1. Τα επιμέρους ενδιαφέροντα των εργατών κάλυπτε η δραστηριότητα επιτροπών από μέλη του Εργατικού Κέντρου, όπως λ.χ. το Ταμείο Αλληλοβοηθείας των Εργατών. Νομικός σύμβουλος ορίστηκε ο δικηγόρος Κ. Ζάχος, που υπήρξε πάντως o εμπνευστής των περισσοτέρων και ίσως των πιο σημαντικών από τις ενέργειες του Εργατικού Κέντρου, και εξακολουθούσε να διευθύνει τον Εργάτη, το δημοσιογραφικό όργανο, όπως έχει αναφερθεί.

Τη δράση του Εργατικού Κέντρου Βόλου, κατά την πρώτη περίοδο της λειτουργίας του (1908-1911), μπορούμε να διακρίνουμε σε δύο τομείς: τον πολιτικο-συνδικαλιστικό και τον 

——————————————

1. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 340-341.

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/67.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

επιμορφωτικό. Βασική επιδίωξη των εργατών ήταν η βελτίωση των συνθηκών εργασίας, καθώς και η άνοδος του πνευματικού τους επιπέδου. Και τους δύο αυτούς στόχους επιδίωξε να πετύχει η εκπορευόμενη από το Κέντρο δραστηριότητα.

Ένα πρώτο σκέλος των ενεργειών του Εργατικού Κέντρου ήταν η υποστήριξη ή η διεκδίκηση εφαρμογής νόμων, που θεσπίστηκαν για τη βελτίωση της θέσης των εργατών. Π.χ. το 1908, αντιπρόσωπος του Κέντρου αντέδρασε στη διαμαρτυρία των συντεχνιών εναντίον των φόρων, που επέβαλε ο υπουργός των Οικονομικών Δ. Γούναρης, "επί των οινοπνευμάτων και τοκομεριδίων" προκειμένου να ελαττωθούν οι έμμεσοι φόροι που έπλητταν τους εργαζόμενους1. Αργότερα, αμέσως μετά την επανάσταση στο Γουδί, το Εργατικό Κέντρο -βεβαιώνει ο Κ. Ζάχος- με πιέσεις προς την Κυβέρνηση κατόρθωσε να περιληφθεί ο Βόλος στις πόλεις όπου, σύμφωνα με πρόταση του Θ. Πετμεζά, θα εφαρμοζόταν η Κυριακή αργία (3.12.1909)2. Στις πιέσεις του Εργατικού Κέντρου οφείλεται, σύμφωνα πάντα με τις βεβαιώσεις του Ζάχου, επίσης μια σειρά μεταγενέστερων μέτρων-νόμων για την προστασία των εργατών, όπως οι νόμοι "περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων", "περί εκδικάσεως των μεταξύ εργατών και εργοδοτών διαφορών περί πληρωμής εργατικών μισθών και ημερομισθίων", "περί υγιεινής και ασφαλείας των εργοστασίων", κ.ά. Ας σημειωθεί ότι τα παραπάνω νομοσχέδια ήταν από τα πρώτα που θέσπισε το ελληνικό κράτος και που αφορούσαν την εργατική τάξη3.

——————————————

1. Το γεγονός αυτό αποτέλεσε την πρώτη σύγκρουση των μελών του Εργατικού Κέντρου με την "άρχουσα" τάξη στο Βόλο, όπου o πρόεδρος των συντεχνιών της πόλης, ποτοποιός Γ. Κούτσικος, οργάνωσε τη συνέλευση-διαμαρτυρία κατά των νομοσχεδίων Γούναρη. Τα θιγέντα συμφέροντα του Κούτσικου και η εναντίωση του Εργατικού Κέντρου τον κατέστησαν -κατά τον Κ. Ζάχο- έναν από τους κύριους διώκτες του Εργατικού Κέντρου (βλ. στο ίδιο, σ. 339-340).

2. Στο ίδιο, σ. 344.

3. Πβ. Γ. Λεονταρίτη, "Το ελληνικό εργατικό κίνημα...", ό.π., σ. 55.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/68.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η επίλυση των διαφορών μεταξύ των εργατών και των εργοδοτών τους συχνά υπήρξε αντικείμενο δυναμικής αναμέτρησης, όταν οι εργατικές ομάδες κατέβαιναν σε απεργία. H ανάμειξη του Εργατικού Κέντρου στις απεργίες της εποχής έδωσε ειδικό βάρος στα γεγονότα. Το Μάρτιο του 1909 έγινε η πρώτη μεγάλη απεργία στο Βόλο των καπνεργατών, με αιτήματα τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας και την αύξηση των ημερομισθίων1, καθώς οι καπνέμποροι αρνήθηκαν την ικανοποίηση των αιτημάτων στις καπναποθήκες και τα καπνεργοστάσια της πόλης. H απεργία άρχισε με ειρηνικό χαρακτήρα από τις 23 Φεβρουαρίου, αλλά τα πράγματα εκτραχύνθηκαν στις 2-3 Μαρτίου, όταν οι απεργοί προκάλεσαν καταστροφές στις καπναποθήκες. Τούτο προκάλεσε την επέμβαση αστυνομικών και στρατιωτικών δυνάμεων, με αποτέλεσμα τον τραυματισμό αρκετών από τους απεργούς. Οι συγκεντρώσεις, οι πορείες και οι βίαιες διαμαρτυρίες των εργατών είχαν επίκεντρο την πλατεία Ελευθερίας και την εκκλησία της Αναλήψεως του Βόλου. Οι ενέργειες των απεργών κατευθύνονταν από επιτροπή, με τόπο συσκέψεων και ορμητήριο το Εργατικό Κέντρο, στελέχη του οποίου συμμετείχαν στις επιτροπές διεξαγωγής της απεργίας και συνδιαλλαγής με τους εκπροσώπους των εργοδοτών και των αρχών της πόλης. Αποτέλεσμα της αναταραχής ήταν να γίνουν δεκτά τα περισσότερα αιτήματα των απεργών και να λήξει η απεργία. Τα γεγονότα αυτά είχαν τεράστια απήχηση στο πανελλήνιο και οι εφημερίδες της εποχής ήταν γεμάτες από ολοσέλιδα ρεπορτάζ. Σ' ένα χρόνο σχεδόν, στις 10 Φεβρουαρίου 1910, με τα ίδια αιτήματα, ξέσπασε καινούρια απεργία πάλι των καπνεργατών, που κράτησε τρεις εβδομάδες. Οι απεργοί πέτυχαν να ανανεώσουν τα δικαιώματα, που είχαν κερδίσει με την απεργία του 1909. Τρίτη απεργία των

——————————————

1. Περιγραφή των γεγονότων της απεργίας στην εφημ. Κήρυξ (3.3.1909). Πβ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία του ελληνικού εργατικού..., ό.π., σ. 185 κ.π. Δραματουργική απόδοση των γεγονότων της απεργίας στο διήγημα του H. Λεφούση, Τύμπανα του 1909, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1985.

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/69.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

καπνεργατών του Βόλου ξέσπασε το Φεβρουάριο του 1911 και κράτησε ως το Μάρτιο με κινητοποιήσεις των εργατών και παρελάσεις. Τα αποτελέσματα αυτής της απεργίας δεν ήταν ευνοϊκά για τους εργάτες1.

Το Εργατικό Κέντρο ήταν ο οργανωτής των εργατικών εορτασμών της Πρωτομαγιάς και των εθνικών επετείων, με δημόσιες συγκεντρώσεις, ομιλίες και παρελάσεις στους δρόμους της πόλης. Πολύς λόγος έγινε κατά τη διάρκεια των ανακρίσεων και της Δίκης των «Αθεϊκών» για τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου του 1909. Το πρωί της γιορτής τα μέλη του Εργατικού Κέντρου έκαναν παρέλαση στους κεντρικούς δρόμους της πόλης, κατόπιν παρακολούθησαν τη δοξολογία στη Μητρόπολη και στη συνέχεια υπέβαλαν τα (καθιερωμένα) συγχαρητήρια της εργατικής τάξης στο Δήμαρχο. Ως εδώ τίποτα το παράδοξο· το απόγευμα όμως της ίδιας μέρας οργάνωσαν συγκέντρωση των εργατών στην πλατεία Ελευθερίας (την κεντρική του Βόλου), όπου έγινε αποκάλυψη ερυθρόχρωμων λαβάρων και μίλησαν στους συγκεντρωμένους ο δημοσιογράφος Σ. Τριανταφυλλίδης και o δικηγόρος Κ. Ζάχος, Το περιεχόμενο των ομιλιών αυτών αναφερόταν στη σοσιαλιστική ιδέα και τις εργατικές επιδιώξεις. Οι ομιλίες, οι κόκκινες σημαίες και οι επίσης κόκκινες κονκάρδες, που φορούσαν οι εργάτες κατά τις εκδηλώσεις, αποτέλεσαν πρόκληση για τις αρχές και τους συντηρητικούς πολίτες. Τα γεγονότα αυτά θεωρήθηκαν ως αναρχικές ενέργειες των μελών του Εργατικού Κέντρου, και γι' αυτό θα κατηγορηθούν2.

Άλλες δύο πρωτοβουλίες του Εργατικού Κέντρου δίνουν το φάσμα της πολιτικής τοποθέτησης των μελών του απέναντι στα κρίσιμα πολιτικά γεγονότα της ίδιας εποχής. Το πρώτο ήταν η

——————————————

1. Και για τις άλλες απεργίες στο: Γ. Κορδάτος, ό.π., σ. 189-190.

2. Κατά τη διάρκεια αυτού του εορτασμού —σύμφωνα με καταθέσεις μαρτύρων κατηγορίας— ο Δελμούζος βγήκε στο παράθυρο του Σχολείου και χαιρέτησε τους διαδηλωτές με τη φράση «Ζήτω ο σοσιαλισμός». (Πβ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 147).

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/70.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντίδραση του Εργατικού Κέντρου στην επανάσταση της 15ης Αυγούστου 1909. Ο Ζάχος διηγείται: "...αρχικώς απεδέχθη [η διοίκηση του Κέντρου] την επανάστασιν όχι μετά μεγάλου ενθουσιασμού..."1. Το ίδιο βεβαιώνει ο Κ. Τριανταφυλλόπουλος: "...επειδή ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος εύρισκεν αντίδρασιν εις τον Βόλον, όπου υπήρχε ωργανωμένη σοσιαλιστική κίνησις..."2, και o ίδιος αλλού: "...συνέπεια της επισήμου ταύτης επαφής μετά του Στρατιωτικού Συνδέσμου υπήρξεν η ενίσχυσις ην παρέσχε η [Κοινωνιολογική] Εταιρεία, αποστείλασα[...] εις Βόλον, όπου έντονος εργατική κίνησις συγκεχυμένων βλέψεων, ελαχίστην εμπιστοσύνην έδειχνε εις [το] στρατιωτικό κίνημα..."3. Τις (αρχικές) επιφυλάξεις του Εργατικού Κέντρου δικαιολογεί ο Ζάχος λέγοντας : "Μόλις o Στρατιωτικός Σύνδεσμος εξέδωκεν την προκήρυξίν του, εν η περιελαμβάνετο και μέριμνα περί του εργατικού κόσμου, το Εργατικόν Κέντρον έκαμε συλλαλητήριον πολυπληθές και εζήτησε ό,τι ήτο δυνατόν να ζητήση από την επανάστασιν διά τους εργάτας"4. Το συλλαλητήριο που αναφέρει ο Ζάχος έγινε στο Βόλο στις 9 Σεπτεμβρίου 1909. Μίλησαν από τον εξώστη του Εργατικού Κέντρου δύο από τα μέλη της Κοινωνιολογικής Εταιρείας, ο Κ. Τριανταφυλλόπουλος και ο Θρ. Πετμεζάς, "προβάλλοντες το κοινωνικόν στοιχείον του κινήματος υπό το πνεύμα [του] αναμορφωτικού σοσιαλισμού"5. "Η υποδοχή η γενομένη εις τους εξ Αθηνών ελθόντας κοινωνιολόγους", σημειώνει ο Κ. Ζάχος, "ήτο ένθερμος, ουχί μόνον εκ μέρους των λαϊκών τάξεων, αλλά και εκ μέρους των επιστημόνων και μορφωμένων τάξεων του Βόλου"6. Φαίνεται, λοιπόν, πως οι 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 343 (απολογία K. Ζάχου).

2. Απόσπασμα από συνέντευξη του στην εφημ. Ελεύθερος (25.6.1945), στο: Γ. Κορδάτος, ό.π., σ. 111.

3. Απόσπασμα από τον "Πρόλογο" στο: Α. Παπαναστασίου, Πολιτικά κείμενα, ό.π., σ. ία' (η υπογράμμιση δική μου).

4. Η Δίκη τον Ναυπλίου, ό.π., σ. 343.

5. Από τον "Πρόλογο" στο: Α. Παπαναστασίου, ό.π., σ. ια'.

6. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 344.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/71.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντιδράσεις του Εργατικού Κέντρου και οι επιφυλάξεις της εργατικής τάξης του Βόλου προς την επανάσταση των αξιωματικών υποχωρούν, όταν οι εκπρόσωποι της Κοινωνιολογικής Εταιρείας (που βέβαια παρουσιάζονταν ως ένθερμοι αρωγοί των πρωτοβουλιών του Στρατιωτικού Συνδέσμου) έπεισαν τους εργάτες του Βόλου για τη φιλεργατική πολιτική των επαναστατών. Άλλωστε είναι γνωστή η επίδραση των μελών της Κοινωνιολογικής Εταιρείας στις ιδεολογικές κατευθύνσεις και την πολιτική πρακτική του Εργατικού Κέντρου Βόλου.

Καθοριστική επίσης υπήρξε η συμμετοχή του Εργατικού Κέντρου στην αγροτική εξέγερση του Μαρτίου 1910. "Το Εργατικό Κέντρο", λέει ο Ζάχος, "βασιζόμενον επί της αρχής ότι ο εργάτης της γης πρέπει να βασίζεται επί αυτών των αρχών, επί των οποίων και ο εργάτης της πόλεως, υπεβοήθησε ταύτην την αγροτικήν επανάστασιν δι' όλων των νομίμων μέσων"1. Την εποχή αυτή το δημοσιογραφικό όργανο του Κέντρου απόκτησε διπλό τίτλο (Εργάτης-Γεωργός), για να υποδηλώσει τη συμπαράστασή του στις διεκδικήσεις των θεσσαλών κολλήγων. Με την ίδια λογική ο Ζάχος και άλλοι εκπρόσωποί του συμμετείχαν στο μεταγενέστερο Πανελλήνιο Αγροτικό Συνέδριο, που έγινε στο Βόλο το 1912 2. Όταν στις 6 Μαρτίου 1910 έγιναν τα αιματηρά επεισόδια στο Κιλελέρ και άλλα σημεία της θεσσαλικής επαρχίας, το Εργατικό Κέντρο ανέλαβε την πρωτοβουλία να συγκεντρώσει τους εργαζόμενους του Βόλου σε συλλαλητήριο, στις 7 Μαρτίου. Προς τους συγκεντρωμένους μίλησε ο Ζάχος και άλλοι, και εγκρίθηκε ψήφισμα όπου "εξ ονόματος των εργατικών τάξεων και εν ονόματι της ελευθερίας και της δικαιοσύνης, διά την δολοφονίαν αδελφών γεωργών αγωνιζομένων υπέρ της καταλύσεως 

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Πρόκειται για το Β' Πανελλήνιο Αγροτικό Συνέδριο που έγινε στο Βόλο (9-14 Σεπτεμβρίου 1912). Για το Συνέδριο αυτό στο: Γ. Κορδάτος, Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, τ. E' (1900-1924), Εικοστός αιώνας, Αθήνα 1958, σ. 271-276.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/72.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

βαρβάρου δουλείας", η διοικητική επιτροπή διαμαρτύρεται για τα γεγονότα και "απαιτεί την άμεσον επιψήφισιν του νομοσχεδίου περί απαλλοτριώσεως των τσιφλικιών"1. Ας σημειωθεί ότι όλα τα κείμενα των λόγων σ' όλες τις παραπάνω εκδηλώσεις δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα Εργάτης.

Η δραστηριότητα του Εργατικού Κέντρου του Βόλου συντέλεσε στην ίδρυση και την παράλληλη δράση εργατικών Κέντρων στη Λάρισα (Σεπτ. 1910) και στον Αλμυρό Μαγνησίας2. Αναμείχτηκε ενεργώς -κατά μαρτυρία του ίδιου του Ζάχου- στο πολιτικό κλίμα που επικράτησε στον τόπο τις παραμονές των εκλογών του 1910, και μάλιστα το Εργατικό Κέντρο ήταν εκείνο που πρότεινε (και πλήρωσε το σχετικό παράβολο) την υποψηφιότητα του Δ. Σαράτση, ως ανεξάρτητου υποψηφίου της επαρχίας Μαγνησίας3.

Στις πολιτικές δραστηριότητες του Εργατικού Κέντρου ανήκουν ακόμα οι επαφές -σ' όλα τα χρόνια της λειτουργίας του- με διάφορα ελληνικά και ευρωπαϊκά εργατικά και σοσιαλιστικά κέντρά, ανταλλάσσοντας επιστολές, έντυπα και γνώμες. Οι επαφές αυτές καθόρισαν την έκταση και την ποιότητα των ιδεολογικών και πολιτικών επιρροών που δέχτηκε.

Λ.χ., σε διαρκή επαφή βρισκόταν με τα μέλη της αθηναϊκής Κοινωνιολογικής Εταιρείας, με τα Εργατικά Κέντρα Λάρισας, Αθήνας και άλλων πόλεων, ακόμη με το σοσιαλιστή ηγέτη Πλ. Δρακούλη και το ΣΤΕΤ, και τους Ν. Γιαννιό και Κ. Χατζόπουλο.

——————————————

1. Το ψήφισμα υπέγραψαν για τη Διοικητική επιτροπή οι: Ε. Καλύβας του Εργατικού Κέντρου, Ν. Καρκάλος για τους υποδηματεργάτες, Θ. Κογκόπουλος για τους ραπτεργάτες, Χ. Χαρίτος για τους καπνεργάτες, Π. Καρασαΐνης για τους σιγαροποιούς, Β. Κανάβας για τους σιδηροδρομικούς, Κ. Νικολαΐδης για τους "εργατικούς" και Ν. Παυλής για τους καπνοπώλες.

2. Λείπουν περισσότερες πληροφορίες για τη δραστηριότητα των Εργατικών Κέντρων Λάρισας και Αλμυρού. Πβ. εφημ. Κοινωνισμός, 24.9.1910.

3. Πβ Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 297-299.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/73.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Κατά τη διάρκεια της Δίκης του Ναυπλίου αναφέρθηκαν ακόμη επαφές με την "Παμβαλκανική Σοσιαλιστικοδημοκρατική Ένωση", τη βουλγαρική σοσιαλιστική εφημερίδα Βιτωλίων Μακεδονίας και το "Διεθνές Σοσιαλιστικόν Κέντρον Θεσσαλονίκης". Βεβαίως οι πληροφορίες μας για τέτοιες επαφές που θα επέτρεπαν την εξαγωγή συμπερασμάτων και για το διεθνιστικό χαρακτήρα της δράσης του Εργατικού Κέντρου παραμένουν ελλιπέστατες.

Τέλος, το Εργατικό Κέντρο Βόλου συμμετείχε στις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας για το βίαιο θάνατο του ισπανού αντικληρικού παιδαγωγού Φρ. Φερρέρ, τον Οκτώβριο του 1909 1.

Ο δεύτερος τομέας, όπου το Εργατικό Κέντρο ανέπτυξε δραστηριότητα υπήρξαν οι επιμορφωτικές εκδηλώσεις, που απέβλεπαν -σύμφωνα με το καταστατικό του- στην καλλιέργεια του πνεύματος των εργατών και τη διανοητική τους πρόοδο2. Τούτο πραγματοποιήθηκε με τη λειτουργία νυκτερινής σχολής, την οργάνωση χορωδίας, την ανάγνωση βιβλίων και την οργάνωση λογοτεχνικών συγκεντρώσεων. Παράλληλα οι σελίδες του Εργάτη φιλοξενούσαν συχνά λογοτεχνικά και επιστημονικά δημοσιεύματα, που απέβλεπαν στους ίδιους σκοπούς.

Η "Νυκτερινή Σχολή" του Εργατικού Κέντρου δημιουργήθηκε

——————————————

1. Ο Φρ. Φερρέρ τουφεκίστηκε στις 13.10.1909 για δήθεν συμμετοχή του στις εξεγέρσεις της Βαρκελώνης κατά την "Τραγική Εβδομάδα" του Ιουλίου 1909. Ο θάνατός του τον κατέστησε σύμβολο της ελευθεροφροσύνης και της πρωτοπορίας του σοσιαλισμού. Εκδηλώσεις διαμαρτυρίας για την εκτέλεσή του έγιναν από σοσιαλιστικές οργανώσεις σ' όλη την Ευρώπη. Στο Βόλο έγιναν παρόμοιες εκδηλώσεις, λ χ. ομιλία του Ζάχου στο Εργατικό Κέντρο, ανάρτηση της φωτογραφίας του, αποστολή τηλεγραφήματος στη χήρα του δολοφονηθέντος. Έγινε ακόμη και πρόταση στο δημοτικό συμβούλιο να ονομαστεί ένας δρόμος της πόλης "Οδός μάρτυρος της Ελευθερίας Φερρέρ"· η πρόταση έγινε από τον Ι. Χρυσοβελώνη, δημοτικό σύμβουλο, μετέπειτα βενιζελικό βουλευτή. Πβ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 66.

2. Ανάμεσα στους σκοπούς του Εργατικού Κέντρου αναφέρονται:, "Η μόρφωσις και ανάπτυξις των εργατικών τάξεων, όπως μορφωθώσιν οι εργάται φιλόνομοι πολίται, καλοί χριστιανοί κλπ.".

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/74.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αμέσως μετά την ίδρυση του Κέντρου, και λειτουργούσε συνήθως κάθε Κυριακή. Αποτελούσε θεσμό αντίστοιχο των σημερινών "λαϊκών πανεπιστημίων"· περιλάμβανε διαλέξεις και μαθήματα, που έκαναν διάφοροι επιστήμονες, συνήθως βολιώτες, προς τους εργάτες και το κοινό του Βόλου. Τα θέματα των διαλέξεων αυτών ήταν ποικίλα: στενά εργατικού ενδιαφέροντος και ευρύτερα επιστημονικά. Η παρακολούθησή τους γινόταν με καταβολή εισιτηρίου για κοινωφελείς σκοπούς και στεγαζόταν στην αίθουσα των γραφείων του. Από τις πληροφορίες που έχουμε, ξέρουμε ότι στη "Νυκτερινή Σχολή" του Εργατικού Κέντρου μίλησαν, κατά κύριο λόγο, ο Κ. Ζάχος, ο Δ. Σαράτσης και ο A. Δελμούζος. Ακόμη ανέπτυξαν επιστημονικά θέματα: o γιατρός Νικ. Σαράτσης, o μαθηματικός Δ. Τσαμασφύρος, ο γιατρός Γ. Ντινόπουλος, ο φυσικός Γ. Σφέτσιος, κ.ά.1.

Ο μουσικός B. Κόντης οργάνωσε στο Εργατικό Κέντρο χορωδία και δίδαξε φωνητική μουσική. Μέλη της χορωδίας ήταν νεαροί κυρίως, και άλλοι, εργάτες, μέλη του Κέντρου. Η χορωδία του συμμετείχε σε διάφορες γιορτές, εθνικές επετείους και σε εκδηλώσεις που οργάνωνε το Κέντρο για κοινωφελείς σκοπούς.

Από τις καταθέσεις μαρτύρων κατά τις ανακρίσεις εναντίον του Εργατικού Κέντρου, μαθαίνουμε ότι στα μέλη του διανέμονταν διάφορα βιβλία λογοτεχνικού και φιλοσοφικού περιεχομένου. Αναφέρθηκαν, λ.χ., οι τίτλοι των βιβλίων: Στον ίσκιο της συκιάς του Π. Βλαστού, Στ' άλμπουρο του Κ. Παρορίτη, διάφορα της Πην. Δέλτα και του P. Γκόλφη, το Εγχειρίδιον του εργάτου του Πλ. Δρακούλη, καθώς και φυλλάδια αναρχικού περιεχομένου, όπως το Κάτω τα είδωλα και το Από τη ζωή των βασανισμένων,

——————————————

1. Μερικά από τα θέματα των διαλέξεων που έγιναν στη "Νυκτερινή σχολή" του Εργατικού Κέντρου ήταν τα εξής: "Περί χημείας μετά πειραμάτων" (Γ. Σφέτσιος), "Περί κοσμογονίας και περί δημιουργίας της γης" (Δ. Τσαμασφύρος), "Περί ελωδών πυρετών" (Γ. Ντινόπουλος), "Περί υγιεινής" (Ν. Σαράτσης), "Περί συνεργατικών συνεταιρισμών" και "Περί αμέσων και εμμέσων φόρων" (Δ. Σαράτσης), για τον Εθνικό Ύμνο και το Σολωμό (A. Δελμούζος) κλπ.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/75.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

που όπως ήταν επόμενο θεωρήθηκαν τεκμήρια της αναρχικής και αθεϊστικής προπαγάνδας που γινόταν στο Κέντρο. Διάσπαρτες πληροφορίες επιβεβαιώνουν την προμήθεια από τα μέλη του Εργατικού Κέντρου διαφόρων βιβλίων και εντύπων (λ.χ. της εφημερίδας Κοινωνισμός), που διαβάζονταν από τους εργάτες. Πολλά από αυτά κατασχέθηκαν την περίοδο των ανακρίσεων· λείπουν όμως περισσότερες πληροφορίες, για το δανειστικό π.χ. χαρακτήρα της βιβλιοθήκης.

Άλλες τέλος εκδηλώσεις που οργανώθηκαν στο Εργατικό Κέντρο του Βόλου ήταν η παρουσίαση, ανάλυση και συζήτηση λογοτεχνικών έργων, ελλήνων και ξένων δημιουργών. Σε συγκεντρώσεις δηλαδή εργατών και άλλων επισκεπτών του Κέντρου, τα στελέχη του ή άλλοι εργάτες διάβαζαν και ανέλυαν λογοτεχνικά έργα, που είχαν περιεχόμενο και ενδιαφέρον σχετικό με την εργατική ιδέα ή τον ιδεολογικό προσανατολισμό των εργατών και ιδιαίτερα έργα της σοσιαλιστικής φιλολογίας.

Τέτοια "λογοτεχνικά βραδυνά" πραγματοποιήθηκαν αρκετές φορές στο Κέντρο. Είναι λ.χ. γνωστό ότι σε παρόμοιες ευκαιρίες απαγγέλθηκαν ποιήματα του Χάινε και του Χάουπτμαν, και πιθανότατα ποιήματα του Πέτρου Μάγνη, του Κ. Χατζόπουλου, του Τάκη Οικονομάκη.

Αρμόδιος για την ανάλυση των λογοτεχνημάτων ήταν συνήθως ο Κ. Ζάχος, ενώ συχνά την απαγγελία έκανε ο δραστήριος καπνεργάτης Γ. Κόσσυβας. Περισσότερα γνωρίζουμε για την παρουσίαση στους εργάτες και το κοινό του Βόλου του δραματικού έργου του Ρήγα Γκόλφη Γήταυρος. Το δράμα αυτό (πρωτοδημοσιευμένο το Δεκέμβριο 1908) είχε περιεχόμενο, που φαίνεται συγκινούσε ιδιαίτερα τους εργάτες του Κέντρου, γιατί δύο τουλάχιστο φορές απαγγέλθηκε και έγινε ανάλυση και σχολιασμός του. Για πρώτη φορά τα Χριστούγεννα του 1908 το διάβασε ο Τ. Οικονομάκης και το ανέλυσε ο Ζάχος, ενώ τη δεύτερη φορά (6 Φεβρουαρίου 1911) την απαγγελία έκανε ο Κόσσυβας και το ανέλυσε πάλι ο Ζάχος, πάντα στην αίθουσα του Εργατικού Κέντρου.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/76.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η δεύτερη αυτή ανάγνωση έργου με "επαναστατικό" περιεχόμενο προκάλεσε την αντίδραση των συντηρητικών του Βόλου και τους μύδρους της εφημερίδας Κήρυξ, και αποτέλεσε μία ακόμη ένδειξη της αναρχικής κλπ. δραστηριότητας των μελών του Εργατικού Κέντρου1.

——————————————

1. Περισσότερα για την εκδήλωση και το έργο του Γκόλφη στο: Χαρ. Χαρίτος, "Ο Ρήγας Γκόλφης και μια ανάγνωση του έργου του στο Βόλο", εφημ. Θεσσαλία, 3.10.1976.

Σελ. 76
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 57
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    όμως εκείνη φαίνεται ότι δεν είχε συνέχεια, ίσως και γιατί οι δραστηριότητες του Πανεργατικού Συνδέσμου, που δημιουργήθηκε λίγο αργότερα, επικάλυπταν τους δικούς της στόχους. Αλλά και οι δραστηριότητες του Συνδέσμου δεν ικανοποίησαν τις ανάγκες των εργατών. Έτσι παρέμενε επιτακτική η ανάγκη δημιουργίας του συνδικαλιστικού εκείνου οργάνου, που θα αποτελούσε τον πραγματικό φορέα των εργατικών διεκδικήσεων στην περιοχή του Βόλου.

    Με τις συνθήκες αυτές οι πρωτοβουλίες ανήκαν πλέον στους ίδιους τους εργάτες, και μάλιστα στους πιο δραστήριους απ' αυτούς, τους καπνεργάτες του Βόλου. Το Νοέμβριο του 1908, μια ομάδα από εκπρόσωπους καπνεργατικών σωματείων και άλλων (οι Γ. Κόσσυβας, Ν. Κατσιρέλος, Χρ. Παπάς, Σ. Ραφαήλ, Χ. Χαρίτος, Κ. Σούλιος, Κ. Χειρογιώργος κ.ά.) απευθύνθηκαν στον Σπ. Μουσούρη και ζήτησαν τη συνδρομή του στη σύνταξη καταστατικού του νέου Εργατικού Κέντρου. Ταυτόχρονα οι ίδιοι εργάτες ζήτησαν τη βοήθεια προσώπων με κοινωνική ακτινοβολία, όπως του δικηγόρου Κ. Ζάχου και του γιατρού Δ. Σαράτση1. Η συμβολή των τριών αυτών προσωπικοτήτων (Μουσούρη, Ζάχου, Σαράτση) υπήρξε αποφασιστική. Ο Μουσούρης είχε έτοιμο, με βάση την προηγούμενη δική του προσπάθεια, το σχέδιο καταστατικού. Ο ίδιος μίλησε σε συγκέντρωση των εργατών, στις 30 Νοεμβρίου, ενθαρρύνοντας τις πρωτοβουλίες σύστασης του Εργατικού Κέντρου. Επειδή όμως, την εποχή αυτή, ήταν σοβαρά άρρωστος, παρέδωσε τη σκυτάλη και την πρωτοβουλία στον Κ. Ζάχο. Ο Σαράτσης εξάλλου ήταν εκείνος που έδωσε την ηθική και πνευματική του βοήθεια προς τους εργάτες, υποστηρίζοντας στο δημοτικό συμβούλιο το αίτημα χορήγησης χρηματικού βοηθήματος στο Κέντρο, και αργότερα συμμετέχοντας στις μορφωτικές εκδηλώσεις του Κέντρου. «Ουδείς θα δυνηθή να 

    ——————————————

    1. Οι πληροφορίες για τις πρώτες αυτές ενέργειες των εργατών του Βόλου στο ίδιο, σ. 144 (κατάθεση Κούρτοβικ)· σ. 281-283 (απολογία Σαράτση)· σ. 338-339 (απολογία Ζάχου), πβ. Γ Κορδάτος, ό.π., σ. 138-139.