Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 64-83 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/64.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Αμέσως όμως συγκατανεύει και λέει: "...ό,τι και νάναι είναι το μόνο όργανο που μας μένει κι ας πασχίσωμε να το βάλωμε σε δρόμο..."1. Παρά τις ατέλειές του και τις μεμψιμοιρίες εχθρών και φίλων, ο Εργάτης του Βόλου παρέμεινε, σε μια επίδικη φάση του σοσιαλιστικού και του γλωσσικού ζητήματος στην Ελλάδα, η μόνη φωνή διαμαρτυρίας στον επαρχιακό, τουλάχιστο, τύπο. Κι απ' αυτή την άποψη η κυκλοφόρηση του Εργάτη αποτέλεσε ένα μοναδικό και σημαντικό σταθμό της πολιτισμικής μας ιστορίας.

4. Οι δραστηριότητες του Εργατικού Κέντρου

Οι λιγοστές και διάσπαρτες πληροφορίες, που έχουμε για τη δράση του Εργατικού Κέντρου του Βόλου, δεν επιτρέπουν την ολική ανασύνθεση της δραστηριότητας των μελών του στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του. Οι ενδείξεις που διαθέτουμε επιτρέπουν μόνο την επισήμανση ορισμένων από τις ενέργειες που έκαναν τα στελέχη του, και μάλιστα αυτές που ήρθαν στην επικαιρότητα σε συσχετισμό ή με αφορμή τη δικαστική δίωξη για την υπόθεση των "Αθεϊκών"2.

——————————————

1. Από επιστολή του στο Ν Γιαννιό της 24.5.1908 [βλ. "Πενήντα ανέκδοτα γράμματα...", περιοδ. Νέα Εστία, τεύχ. 724 (1.9.1957), σ. 1270].

2. Για την ιστορία του Εργατικού Κέντρου Βόλου (της πρώτης περιόδου: 1908-1914) και γενικότερα του εργατικού κινήματος στην πόλη ισχύουν οι τίτλοι της σημ. 2, σ. 52. Πρόσφατα εξάλλου ο λογοτέχνης Ηλ. Λεφούσης επιχείρησε να συγγράψει την ιστορία του εργατικού κινήματος στο Βόλο [βλ. "Εργατικές μέρες στον παλιό Βόλο", περιοδ. Κείμενα του Βόλου, τεύχ. 9, 1981, σ. 40-68 και τεύχ. 10, 1983, σ. 27-40, και Το εργατικό κίνημα τον Βόλου (1881-1936), Βόλος 1985]. Πρόσφατη επίσης υπήρξε η θεατρική παράσταση του έργου "Παρθεναγωγείο Βόλου - Αλέξανδρος Δελμούζος" του Βασ. Μητσάκη στο θέατρο της οδού Κεφαλληνίας (Αθήνα) το χειμώνα 1986-87, με πυκνές αναφορές στην ίδρυση και τη δράση του Εργατικού Κέντρου.

Η πλήρης ιστορία του Εργατικού Κέντρου του Βόλου πρέπει να γραφεί, αφού αξιοποιηθούν εξαντλητικά οι πληροφορίες, που υπάρχουν διάσπαρτες στον τύπο της εποχής και σε λανθάνοντα αρχεία.

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/65.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η εργατική τάξη του Βόλου, όπως και των άλλων ελληνικών βιομηχανικών κέντρων, χωρίς να διακρίνεται για την ομοιογένεια και την αλληλεγγύη των μελών της, αντιμετώπιζε μια σειρά από προβλήματα: έλλειψη νομοθετικών μέτρων για την προστασία της, ανυπαρξία κρατικού ενδιαφέροντος, εκμετάλλευση από την εργοδοσία, εξαντλητικές, ανθυγιεινές και ελάχιστα αμειβόμενες συνθήκες δουλειάς, και βέβαια έλλειψη ιδεολογικού και πολιτικού προσανατολισμού1. Τη λύση στα προβλήματα αυτά θέλησε να δώσει -και επομένως να καλυτερεύσει τη θέση των εργατών στην κοινωνική ζωή- η ένωση των εργατοϋπαλληλικών σωματείων του Βόλου, κάτω από κοινή στέγη, το Εργατικό Κέντρο. Οι λόγοι που υποκίνησαν τη σύμπηξη των εργατών υπήρξαν -κατά ρητή βεβαίωση του πρωταγωνιστή της συνένωσης, Κ. Ζάχου- η "κοινωνική ανάγκη" και η "ανάγκη η οικονομική". Τούτο έγινε πραγματικότητα μέσα σ' ένα κλίμα, όπου υπήρχε "διαδεδομένη δυσαρέσκεια και κοινωνική ένταση εξ αιτίας των θλιβερών συνθηκών ζωής και εργασίας"2. Η χρονικά πρώτη αυτή ίδρυση Εργατικού Κέντρου στην Ελλάδα τοποθετεί τους εργάτες του Βόλου στην πρωτοπορία του εργατικού κινήματος και καθιστά τη δράση τους αξιομνημόνευτη. 

Όπως και παραπάνω σημείωσα, την πρωτοβουλία σύστασης Εργατικού Κέντρου στο Βόλο είχε μια ομάδα καπνεργατών, που εξέφραζαν την ιδιαίτερα αδικημένη τάξη εργαζομένων στις καπναποθήκες και το καπνοκοπτήριο της πόλης. To ότι απευθύνθηκαν για βοήθεια σε καταξιωμένες για τη φιλεργατική τους δράση προσωπικότητες του Βόλου (Μουσούρη, Ζάχο, Σαράτση), αποδεικνύει τόσο την αδυναμία τους ν' αναλάβουν τέτοιο έργο χωρίς

——————————————

Ας σημειωθεί ότι στο σημερινό Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο του Βόλου δεν υφίσταται αρχείο. Πάντως για την τύχη του αρχείου, της αλληλογραφίας κλπ. του Εργατικού Κέντρου, που κατασχέθηκε το 1911, βλ. εδώ, τ. Α΄, σ. 328-30.

1. Πβ. Γ. Λεονταρίτη, "Το ελληνικό εργατικό κίνημα και το αστικό κράτος (1910-1920)", στο: Μελετήματα γύρω από τον Βενιζέλο και την εποχή του, Φιλιππότης, Αθήνα 1979, σ. 49-55.

2. Στο ίδιο, σ. 54.

5

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/66.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τη θεωρητική κάλυψη των διανοουμένων, όσο και την προεργασία που είχε ήδη επιτύχει στην κοινή γνώμη η δράση των τριών ανδρών και τα δημοσιεύματα του Εργάτη. Είναι αξιοσημείωτο ότι και οι τρεις υποστηρικτές της πρωτοβουλίας των εργατών διαπνέονταν και διακήρυσσαν τις σοσιαλιστικές πεποιθήσεις τους, κάτι που θα δώσει αργότερα το στίγμα του ανατροπέα της κοινωνικής τάξης σ' όλη την κίνηση.

Με την ηθική συμπαράσταση των παραπάνω και την οικονομική επιχορήγηση του δημοτικού συμβουλίου Παγασών, καθώς και τη συμπάθεια των εργαζομένων τάξεων του Βόλου, το Εργατικό Κέντρο ξεκίνησε το έργο του, Η αριθμητική δύναμη των μελών του δεν είναι δυνατό να υπολογιστεί, ούτε να καθοριστεί ο αριθμός των σωματείων, που μετείχαν σ' αυτό· πάντως είναι βέβαιο ότι η δραστηριοποίηση των μελών του υπήρξε έντονη και με τη μεγαλύτερη απήχηση από τα άλλα εργατικά σωματεία της πόλης. Το Εργατικό Κέντρο διηύθυνε Διοικητική Επιτροπή από εργάτες. Γι' αυτούς βεβαιώνει ο Ζάχος: "Οι εργάται του Εργατικού Κέντρου, ήταν τρόπον τινά ο αιθέρας των εργατών, είχον κάποια μόρφωσιν και αρκετήν συνείδησιν [...] ήσαν άνθρωποι με αυτενέργειαν και πεποίθησιν [...] ήσαν αυτοδιοίκητοι[...] τα πρακτικά των είνε συντεταγμένα από εργάτην άριστα"1. Τα επιμέρους ενδιαφέροντα των εργατών κάλυπτε η δραστηριότητα επιτροπών από μέλη του Εργατικού Κέντρου, όπως λ.χ. το Ταμείο Αλληλοβοηθείας των Εργατών. Νομικός σύμβουλος ορίστηκε ο δικηγόρος Κ. Ζάχος, που υπήρξε πάντως o εμπνευστής των περισσοτέρων και ίσως των πιο σημαντικών από τις ενέργειες του Εργατικού Κέντρου, και εξακολουθούσε να διευθύνει τον Εργάτη, το δημοσιογραφικό όργανο, όπως έχει αναφερθεί.

Τη δράση του Εργατικού Κέντρου Βόλου, κατά την πρώτη περίοδο της λειτουργίας του (1908-1911), μπορούμε να διακρίνουμε σε δύο τομείς: τον πολιτικο-συνδικαλιστικό και τον 

——————————————

1. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 340-341.

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/67.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

επιμορφωτικό. Βασική επιδίωξη των εργατών ήταν η βελτίωση των συνθηκών εργασίας, καθώς και η άνοδος του πνευματικού τους επιπέδου. Και τους δύο αυτούς στόχους επιδίωξε να πετύχει η εκπορευόμενη από το Κέντρο δραστηριότητα.

Ένα πρώτο σκέλος των ενεργειών του Εργατικού Κέντρου ήταν η υποστήριξη ή η διεκδίκηση εφαρμογής νόμων, που θεσπίστηκαν για τη βελτίωση της θέσης των εργατών. Π.χ. το 1908, αντιπρόσωπος του Κέντρου αντέδρασε στη διαμαρτυρία των συντεχνιών εναντίον των φόρων, που επέβαλε ο υπουργός των Οικονομικών Δ. Γούναρης, "επί των οινοπνευμάτων και τοκομεριδίων" προκειμένου να ελαττωθούν οι έμμεσοι φόροι που έπλητταν τους εργαζόμενους1. Αργότερα, αμέσως μετά την επανάσταση στο Γουδί, το Εργατικό Κέντρο -βεβαιώνει ο Κ. Ζάχος- με πιέσεις προς την Κυβέρνηση κατόρθωσε να περιληφθεί ο Βόλος στις πόλεις όπου, σύμφωνα με πρόταση του Θ. Πετμεζά, θα εφαρμοζόταν η Κυριακή αργία (3.12.1909)2. Στις πιέσεις του Εργατικού Κέντρου οφείλεται, σύμφωνα πάντα με τις βεβαιώσεις του Ζάχου, επίσης μια σειρά μεταγενέστερων μέτρων-νόμων για την προστασία των εργατών, όπως οι νόμοι "περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων", "περί εκδικάσεως των μεταξύ εργατών και εργοδοτών διαφορών περί πληρωμής εργατικών μισθών και ημερομισθίων", "περί υγιεινής και ασφαλείας των εργοστασίων", κ.ά. Ας σημειωθεί ότι τα παραπάνω νομοσχέδια ήταν από τα πρώτα που θέσπισε το ελληνικό κράτος και που αφορούσαν την εργατική τάξη3.

——————————————

1. Το γεγονός αυτό αποτέλεσε την πρώτη σύγκρουση των μελών του Εργατικού Κέντρου με την "άρχουσα" τάξη στο Βόλο, όπου o πρόεδρος των συντεχνιών της πόλης, ποτοποιός Γ. Κούτσικος, οργάνωσε τη συνέλευση-διαμαρτυρία κατά των νομοσχεδίων Γούναρη. Τα θιγέντα συμφέροντα του Κούτσικου και η εναντίωση του Εργατικού Κέντρου τον κατέστησαν -κατά τον Κ. Ζάχο- έναν από τους κύριους διώκτες του Εργατικού Κέντρου (βλ. στο ίδιο, σ. 339-340).

2. Στο ίδιο, σ. 344.

3. Πβ. Γ. Λεονταρίτη, "Το ελληνικό εργατικό κίνημα...", ό.π., σ. 55.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/68.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η επίλυση των διαφορών μεταξύ των εργατών και των εργοδοτών τους συχνά υπήρξε αντικείμενο δυναμικής αναμέτρησης, όταν οι εργατικές ομάδες κατέβαιναν σε απεργία. H ανάμειξη του Εργατικού Κέντρου στις απεργίες της εποχής έδωσε ειδικό βάρος στα γεγονότα. Το Μάρτιο του 1909 έγινε η πρώτη μεγάλη απεργία στο Βόλο των καπνεργατών, με αιτήματα τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας και την αύξηση των ημερομισθίων1, καθώς οι καπνέμποροι αρνήθηκαν την ικανοποίηση των αιτημάτων στις καπναποθήκες και τα καπνεργοστάσια της πόλης. H απεργία άρχισε με ειρηνικό χαρακτήρα από τις 23 Φεβρουαρίου, αλλά τα πράγματα εκτραχύνθηκαν στις 2-3 Μαρτίου, όταν οι απεργοί προκάλεσαν καταστροφές στις καπναποθήκες. Τούτο προκάλεσε την επέμβαση αστυνομικών και στρατιωτικών δυνάμεων, με αποτέλεσμα τον τραυματισμό αρκετών από τους απεργούς. Οι συγκεντρώσεις, οι πορείες και οι βίαιες διαμαρτυρίες των εργατών είχαν επίκεντρο την πλατεία Ελευθερίας και την εκκλησία της Αναλήψεως του Βόλου. Οι ενέργειες των απεργών κατευθύνονταν από επιτροπή, με τόπο συσκέψεων και ορμητήριο το Εργατικό Κέντρο, στελέχη του οποίου συμμετείχαν στις επιτροπές διεξαγωγής της απεργίας και συνδιαλλαγής με τους εκπροσώπους των εργοδοτών και των αρχών της πόλης. Αποτέλεσμα της αναταραχής ήταν να γίνουν δεκτά τα περισσότερα αιτήματα των απεργών και να λήξει η απεργία. Τα γεγονότα αυτά είχαν τεράστια απήχηση στο πανελλήνιο και οι εφημερίδες της εποχής ήταν γεμάτες από ολοσέλιδα ρεπορτάζ. Σ' ένα χρόνο σχεδόν, στις 10 Φεβρουαρίου 1910, με τα ίδια αιτήματα, ξέσπασε καινούρια απεργία πάλι των καπνεργατών, που κράτησε τρεις εβδομάδες. Οι απεργοί πέτυχαν να ανανεώσουν τα δικαιώματα, που είχαν κερδίσει με την απεργία του 1909. Τρίτη απεργία των

——————————————

1. Περιγραφή των γεγονότων της απεργίας στην εφημ. Κήρυξ (3.3.1909). Πβ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία του ελληνικού εργατικού..., ό.π., σ. 185 κ.π. Δραματουργική απόδοση των γεγονότων της απεργίας στο διήγημα του H. Λεφούση, Τύμπανα του 1909, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1985.

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/69.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

καπνεργατών του Βόλου ξέσπασε το Φεβρουάριο του 1911 και κράτησε ως το Μάρτιο με κινητοποιήσεις των εργατών και παρελάσεις. Τα αποτελέσματα αυτής της απεργίας δεν ήταν ευνοϊκά για τους εργάτες1.

Το Εργατικό Κέντρο ήταν ο οργανωτής των εργατικών εορτασμών της Πρωτομαγιάς και των εθνικών επετείων, με δημόσιες συγκεντρώσεις, ομιλίες και παρελάσεις στους δρόμους της πόλης. Πολύς λόγος έγινε κατά τη διάρκεια των ανακρίσεων και της Δίκης των «Αθεϊκών» για τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου του 1909. Το πρωί της γιορτής τα μέλη του Εργατικού Κέντρου έκαναν παρέλαση στους κεντρικούς δρόμους της πόλης, κατόπιν παρακολούθησαν τη δοξολογία στη Μητρόπολη και στη συνέχεια υπέβαλαν τα (καθιερωμένα) συγχαρητήρια της εργατικής τάξης στο Δήμαρχο. Ως εδώ τίποτα το παράδοξο· το απόγευμα όμως της ίδιας μέρας οργάνωσαν συγκέντρωση των εργατών στην πλατεία Ελευθερίας (την κεντρική του Βόλου), όπου έγινε αποκάλυψη ερυθρόχρωμων λαβάρων και μίλησαν στους συγκεντρωμένους ο δημοσιογράφος Σ. Τριανταφυλλίδης και o δικηγόρος Κ. Ζάχος, Το περιεχόμενο των ομιλιών αυτών αναφερόταν στη σοσιαλιστική ιδέα και τις εργατικές επιδιώξεις. Οι ομιλίες, οι κόκκινες σημαίες και οι επίσης κόκκινες κονκάρδες, που φορούσαν οι εργάτες κατά τις εκδηλώσεις, αποτέλεσαν πρόκληση για τις αρχές και τους συντηρητικούς πολίτες. Τα γεγονότα αυτά θεωρήθηκαν ως αναρχικές ενέργειες των μελών του Εργατικού Κέντρου, και γι' αυτό θα κατηγορηθούν2.

Άλλες δύο πρωτοβουλίες του Εργατικού Κέντρου δίνουν το φάσμα της πολιτικής τοποθέτησης των μελών του απέναντι στα κρίσιμα πολιτικά γεγονότα της ίδιας εποχής. Το πρώτο ήταν η

——————————————

1. Και για τις άλλες απεργίες στο: Γ. Κορδάτος, ό.π., σ. 189-190.

2. Κατά τη διάρκεια αυτού του εορτασμού —σύμφωνα με καταθέσεις μαρτύρων κατηγορίας— ο Δελμούζος βγήκε στο παράθυρο του Σχολείου και χαιρέτησε τους διαδηλωτές με τη φράση «Ζήτω ο σοσιαλισμός». (Πβ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 147).

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/70.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντίδραση του Εργατικού Κέντρου στην επανάσταση της 15ης Αυγούστου 1909. Ο Ζάχος διηγείται: "...αρχικώς απεδέχθη [η διοίκηση του Κέντρου] την επανάστασιν όχι μετά μεγάλου ενθουσιασμού..."1. Το ίδιο βεβαιώνει ο Κ. Τριανταφυλλόπουλος: "...επειδή ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος εύρισκεν αντίδρασιν εις τον Βόλον, όπου υπήρχε ωργανωμένη σοσιαλιστική κίνησις..."2, και o ίδιος αλλού: "...συνέπεια της επισήμου ταύτης επαφής μετά του Στρατιωτικού Συνδέσμου υπήρξεν η ενίσχυσις ην παρέσχε η [Κοινωνιολογική] Εταιρεία, αποστείλασα[...] εις Βόλον, όπου έντονος εργατική κίνησις συγκεχυμένων βλέψεων, ελαχίστην εμπιστοσύνην έδειχνε εις [το] στρατιωτικό κίνημα..."3. Τις (αρχικές) επιφυλάξεις του Εργατικού Κέντρου δικαιολογεί ο Ζάχος λέγοντας : "Μόλις o Στρατιωτικός Σύνδεσμος εξέδωκεν την προκήρυξίν του, εν η περιελαμβάνετο και μέριμνα περί του εργατικού κόσμου, το Εργατικόν Κέντρον έκαμε συλλαλητήριον πολυπληθές και εζήτησε ό,τι ήτο δυνατόν να ζητήση από την επανάστασιν διά τους εργάτας"4. Το συλλαλητήριο που αναφέρει ο Ζάχος έγινε στο Βόλο στις 9 Σεπτεμβρίου 1909. Μίλησαν από τον εξώστη του Εργατικού Κέντρου δύο από τα μέλη της Κοινωνιολογικής Εταιρείας, ο Κ. Τριανταφυλλόπουλος και ο Θρ. Πετμεζάς, "προβάλλοντες το κοινωνικόν στοιχείον του κινήματος υπό το πνεύμα [του] αναμορφωτικού σοσιαλισμού"5. "Η υποδοχή η γενομένη εις τους εξ Αθηνών ελθόντας κοινωνιολόγους", σημειώνει ο Κ. Ζάχος, "ήτο ένθερμος, ουχί μόνον εκ μέρους των λαϊκών τάξεων, αλλά και εκ μέρους των επιστημόνων και μορφωμένων τάξεων του Βόλου"6. Φαίνεται, λοιπόν, πως οι 

——————————————

1. Στο ίδιο, σ. 343 (απολογία K. Ζάχου).

2. Απόσπασμα από συνέντευξη του στην εφημ. Ελεύθερος (25.6.1945), στο: Γ. Κορδάτος, ό.π., σ. 111.

3. Απόσπασμα από τον "Πρόλογο" στο: Α. Παπαναστασίου, Πολιτικά κείμενα, ό.π., σ. ία' (η υπογράμμιση δική μου).

4. Η Δίκη τον Ναυπλίου, ό.π., σ. 343.

5. Από τον "Πρόλογο" στο: Α. Παπαναστασίου, ό.π., σ. ια'.

6. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 344.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/71.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντιδράσεις του Εργατικού Κέντρου και οι επιφυλάξεις της εργατικής τάξης του Βόλου προς την επανάσταση των αξιωματικών υποχωρούν, όταν οι εκπρόσωποι της Κοινωνιολογικής Εταιρείας (που βέβαια παρουσιάζονταν ως ένθερμοι αρωγοί των πρωτοβουλιών του Στρατιωτικού Συνδέσμου) έπεισαν τους εργάτες του Βόλου για τη φιλεργατική πολιτική των επαναστατών. Άλλωστε είναι γνωστή η επίδραση των μελών της Κοινωνιολογικής Εταιρείας στις ιδεολογικές κατευθύνσεις και την πολιτική πρακτική του Εργατικού Κέντρου Βόλου.

Καθοριστική επίσης υπήρξε η συμμετοχή του Εργατικού Κέντρου στην αγροτική εξέγερση του Μαρτίου 1910. "Το Εργατικό Κέντρο", λέει ο Ζάχος, "βασιζόμενον επί της αρχής ότι ο εργάτης της γης πρέπει να βασίζεται επί αυτών των αρχών, επί των οποίων και ο εργάτης της πόλεως, υπεβοήθησε ταύτην την αγροτικήν επανάστασιν δι' όλων των νομίμων μέσων"1. Την εποχή αυτή το δημοσιογραφικό όργανο του Κέντρου απόκτησε διπλό τίτλο (Εργάτης-Γεωργός), για να υποδηλώσει τη συμπαράστασή του στις διεκδικήσεις των θεσσαλών κολλήγων. Με την ίδια λογική ο Ζάχος και άλλοι εκπρόσωποί του συμμετείχαν στο μεταγενέστερο Πανελλήνιο Αγροτικό Συνέδριο, που έγινε στο Βόλο το 1912 2. Όταν στις 6 Μαρτίου 1910 έγιναν τα αιματηρά επεισόδια στο Κιλελέρ και άλλα σημεία της θεσσαλικής επαρχίας, το Εργατικό Κέντρο ανέλαβε την πρωτοβουλία να συγκεντρώσει τους εργαζόμενους του Βόλου σε συλλαλητήριο, στις 7 Μαρτίου. Προς τους συγκεντρωμένους μίλησε ο Ζάχος και άλλοι, και εγκρίθηκε ψήφισμα όπου "εξ ονόματος των εργατικών τάξεων και εν ονόματι της ελευθερίας και της δικαιοσύνης, διά την δολοφονίαν αδελφών γεωργών αγωνιζομένων υπέρ της καταλύσεως 

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Πρόκειται για το Β' Πανελλήνιο Αγροτικό Συνέδριο που έγινε στο Βόλο (9-14 Σεπτεμβρίου 1912). Για το Συνέδριο αυτό στο: Γ. Κορδάτος, Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, τ. E' (1900-1924), Εικοστός αιώνας, Αθήνα 1958, σ. 271-276.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/72.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

βαρβάρου δουλείας", η διοικητική επιτροπή διαμαρτύρεται για τα γεγονότα και "απαιτεί την άμεσον επιψήφισιν του νομοσχεδίου περί απαλλοτριώσεως των τσιφλικιών"1. Ας σημειωθεί ότι όλα τα κείμενα των λόγων σ' όλες τις παραπάνω εκδηλώσεις δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα Εργάτης.

Η δραστηριότητα του Εργατικού Κέντρου του Βόλου συντέλεσε στην ίδρυση και την παράλληλη δράση εργατικών Κέντρων στη Λάρισα (Σεπτ. 1910) και στον Αλμυρό Μαγνησίας2. Αναμείχτηκε ενεργώς -κατά μαρτυρία του ίδιου του Ζάχου- στο πολιτικό κλίμα που επικράτησε στον τόπο τις παραμονές των εκλογών του 1910, και μάλιστα το Εργατικό Κέντρο ήταν εκείνο που πρότεινε (και πλήρωσε το σχετικό παράβολο) την υποψηφιότητα του Δ. Σαράτση, ως ανεξάρτητου υποψηφίου της επαρχίας Μαγνησίας3.

Στις πολιτικές δραστηριότητες του Εργατικού Κέντρου ανήκουν ακόμα οι επαφές -σ' όλα τα χρόνια της λειτουργίας του- με διάφορα ελληνικά και ευρωπαϊκά εργατικά και σοσιαλιστικά κέντρά, ανταλλάσσοντας επιστολές, έντυπα και γνώμες. Οι επαφές αυτές καθόρισαν την έκταση και την ποιότητα των ιδεολογικών και πολιτικών επιρροών που δέχτηκε.

Λ.χ., σε διαρκή επαφή βρισκόταν με τα μέλη της αθηναϊκής Κοινωνιολογικής Εταιρείας, με τα Εργατικά Κέντρα Λάρισας, Αθήνας και άλλων πόλεων, ακόμη με το σοσιαλιστή ηγέτη Πλ. Δρακούλη και το ΣΤΕΤ, και τους Ν. Γιαννιό και Κ. Χατζόπουλο.

——————————————

1. Το ψήφισμα υπέγραψαν για τη Διοικητική επιτροπή οι: Ε. Καλύβας του Εργατικού Κέντρου, Ν. Καρκάλος για τους υποδηματεργάτες, Θ. Κογκόπουλος για τους ραπτεργάτες, Χ. Χαρίτος για τους καπνεργάτες, Π. Καρασαΐνης για τους σιγαροποιούς, Β. Κανάβας για τους σιδηροδρομικούς, Κ. Νικολαΐδης για τους "εργατικούς" και Ν. Παυλής για τους καπνοπώλες.

2. Λείπουν περισσότερες πληροφορίες για τη δραστηριότητα των Εργατικών Κέντρων Λάρισας και Αλμυρού. Πβ. εφημ. Κοινωνισμός, 24.9.1910.

3. Πβ Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 297-299.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/73.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Κατά τη διάρκεια της Δίκης του Ναυπλίου αναφέρθηκαν ακόμη επαφές με την "Παμβαλκανική Σοσιαλιστικοδημοκρατική Ένωση", τη βουλγαρική σοσιαλιστική εφημερίδα Βιτωλίων Μακεδονίας και το "Διεθνές Σοσιαλιστικόν Κέντρον Θεσσαλονίκης". Βεβαίως οι πληροφορίες μας για τέτοιες επαφές που θα επέτρεπαν την εξαγωγή συμπερασμάτων και για το διεθνιστικό χαρακτήρα της δράσης του Εργατικού Κέντρου παραμένουν ελλιπέστατες.

Τέλος, το Εργατικό Κέντρο Βόλου συμμετείχε στις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας για το βίαιο θάνατο του ισπανού αντικληρικού παιδαγωγού Φρ. Φερρέρ, τον Οκτώβριο του 1909 1.

Ο δεύτερος τομέας, όπου το Εργατικό Κέντρο ανέπτυξε δραστηριότητα υπήρξαν οι επιμορφωτικές εκδηλώσεις, που απέβλεπαν -σύμφωνα με το καταστατικό του- στην καλλιέργεια του πνεύματος των εργατών και τη διανοητική τους πρόοδο2. Τούτο πραγματοποιήθηκε με τη λειτουργία νυκτερινής σχολής, την οργάνωση χορωδίας, την ανάγνωση βιβλίων και την οργάνωση λογοτεχνικών συγκεντρώσεων. Παράλληλα οι σελίδες του Εργάτη φιλοξενούσαν συχνά λογοτεχνικά και επιστημονικά δημοσιεύματα, που απέβλεπαν στους ίδιους σκοπούς.

Η "Νυκτερινή Σχολή" του Εργατικού Κέντρου δημιουργήθηκε

——————————————

1. Ο Φρ. Φερρέρ τουφεκίστηκε στις 13.10.1909 για δήθεν συμμετοχή του στις εξεγέρσεις της Βαρκελώνης κατά την "Τραγική Εβδομάδα" του Ιουλίου 1909. Ο θάνατός του τον κατέστησε σύμβολο της ελευθεροφροσύνης και της πρωτοπορίας του σοσιαλισμού. Εκδηλώσεις διαμαρτυρίας για την εκτέλεσή του έγιναν από σοσιαλιστικές οργανώσεις σ' όλη την Ευρώπη. Στο Βόλο έγιναν παρόμοιες εκδηλώσεις, λ χ. ομιλία του Ζάχου στο Εργατικό Κέντρο, ανάρτηση της φωτογραφίας του, αποστολή τηλεγραφήματος στη χήρα του δολοφονηθέντος. Έγινε ακόμη και πρόταση στο δημοτικό συμβούλιο να ονομαστεί ένας δρόμος της πόλης "Οδός μάρτυρος της Ελευθερίας Φερρέρ"· η πρόταση έγινε από τον Ι. Χρυσοβελώνη, δημοτικό σύμβουλο, μετέπειτα βενιζελικό βουλευτή. Πβ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 66.

2. Ανάμεσα στους σκοπούς του Εργατικού Κέντρου αναφέρονται:, "Η μόρφωσις και ανάπτυξις των εργατικών τάξεων, όπως μορφωθώσιν οι εργάται φιλόνομοι πολίται, καλοί χριστιανοί κλπ.".

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/74.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αμέσως μετά την ίδρυση του Κέντρου, και λειτουργούσε συνήθως κάθε Κυριακή. Αποτελούσε θεσμό αντίστοιχο των σημερινών "λαϊκών πανεπιστημίων"· περιλάμβανε διαλέξεις και μαθήματα, που έκαναν διάφοροι επιστήμονες, συνήθως βολιώτες, προς τους εργάτες και το κοινό του Βόλου. Τα θέματα των διαλέξεων αυτών ήταν ποικίλα: στενά εργατικού ενδιαφέροντος και ευρύτερα επιστημονικά. Η παρακολούθησή τους γινόταν με καταβολή εισιτηρίου για κοινωφελείς σκοπούς και στεγαζόταν στην αίθουσα των γραφείων του. Από τις πληροφορίες που έχουμε, ξέρουμε ότι στη "Νυκτερινή Σχολή" του Εργατικού Κέντρου μίλησαν, κατά κύριο λόγο, ο Κ. Ζάχος, ο Δ. Σαράτσης και ο A. Δελμούζος. Ακόμη ανέπτυξαν επιστημονικά θέματα: o γιατρός Νικ. Σαράτσης, o μαθηματικός Δ. Τσαμασφύρος, ο γιατρός Γ. Ντινόπουλος, ο φυσικός Γ. Σφέτσιος, κ.ά.1.

Ο μουσικός B. Κόντης οργάνωσε στο Εργατικό Κέντρο χορωδία και δίδαξε φωνητική μουσική. Μέλη της χορωδίας ήταν νεαροί κυρίως, και άλλοι, εργάτες, μέλη του Κέντρου. Η χορωδία του συμμετείχε σε διάφορες γιορτές, εθνικές επετείους και σε εκδηλώσεις που οργάνωνε το Κέντρο για κοινωφελείς σκοπούς.

Από τις καταθέσεις μαρτύρων κατά τις ανακρίσεις εναντίον του Εργατικού Κέντρου, μαθαίνουμε ότι στα μέλη του διανέμονταν διάφορα βιβλία λογοτεχνικού και φιλοσοφικού περιεχομένου. Αναφέρθηκαν, λ.χ., οι τίτλοι των βιβλίων: Στον ίσκιο της συκιάς του Π. Βλαστού, Στ' άλμπουρο του Κ. Παρορίτη, διάφορα της Πην. Δέλτα και του P. Γκόλφη, το Εγχειρίδιον του εργάτου του Πλ. Δρακούλη, καθώς και φυλλάδια αναρχικού περιεχομένου, όπως το Κάτω τα είδωλα και το Από τη ζωή των βασανισμένων,

——————————————

1. Μερικά από τα θέματα των διαλέξεων που έγιναν στη "Νυκτερινή σχολή" του Εργατικού Κέντρου ήταν τα εξής: "Περί χημείας μετά πειραμάτων" (Γ. Σφέτσιος), "Περί κοσμογονίας και περί δημιουργίας της γης" (Δ. Τσαμασφύρος), "Περί ελωδών πυρετών" (Γ. Ντινόπουλος), "Περί υγιεινής" (Ν. Σαράτσης), "Περί συνεργατικών συνεταιρισμών" και "Περί αμέσων και εμμέσων φόρων" (Δ. Σαράτσης), για τον Εθνικό Ύμνο και το Σολωμό (A. Δελμούζος) κλπ.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/75.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

που όπως ήταν επόμενο θεωρήθηκαν τεκμήρια της αναρχικής και αθεϊστικής προπαγάνδας που γινόταν στο Κέντρο. Διάσπαρτες πληροφορίες επιβεβαιώνουν την προμήθεια από τα μέλη του Εργατικού Κέντρου διαφόρων βιβλίων και εντύπων (λ.χ. της εφημερίδας Κοινωνισμός), που διαβάζονταν από τους εργάτες. Πολλά από αυτά κατασχέθηκαν την περίοδο των ανακρίσεων· λείπουν όμως περισσότερες πληροφορίες, για το δανειστικό π.χ. χαρακτήρα της βιβλιοθήκης.

Άλλες τέλος εκδηλώσεις που οργανώθηκαν στο Εργατικό Κέντρο του Βόλου ήταν η παρουσίαση, ανάλυση και συζήτηση λογοτεχνικών έργων, ελλήνων και ξένων δημιουργών. Σε συγκεντρώσεις δηλαδή εργατών και άλλων επισκεπτών του Κέντρου, τα στελέχη του ή άλλοι εργάτες διάβαζαν και ανέλυαν λογοτεχνικά έργα, που είχαν περιεχόμενο και ενδιαφέρον σχετικό με την εργατική ιδέα ή τον ιδεολογικό προσανατολισμό των εργατών και ιδιαίτερα έργα της σοσιαλιστικής φιλολογίας.

Τέτοια "λογοτεχνικά βραδυνά" πραγματοποιήθηκαν αρκετές φορές στο Κέντρο. Είναι λ.χ. γνωστό ότι σε παρόμοιες ευκαιρίες απαγγέλθηκαν ποιήματα του Χάινε και του Χάουπτμαν, και πιθανότατα ποιήματα του Πέτρου Μάγνη, του Κ. Χατζόπουλου, του Τάκη Οικονομάκη.

Αρμόδιος για την ανάλυση των λογοτεχνημάτων ήταν συνήθως ο Κ. Ζάχος, ενώ συχνά την απαγγελία έκανε ο δραστήριος καπνεργάτης Γ. Κόσσυβας. Περισσότερα γνωρίζουμε για την παρουσίαση στους εργάτες και το κοινό του Βόλου του δραματικού έργου του Ρήγα Γκόλφη Γήταυρος. Το δράμα αυτό (πρωτοδημοσιευμένο το Δεκέμβριο 1908) είχε περιεχόμενο, που φαίνεται συγκινούσε ιδιαίτερα τους εργάτες του Κέντρου, γιατί δύο τουλάχιστο φορές απαγγέλθηκε και έγινε ανάλυση και σχολιασμός του. Για πρώτη φορά τα Χριστούγεννα του 1908 το διάβασε ο Τ. Οικονομάκης και το ανέλυσε ο Ζάχος, ενώ τη δεύτερη φορά (6 Φεβρουαρίου 1911) την απαγγελία έκανε ο Κόσσυβας και το ανέλυσε πάλι ο Ζάχος, πάντα στην αίθουσα του Εργατικού Κέντρου.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/76.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η δεύτερη αυτή ανάγνωση έργου με "επαναστατικό" περιεχόμενο προκάλεσε την αντίδραση των συντηρητικών του Βόλου και τους μύδρους της εφημερίδας Κήρυξ, και αποτέλεσε μία ακόμη ένδειξη της αναρχικής κλπ. δραστηριότητας των μελών του Εργατικού Κέντρου1.

——————————————

1. Περισσότερα για την εκδήλωση και το έργο του Γκόλφη στο: Χαρ. Χαρίτος, "Ο Ρήγας Γκόλφης και μια ανάγνωση του έργου του στο Βόλο", εφημ. Θεσσαλία, 3.10.1976.

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/77.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ

ΤΟ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟ ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ

Το Ανώτερο Παρθεναγωγείο, που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) το 1908, αποτελεί ένα σημαντικό σταθμό στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης και μάλιστα της γυναικείας, επειδή η ίδρυση και η λειτουργία του στην επαρχιακή πόλη συντάραξε τα λιμνάζοντα νερά του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος με το νέο πνεύμα και τις καινοτομίες που εισήγαγε στη διδασκαλία και τη σχολική μέθοδο, και συντέλεσε στην ανανέωση του ενδιαφέροντος των πολιτικών και εκπαιδευτικών παραγόντων στην Ελλάδα της πρώτης δεκαετίας του 20ού αιώνα προς τις εκπαιδευτικές ανάγκες του μισού περίπου πληθυσμού, που ως τότε, παραγκωνισμένος από την κρατική μέριμνα, επιδίωκε τη μορφωτική και κοινωνική αναγνώριση του ρόλου του.

Η κατά τρόπο αξιωματικό διατυπωμένη αυτή διαπίστωση, σχετικά με τις δυσλειτουργίες και τον προορισμό της γυναικείας εκπαίδευσης στην Ελλάδα, δεν απέχει πολύ από την πραγματικότητα, όπως έχει αποδειχτεί από τις σχετικές μελέτες στην εποχή μας1. Η παρούσα μελέτη έχει χρέος και στόχο να αποδείξει τον

——————————————

1. Η μελέτη της ιστορίας της γυναικείας εκπαίδευσης στη χώρα μας βρίσκεται, πιστεύω, σε αξιοσημείωτη άνθηση· πανεπιστημιακές παραδόσεις, ανακοινώσεις και βιβλία περιέχουν εμπεριστατωμένες έρευνες για τα σχολεία θηλέων και την ιδεολογία που έθρεψε τις κρατικές και ιδιωτικές

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/78.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ισχυρισμό ότι η λειτουργία του βολιώτικου Παρθεναγωγείου συντέλεσε στην επανατοποθέτηση του προβλήματος της γυναικείας εκπαίδευσης στη χώρα μας και να καταστήσει ευκρινή τα όρια μέσα στα οποία η λειτουργία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου συντέλεσε στο να αντιμετωπιστούν από τους αρμόδιους φορείς τα προβλήματα της γυναικείας εκπαίδευσης και να δοκιμαστούν προγράμματα και μέθοδοι διδασκαλίας, που επιδίωκαν τη μεταρρύθμιση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης θηλέων στην Ελλάδα. Η σύνθεση της ιστορίας του βολιώτικου Παρθεναγωγείου και η έκθεση των γνωστών πληροφοριών για τη λειτουργία του, αποβλέπει, στο να δείξει το σημαντικό, όπως ισχυρίστηκα, ρόλο που έπαιξε στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες της ελληνικής εκπαίδευσης κατά τη νεότερη εποχή.

Α. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΩΣ ΤΟ 1908 - Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΘΗΛΕΩΝ

Το εκπαιδευτικό σύστημα, ως προς τη διάρθρωση των σχολείων, τα προγράμματα μαθημάτων, τις μεθόδους διδασκαλίας και το πνεύμα της παρεχόμενης στα ελληνόπουλα αγωγής, που ίσχυσε για εκατό περίπου χρόνια στη χώρα μας, έχει τις ρίζες του σε θεσμούς που καθιερώθηκαν κατά την οθωνική περίοδο. Μεμονωμένες προσπάθειες κατά την ύστερη περίοδο της τουρκοκρατίας και κατά την καποδιστριακή διακυβέρνηση ελάχιστη 

——————————————

πρωτοβουλίες για τη μόρφωση των γυναικών. Εδώ μπορούν ν' αναφερθούν: α) Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), IAEN, Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1986· β) Α. Μπακαλάκη - E. Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση "εις τα του οίκου" και τα γυναικεία καθήκοντα. Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση τον 1929, ΙΑΕΝ, Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1987· γ) Ελ. Φουρναράκη, Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών. Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910). Ένα ανθολόγιο, ΙΑΕΝ, Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1987, κ.ά.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/79.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

απήχηση βρήκαν μετά την ανακήρυξη της χώρας σε βασίλειο, και πάντως δεν επέζησαν μετά τη νομοθετική συγκρότηση, που επέβαλε η Αντιβασιλεία. Με το διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 "περί δημοτικών σχολείων" τέθηκαν οι βάσεις της δημιουργίας σχολείων της κατώτερης βαθμίδας για τα δύο φύλα. Αντίστοιχα με το διάταγμα της 31 Δεκ. 1836/12 Ιαν. 1837 "περί του κανονισμού των ελληνικών σχολείων και γυμνασίων" θεσπίστηκαν, τα μέτρα, που αναφέρονταν στους σκοπούς, το ωρολόγιο πρόγραμμα, τη διδακτέα ύλη και τα υπόλοιπα περί εξετάσεων, διδακτικού προσωπικού κλπ. των δύο κύκλων των σχολείων δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αποκλειστικά για τους άρρενες. Με αντίστοιχα διατάγματα ρυθμίστηκαν και τα ζητήματα της ανωτάτης εκπαίδευσης. Το θεσμικό αυτό υπόβαθρο, συμπληρωμένο με μεταγενέστερες διατάξεις, καθόρισε τη λειτουργία των σχολείων στην Ελλάδα -και αργότερα στις προσαρτούμενες περιοχές- για έναν περίπου αιώνα1.

Το μοναδικό τούτο δίκτυο της γενικής εκπαίδευσης δεν ικανοποιούσε πάντα τις κοινωνικές απαιτήσεις και δεν ανταποκρινόταν συχνά στις διαγραφόμενες οικονομικές συνθήκες του νεοελληνικού κράτους. Παρά την επιδεικνυόμενη έντονη μέριμνα για την εκπαίδευση των παιδιών του έθνους από την πνευματική και την πολιτική ηγεσία του τόπου κατά καιρούς, πολλοί αντιλαμβάνονται τις ελλείψεις του εκπαιδευτικού συστήματος, προτείνουν κάποιες ρυθμίσεις που θα έδιναν διεξόδους στη μονολιθικότητα του εκπαιδευτικού συστήματος και απαιτούν από την Πολιτεία να πάρει μέτρα για τη βελτίωση της λειτουργίας των ελληνικών σχολείων. Από την άλλη πλευρά οι κυβερνήσεις, ενώ διαθέτουν συχνές και πραγματικές ενδείξεις της δυσλειτουργίας των κρατικών σχολείων -οφειλόμενες στη θεσμική ανεπάρκεια, τη μικρή επάρκεια προσόντων στο διδακτικό προσωπικό και το

——————————————

1. Πβ. Αλ. Δημαρά, Νεοελληνική εκπαίδευσις - Ιστορικόν σχεδίασμα (ανάτυπο), Αθήνα 1965, σ. 25-33· του ίδιου, στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ', σ. 400-413.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/80.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ατελέσφορο συχνά πρόγραμμα και διδακτικές μεθόδους, συνδυαζόμενες με την οικονομική δυσπραγία πολλές φορές των ατόμων και των φορέων-, αδυνατούν να πάρουν μέτρα ικανά να αναπληρώσουν τις ελλείψεις και να βελτιώσουν την παρεχόμενη από το δημόσιο (κράτος και δήμους) εκπαίδευση. Πολλές φορές τις διαπιστωμένες αδυναμίες προσπαθεί να αναπληρώσει η ιδιωτική πρωτοβουλία (ιδιώτες, κοινότητες και συχνά ξένοι ιεραπόστολοι ή οργανώσεις) θέτοντας σε λειτουργία σχολεία και εφαρμόζοντας προγράμματα, εκεί όπου δεν έφτανε ή οι νόμοι δεν επέτρεπαν να φτάσει η μέριμνα της Πολιτείας1.

Αδυναμίες παρουσίαζαν όλες οι βαθμίδες της εκπαίδευσης και όλοι οι τύποι σχολείων που λειτουργούσαν τότε στη χώρα. Ως τις αρχές της τελευταίας εικοσαετίας του περασμένου αιώνα πάντως, η πρωτοβάθμια εκπαίδευση (το Δημοτικό σχολείο) αποτελούσε το ευαίσθητο σημείο των εκπαιδευτικών πραγμάτων, πράγμα που υποχρέωσε το κράτος να προτείνει την αντικατάσταση της αλληλοδιδακτικής μεθόδου με τη συνδιδακτική, χωρίς όμως ν' απαλυνθούν τα προβλήματα της διδασκαλίας. "Μέχρι του 1881", παρατηρεί ο Χρ. Λέφας, "δεν υπήρχε πρόγραμμα μαθημάτων του Δημοτικού [και όχι μόνο αυτού] σχολείου. Η διδασκαλία εγίνετο, όπως έκαστος διδάσκαλος ήθελε και καθ' ην ώραν ήθελε..."2. Την κακή κατάσταση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (διδακτήρια, προσωπικό, μαθητές, προγράμματα, μέθοδοι, κλπ,) ήρθαν να επιβεβαιώσουν οι εκθέσεις των ειδικά σταλμένων για επιθεώρηση των επαρχιακών σχολείων επιθεωρητών του υπουργείου Παιδείας στα 18833. Παρόμοια κατάσταση 

——————————————

1. Βλ. ενδεικτικά: Απ. Ανδρέου, "Ιδιωτική εκπαίδευση. Προσανατολισμοί, διάρκειες και τομές, ιστορική προσέγγιση", περιοδ. Θέσεις, τεύχ. 20 (1987), σ. 95-134.

2. Χρ. Λέφας, Ιστορία της [Δημοτικής] εκπαιδεύσεως, ΟΕΣΒ, Αθήνα 1942, σ. 90.

3. Πβ. στο ίδιο, σ. 126-127. Ειδικά για τα σχολεία της επαρχίας Βόλου είναι αποκαλυπτική η "Έκθεσις" του Νικ. Πολίτη στο Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των Δημ. Σχολείων αποσταλέντων 

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/81.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

παρουσίαζαν και τα σχολεία μέσης βαθμίδας, με πρόσθετο παράγοντα δυσλειτουργίας τη μη παροχή εκπαιδευτικών εφοδίων στα κορίτσια του ελληνικού λαού, στην οποία θα αναφερθώ στη συνέχεια.

Τις ελλείψεις και τις αδυναμίες του εκπαιδευτικού συστήματος δε διαπίστωσαν μόνο ιδιώτες, που ύψωναν κάποτε φωνές διαμαρτυρίας για την κατάσταση των σχολείων ή και πρότειναν μέτρα βελτίωσης. Τις αδυναμίες και τις ατέλειες του εκπαιδευτικού συστήματος διαπίστωναν κάποτε και οι αρμοδιότεροι να ελέγξουν την εκπαιδευτική κατάσταση κρατικοί παράγοντες και υπουργοί της Παιδείας. Είναι γνωστές και οι περιγραφές των όσων συνέβαιναν στην εκπαίδευση όπως εμφυλλοχώρησαν στις εκθέσεις των αρμόδιων υπουργών, αλλά και όχι σπάνια (μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα) συντάχθηκαν νομοσχέδια και προτάθηκαν απόψεις, που επεδίωκαν πράγματι τη βελτίωση των εκπαιδευτικών πραγμάτων, καθώς μάλιστα οι βιοτικές ανάγκες και η κοινωνική σύνθεση του πληθυσμού απαιτούσαν την επέκταση του σχολικού δικτύου και τον αναπροσανατολισμό του εκπαιδευτικού συστήματος υπό την επίδραση των οικονομικών και ιδεολογικών διαφοροποιήσεων, που επέβαλαν στη χώρα η κοινωνικοπολιτική και η οικονομική άνοδος της αστικής τάξης. Το μόνιμο ενδιαφέρον της πολιτικής ηγεσίας για τα εκπαιδευτικά πράγματα και η κοινή διαπίστωση της αναποτελεσματικότητας των εκπαιδευτικών θεσμών οδήγησαν συχνά τις ελληνικές κυβερνήσεις στη λήψη βελτιωτικών μέτρων, ιδιαίτερα κατά την τελευταία εικοσαετία του περασμένου αιώνα. Το πρακτικό ενδιαφέρον των κυβερνητικών μέτρων της περιόδου αυτής στρεφόταν κυρίως προς την πρωτοβάθμια εκπαιδευτική βαθμίδα, καθώς οι τρόφιμοι των Δημοτικών σχολείων αποτελούσαν το 90 τοις εκατό περίπου του συνόλου του μαθητικού δυναμικού της Γενικής εκπαίδευσης1.

——————————————

εκτάκτων επιθεωρητών, Υπουργ. Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1885, σ. 55-77.

1. Πβ. Αλ. Δημαρά, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε - τεκμήρια ιστορίας,

6

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/82.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Μ' όλες τις βελτιωτικές προσπάθειες και παρά τις καίριες πολιτικοκοινωνικές μεταβολές, που επέφερε η αναστάτωση του 1897, το εκπαιδευτικό σύστημα στην Ελλάδα λειτουργούσε με τρόπο που να υπηρετούνται κυρίως οι ελάχιστοι, αυτοί που είχαν τα μέσα να εκμεταλλεύονται το πλεονέκτημα του πανεπιστημιακού πτυχίου. Οι σπουδές όλων ήταν, κατά τρόπο ατελέσφορο, προσαρμοσμένες στις ανάγκες εκείνων που έφταναν στην ανώτερη βαθμίδα, και στις ιδεολογικές και άλλες απαιτήσεις των κοινωνικών ομάδων που είχαν τον έλεγχο των κρατικών μηχανισμών. Και με την είσοδο του 20ού αιώνα τα προβλήματα παραμένουν στα ελληνικά σχολεία· προβλήματα που είχαν σχέση με τις μεθόδους διδασκαλίας, το γλωσσικό όργανο και την αναπαραγωγή των γνώσεων. Ο βερμπαλισμός ήταν το κύριο χαρακτηριστικό της μεθόδου και η γλώσσα του δασκάλου το σπουδαιότερο όργανο διδασκαλίας. Από την πρώτη μέρα στο Δημοτικό σχολείο άρχιζε η απομνημόνευση λέξεων και τύπων, η επίμονη αντιγραφή και όχι σπάνια το ξυλοκόπημα για το παραμικρό σφάλμα1. Παρόμοια κατάσταση επικρατούσε και στα σχολεία της μέσης εκπαιδευτικής βαθμίδας. Η πνευματική ζωή του έθνους φαινόταν να έχει σταματήσει στον κλασικό ελληνισμό, καθώς τα κείμενα των κλασικών συγγραφέων αποτελούσαν το επίκεντρο της μαθησιακής φροντίδας του σχολείου· αλλά και τα κείμενα των κλασικών διδάσκονταν μόνο ως γραμματικά κείμενα κατάλληλα για εξαντλητική τεχνολογία. Το κύριο γνώρισμα των γλωσσικών μαθημάτων ήταν η λεξικράτεια με αποτέλεσμα τον "παπαγαλισμό", που ενίσχυε τη συνηθισμένη μέθοδο της δογματικής (δασκαλοκεντρικής) διδασκαλίας. Σ' αυτό το σχολικό περιβάλλον δεν μπορούσαν να καλλιεργηθούν ιδανικά, ούτε καν ν' ανθίσει ο εθνικός και ηθοπλαστικός

——————————————

τ. Β', Ερμής, Αθήνα 1964, σ. κδ'· του ίδιου, στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ', σ. 410-411· και Δ. Γληνός, Ένας άταφος νεκρός. Μελέτες για το εκπαιδευτικό μας σύστημα, Αθήνα 1925, σ. 209 κ.π.

1. Πβ. Σ. Τζουμελέα-Π. Παναγόπουλου, Η εκπαίδευσή μας στα τελευταία 100 χρόνια, Δημητράκος, Αθήνα 1933, σ. 90 κ.π.

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/83.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

χαρακτήρας, που επεδίωκε η διδασκαλία1.

Στις αρχές του 20ού αιώνα οι κατακρίσεις για το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας οξύνθηκαν και πολλαπλασιάστηκαν. Το εκπαιδευτικό σύστημα, που εφάρμοζαν τα ελληνικά σχολεία κάθε βαθμίδας, δεν ανταποκρινόταν στις πνευματικές και τις επαγγελματικές ανάγκες της αναπτυσσόμενης αστικής τάξης. Η διαπίστωση των μειονεκτημάτων του συστήματος, αντιθέτου πλέον προς την ανάγκη κοινωνικοπολιτικής ανόδου, απαιτούσε την κατάργηση του «στρεβλωτικού» εκπαιδευτικού συστήματος και την ουσιαστική βελτίωση των σχολικών πραγμάτων σ' όλα τα επίπεδα. Η επιδιωκόμενη μεταρρύθμιση των συνθηκών διδασκαλίας δεν ήταν μόνο κραυγαλέα απαίτηση των καιρών αλλά και δικαιολογημένο αίτημα των διανοουμένων και των πολιτικών παραγόντων, εκείνων που επεδίωκαν τον εκσυγχρονισμό της ελληνικής κοινωνίας. Κοινή ήταν η διαπίστωση ότι χωρίς ριζικές αλλαγές στην εκπαίδευση δεν ήταν δυνατό να ορθοποδήσει ο τόπος. Την ίδια εποχή υπογραμμίζεται η ανάγκη στροφής προς τις θετικές επιστήμες, ενώ το γλωσσικό έχει καταστεί το κυρίαρχο θέμα στα εκπαιδευτικά πράγματα, καθώς συμπληρώνεται η πρώτη δεκαετία του αιώνα.

Συμπυκνωμένα όλα σχεδόν τα αιτήματα της ελληνικής κοινωνίας για τη βελτίωση των εκπαιδευτικών πραγμάτων διατυπώθηκαν από τους συνέδρους του «Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου», που έγινε στην Αθήνα την άνοιξη του 1904 χάρη στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Εκεί, παράλληλα με την έκθεση ντοκουμέντων από τη ζωή των σχολείων της Ελλάδας και των εξωελλαδικών και ξένων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, συζητήθηκαν σχεδόν όλα τα σημαντικά και χρονίζοντα ζητήματα της ελληνικής εκπαίδευσης, όπως η διάδοση της στοιχειώδους εκπαίδευσης και η μείωση του αναλφαβητισμού, η υποχρεωτική

——————————————

1. Πβ. Αλέξ. Δελμούζου, Το κρυφό σκολειό. Collection de l'institut Français d'Athènes, αρ. 66, Αθήνα 1950, σ. 9 κ.π.

Σελ. 83
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 64
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    Αμέσως όμως συγκατανεύει και λέει: "...ό,τι και νάναι είναι το μόνο όργανο που μας μένει κι ας πασχίσωμε να το βάλωμε σε δρόμο..."1. Παρά τις ατέλειές του και τις μεμψιμοιρίες εχθρών και φίλων, ο Εργάτης του Βόλου παρέμεινε, σε μια επίδικη φάση του σοσιαλιστικού και του γλωσσικού ζητήματος στην Ελλάδα, η μόνη φωνή διαμαρτυρίας στον επαρχιακό, τουλάχιστο, τύπο. Κι απ' αυτή την άποψη η κυκλοφόρηση του Εργάτη αποτέλεσε ένα μοναδικό και σημαντικό σταθμό της πολιτισμικής μας ιστορίας.

    4. Οι δραστηριότητες του Εργατικού Κέντρου

    Οι λιγοστές και διάσπαρτες πληροφορίες, που έχουμε για τη δράση του Εργατικού Κέντρου του Βόλου, δεν επιτρέπουν την ολική ανασύνθεση της δραστηριότητας των μελών του στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του. Οι ενδείξεις που διαθέτουμε επιτρέπουν μόνο την επισήμανση ορισμένων από τις ενέργειες που έκαναν τα στελέχη του, και μάλιστα αυτές που ήρθαν στην επικαιρότητα σε συσχετισμό ή με αφορμή τη δικαστική δίωξη για την υπόθεση των "Αθεϊκών"2.

    ——————————————

    1. Από επιστολή του στο Ν Γιαννιό της 24.5.1908 [βλ. "Πενήντα ανέκδοτα γράμματα...", περιοδ. Νέα Εστία, τεύχ. 724 (1.9.1957), σ. 1270].

    2. Για την ιστορία του Εργατικού Κέντρου Βόλου (της πρώτης περιόδου: 1908-1914) και γενικότερα του εργατικού κινήματος στην πόλη ισχύουν οι τίτλοι της σημ. 2, σ. 52. Πρόσφατα εξάλλου ο λογοτέχνης Ηλ. Λεφούσης επιχείρησε να συγγράψει την ιστορία του εργατικού κινήματος στο Βόλο [βλ. "Εργατικές μέρες στον παλιό Βόλο", περιοδ. Κείμενα του Βόλου, τεύχ. 9, 1981, σ. 40-68 και τεύχ. 10, 1983, σ. 27-40, και Το εργατικό κίνημα τον Βόλου (1881-1936), Βόλος 1985]. Πρόσφατη επίσης υπήρξε η θεατρική παράσταση του έργου "Παρθεναγωγείο Βόλου - Αλέξανδρος Δελμούζος" του Βασ. Μητσάκη στο θέατρο της οδού Κεφαλληνίας (Αθήνα) το χειμώνα 1986-87, με πυκνές αναφορές στην ίδρυση και τη δράση του Εργατικού Κέντρου.

    Η πλήρης ιστορία του Εργατικού Κέντρου του Βόλου πρέπει να γραφεί, αφού αξιοποιηθούν εξαντλητικά οι πληροφορίες, που υπάρχουν διάσπαρτες στον τύπο της εποχής και σε λανθάνοντα αρχεία.