Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 71-90 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/71.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντιδράσεις του Εργατικού Κέντρου και οι επιφυλάξεις της εργατικής τάξης του Βόλου προς την επανάσταση των αξιωματικών υποχωρούν, όταν οι εκπρόσωποι της Κοινωνιολογικής Εταιρείας (που βέβαια παρουσιάζονταν ως ένθερμοι αρωγοί των πρωτοβουλιών του Στρατιωτικού Συνδέσμου) έπεισαν τους εργάτες του Βόλου για τη φιλεργατική πολιτική των επαναστατών. Άλλωστε είναι γνωστή η επίδραση των μελών της Κοινωνιολογικής Εταιρείας στις ιδεολογικές κατευθύνσεις και την πολιτική πρακτική του Εργατικού Κέντρου Βόλου.

Καθοριστική επίσης υπήρξε η συμμετοχή του Εργατικού Κέντρου στην αγροτική εξέγερση του Μαρτίου 1910. "Το Εργατικό Κέντρο", λέει ο Ζάχος, "βασιζόμενον επί της αρχής ότι ο εργάτης της γης πρέπει να βασίζεται επί αυτών των αρχών, επί των οποίων και ο εργάτης της πόλεως, υπεβοήθησε ταύτην την αγροτικήν επανάστασιν δι' όλων των νομίμων μέσων"1. Την εποχή αυτή το δημοσιογραφικό όργανο του Κέντρου απόκτησε διπλό τίτλο (Εργάτης-Γεωργός), για να υποδηλώσει τη συμπαράστασή του στις διεκδικήσεις των θεσσαλών κολλήγων. Με την ίδια λογική ο Ζάχος και άλλοι εκπρόσωποί του συμμετείχαν στο μεταγενέστερο Πανελλήνιο Αγροτικό Συνέδριο, που έγινε στο Βόλο το 1912 2. Όταν στις 6 Μαρτίου 1910 έγιναν τα αιματηρά επεισόδια στο Κιλελέρ και άλλα σημεία της θεσσαλικής επαρχίας, το Εργατικό Κέντρο ανέλαβε την πρωτοβουλία να συγκεντρώσει τους εργαζόμενους του Βόλου σε συλλαλητήριο, στις 7 Μαρτίου. Προς τους συγκεντρωμένους μίλησε ο Ζάχος και άλλοι, και εγκρίθηκε ψήφισμα όπου "εξ ονόματος των εργατικών τάξεων και εν ονόματι της ελευθερίας και της δικαιοσύνης, διά την δολοφονίαν αδελφών γεωργών αγωνιζομένων υπέρ της καταλύσεως 

——————————————

1. Στο ίδιο.

2. Πρόκειται για το Β' Πανελλήνιο Αγροτικό Συνέδριο που έγινε στο Βόλο (9-14 Σεπτεμβρίου 1912). Για το Συνέδριο αυτό στο: Γ. Κορδάτος, Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, τ. E' (1900-1924), Εικοστός αιώνας, Αθήνα 1958, σ. 271-276.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/72.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

βαρβάρου δουλείας", η διοικητική επιτροπή διαμαρτύρεται για τα γεγονότα και "απαιτεί την άμεσον επιψήφισιν του νομοσχεδίου περί απαλλοτριώσεως των τσιφλικιών"1. Ας σημειωθεί ότι όλα τα κείμενα των λόγων σ' όλες τις παραπάνω εκδηλώσεις δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα Εργάτης.

Η δραστηριότητα του Εργατικού Κέντρου του Βόλου συντέλεσε στην ίδρυση και την παράλληλη δράση εργατικών Κέντρων στη Λάρισα (Σεπτ. 1910) και στον Αλμυρό Μαγνησίας2. Αναμείχτηκε ενεργώς -κατά μαρτυρία του ίδιου του Ζάχου- στο πολιτικό κλίμα που επικράτησε στον τόπο τις παραμονές των εκλογών του 1910, και μάλιστα το Εργατικό Κέντρο ήταν εκείνο που πρότεινε (και πλήρωσε το σχετικό παράβολο) την υποψηφιότητα του Δ. Σαράτση, ως ανεξάρτητου υποψηφίου της επαρχίας Μαγνησίας3.

Στις πολιτικές δραστηριότητες του Εργατικού Κέντρου ανήκουν ακόμα οι επαφές -σ' όλα τα χρόνια της λειτουργίας του- με διάφορα ελληνικά και ευρωπαϊκά εργατικά και σοσιαλιστικά κέντρά, ανταλλάσσοντας επιστολές, έντυπα και γνώμες. Οι επαφές αυτές καθόρισαν την έκταση και την ποιότητα των ιδεολογικών και πολιτικών επιρροών που δέχτηκε.

Λ.χ., σε διαρκή επαφή βρισκόταν με τα μέλη της αθηναϊκής Κοινωνιολογικής Εταιρείας, με τα Εργατικά Κέντρα Λάρισας, Αθήνας και άλλων πόλεων, ακόμη με το σοσιαλιστή ηγέτη Πλ. Δρακούλη και το ΣΤΕΤ, και τους Ν. Γιαννιό και Κ. Χατζόπουλο.

——————————————

1. Το ψήφισμα υπέγραψαν για τη Διοικητική επιτροπή οι: Ε. Καλύβας του Εργατικού Κέντρου, Ν. Καρκάλος για τους υποδηματεργάτες, Θ. Κογκόπουλος για τους ραπτεργάτες, Χ. Χαρίτος για τους καπνεργάτες, Π. Καρασαΐνης για τους σιγαροποιούς, Β. Κανάβας για τους σιδηροδρομικούς, Κ. Νικολαΐδης για τους "εργατικούς" και Ν. Παυλής για τους καπνοπώλες.

2. Λείπουν περισσότερες πληροφορίες για τη δραστηριότητα των Εργατικών Κέντρων Λάρισας και Αλμυρού. Πβ. εφημ. Κοινωνισμός, 24.9.1910.

3. Πβ Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 297-299.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/73.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Κατά τη διάρκεια της Δίκης του Ναυπλίου αναφέρθηκαν ακόμη επαφές με την "Παμβαλκανική Σοσιαλιστικοδημοκρατική Ένωση", τη βουλγαρική σοσιαλιστική εφημερίδα Βιτωλίων Μακεδονίας και το "Διεθνές Σοσιαλιστικόν Κέντρον Θεσσαλονίκης". Βεβαίως οι πληροφορίες μας για τέτοιες επαφές που θα επέτρεπαν την εξαγωγή συμπερασμάτων και για το διεθνιστικό χαρακτήρα της δράσης του Εργατικού Κέντρου παραμένουν ελλιπέστατες.

Τέλος, το Εργατικό Κέντρο Βόλου συμμετείχε στις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας για το βίαιο θάνατο του ισπανού αντικληρικού παιδαγωγού Φρ. Φερρέρ, τον Οκτώβριο του 1909 1.

Ο δεύτερος τομέας, όπου το Εργατικό Κέντρο ανέπτυξε δραστηριότητα υπήρξαν οι επιμορφωτικές εκδηλώσεις, που απέβλεπαν -σύμφωνα με το καταστατικό του- στην καλλιέργεια του πνεύματος των εργατών και τη διανοητική τους πρόοδο2. Τούτο πραγματοποιήθηκε με τη λειτουργία νυκτερινής σχολής, την οργάνωση χορωδίας, την ανάγνωση βιβλίων και την οργάνωση λογοτεχνικών συγκεντρώσεων. Παράλληλα οι σελίδες του Εργάτη φιλοξενούσαν συχνά λογοτεχνικά και επιστημονικά δημοσιεύματα, που απέβλεπαν στους ίδιους σκοπούς.

Η "Νυκτερινή Σχολή" του Εργατικού Κέντρου δημιουργήθηκε

——————————————

1. Ο Φρ. Φερρέρ τουφεκίστηκε στις 13.10.1909 για δήθεν συμμετοχή του στις εξεγέρσεις της Βαρκελώνης κατά την "Τραγική Εβδομάδα" του Ιουλίου 1909. Ο θάνατός του τον κατέστησε σύμβολο της ελευθεροφροσύνης και της πρωτοπορίας του σοσιαλισμού. Εκδηλώσεις διαμαρτυρίας για την εκτέλεσή του έγιναν από σοσιαλιστικές οργανώσεις σ' όλη την Ευρώπη. Στο Βόλο έγιναν παρόμοιες εκδηλώσεις, λ χ. ομιλία του Ζάχου στο Εργατικό Κέντρο, ανάρτηση της φωτογραφίας του, αποστολή τηλεγραφήματος στη χήρα του δολοφονηθέντος. Έγινε ακόμη και πρόταση στο δημοτικό συμβούλιο να ονομαστεί ένας δρόμος της πόλης "Οδός μάρτυρος της Ελευθερίας Φερρέρ"· η πρόταση έγινε από τον Ι. Χρυσοβελώνη, δημοτικό σύμβουλο, μετέπειτα βενιζελικό βουλευτή. Πβ. Η Δίκη του Ναυπλίου, ό.π., σ. 66.

2. Ανάμεσα στους σκοπούς του Εργατικού Κέντρου αναφέρονται:, "Η μόρφωσις και ανάπτυξις των εργατικών τάξεων, όπως μορφωθώσιν οι εργάται φιλόνομοι πολίται, καλοί χριστιανοί κλπ.".

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/74.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αμέσως μετά την ίδρυση του Κέντρου, και λειτουργούσε συνήθως κάθε Κυριακή. Αποτελούσε θεσμό αντίστοιχο των σημερινών "λαϊκών πανεπιστημίων"· περιλάμβανε διαλέξεις και μαθήματα, που έκαναν διάφοροι επιστήμονες, συνήθως βολιώτες, προς τους εργάτες και το κοινό του Βόλου. Τα θέματα των διαλέξεων αυτών ήταν ποικίλα: στενά εργατικού ενδιαφέροντος και ευρύτερα επιστημονικά. Η παρακολούθησή τους γινόταν με καταβολή εισιτηρίου για κοινωφελείς σκοπούς και στεγαζόταν στην αίθουσα των γραφείων του. Από τις πληροφορίες που έχουμε, ξέρουμε ότι στη "Νυκτερινή Σχολή" του Εργατικού Κέντρου μίλησαν, κατά κύριο λόγο, ο Κ. Ζάχος, ο Δ. Σαράτσης και ο A. Δελμούζος. Ακόμη ανέπτυξαν επιστημονικά θέματα: o γιατρός Νικ. Σαράτσης, o μαθηματικός Δ. Τσαμασφύρος, ο γιατρός Γ. Ντινόπουλος, ο φυσικός Γ. Σφέτσιος, κ.ά.1.

Ο μουσικός B. Κόντης οργάνωσε στο Εργατικό Κέντρο χορωδία και δίδαξε φωνητική μουσική. Μέλη της χορωδίας ήταν νεαροί κυρίως, και άλλοι, εργάτες, μέλη του Κέντρου. Η χορωδία του συμμετείχε σε διάφορες γιορτές, εθνικές επετείους και σε εκδηλώσεις που οργάνωνε το Κέντρο για κοινωφελείς σκοπούς.

Από τις καταθέσεις μαρτύρων κατά τις ανακρίσεις εναντίον του Εργατικού Κέντρου, μαθαίνουμε ότι στα μέλη του διανέμονταν διάφορα βιβλία λογοτεχνικού και φιλοσοφικού περιεχομένου. Αναφέρθηκαν, λ.χ., οι τίτλοι των βιβλίων: Στον ίσκιο της συκιάς του Π. Βλαστού, Στ' άλμπουρο του Κ. Παρορίτη, διάφορα της Πην. Δέλτα και του P. Γκόλφη, το Εγχειρίδιον του εργάτου του Πλ. Δρακούλη, καθώς και φυλλάδια αναρχικού περιεχομένου, όπως το Κάτω τα είδωλα και το Από τη ζωή των βασανισμένων,

——————————————

1. Μερικά από τα θέματα των διαλέξεων που έγιναν στη "Νυκτερινή σχολή" του Εργατικού Κέντρου ήταν τα εξής: "Περί χημείας μετά πειραμάτων" (Γ. Σφέτσιος), "Περί κοσμογονίας και περί δημιουργίας της γης" (Δ. Τσαμασφύρος), "Περί ελωδών πυρετών" (Γ. Ντινόπουλος), "Περί υγιεινής" (Ν. Σαράτσης), "Περί συνεργατικών συνεταιρισμών" και "Περί αμέσων και εμμέσων φόρων" (Δ. Σαράτσης), για τον Εθνικό Ύμνο και το Σολωμό (A. Δελμούζος) κλπ.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/75.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

που όπως ήταν επόμενο θεωρήθηκαν τεκμήρια της αναρχικής και αθεϊστικής προπαγάνδας που γινόταν στο Κέντρο. Διάσπαρτες πληροφορίες επιβεβαιώνουν την προμήθεια από τα μέλη του Εργατικού Κέντρου διαφόρων βιβλίων και εντύπων (λ.χ. της εφημερίδας Κοινωνισμός), που διαβάζονταν από τους εργάτες. Πολλά από αυτά κατασχέθηκαν την περίοδο των ανακρίσεων· λείπουν όμως περισσότερες πληροφορίες, για το δανειστικό π.χ. χαρακτήρα της βιβλιοθήκης.

Άλλες τέλος εκδηλώσεις που οργανώθηκαν στο Εργατικό Κέντρο του Βόλου ήταν η παρουσίαση, ανάλυση και συζήτηση λογοτεχνικών έργων, ελλήνων και ξένων δημιουργών. Σε συγκεντρώσεις δηλαδή εργατών και άλλων επισκεπτών του Κέντρου, τα στελέχη του ή άλλοι εργάτες διάβαζαν και ανέλυαν λογοτεχνικά έργα, που είχαν περιεχόμενο και ενδιαφέρον σχετικό με την εργατική ιδέα ή τον ιδεολογικό προσανατολισμό των εργατών και ιδιαίτερα έργα της σοσιαλιστικής φιλολογίας.

Τέτοια "λογοτεχνικά βραδυνά" πραγματοποιήθηκαν αρκετές φορές στο Κέντρο. Είναι λ.χ. γνωστό ότι σε παρόμοιες ευκαιρίες απαγγέλθηκαν ποιήματα του Χάινε και του Χάουπτμαν, και πιθανότατα ποιήματα του Πέτρου Μάγνη, του Κ. Χατζόπουλου, του Τάκη Οικονομάκη.

Αρμόδιος για την ανάλυση των λογοτεχνημάτων ήταν συνήθως ο Κ. Ζάχος, ενώ συχνά την απαγγελία έκανε ο δραστήριος καπνεργάτης Γ. Κόσσυβας. Περισσότερα γνωρίζουμε για την παρουσίαση στους εργάτες και το κοινό του Βόλου του δραματικού έργου του Ρήγα Γκόλφη Γήταυρος. Το δράμα αυτό (πρωτοδημοσιευμένο το Δεκέμβριο 1908) είχε περιεχόμενο, που φαίνεται συγκινούσε ιδιαίτερα τους εργάτες του Κέντρου, γιατί δύο τουλάχιστο φορές απαγγέλθηκε και έγινε ανάλυση και σχολιασμός του. Για πρώτη φορά τα Χριστούγεννα του 1908 το διάβασε ο Τ. Οικονομάκης και το ανέλυσε ο Ζάχος, ενώ τη δεύτερη φορά (6 Φεβρουαρίου 1911) την απαγγελία έκανε ο Κόσσυβας και το ανέλυσε πάλι ο Ζάχος, πάντα στην αίθουσα του Εργατικού Κέντρου.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/76.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η δεύτερη αυτή ανάγνωση έργου με "επαναστατικό" περιεχόμενο προκάλεσε την αντίδραση των συντηρητικών του Βόλου και τους μύδρους της εφημερίδας Κήρυξ, και αποτέλεσε μία ακόμη ένδειξη της αναρχικής κλπ. δραστηριότητας των μελών του Εργατικού Κέντρου1.

——————————————

1. Περισσότερα για την εκδήλωση και το έργο του Γκόλφη στο: Χαρ. Χαρίτος, "Ο Ρήγας Γκόλφης και μια ανάγνωση του έργου του στο Βόλο", εφημ. Θεσσαλία, 3.10.1976.

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/77.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ

ΤΟ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟ ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ

Το Ανώτερο Παρθεναγωγείο, που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) το 1908, αποτελεί ένα σημαντικό σταθμό στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης και μάλιστα της γυναικείας, επειδή η ίδρυση και η λειτουργία του στην επαρχιακή πόλη συντάραξε τα λιμνάζοντα νερά του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος με το νέο πνεύμα και τις καινοτομίες που εισήγαγε στη διδασκαλία και τη σχολική μέθοδο, και συντέλεσε στην ανανέωση του ενδιαφέροντος των πολιτικών και εκπαιδευτικών παραγόντων στην Ελλάδα της πρώτης δεκαετίας του 20ού αιώνα προς τις εκπαιδευτικές ανάγκες του μισού περίπου πληθυσμού, που ως τότε, παραγκωνισμένος από την κρατική μέριμνα, επιδίωκε τη μορφωτική και κοινωνική αναγνώριση του ρόλου του.

Η κατά τρόπο αξιωματικό διατυπωμένη αυτή διαπίστωση, σχετικά με τις δυσλειτουργίες και τον προορισμό της γυναικείας εκπαίδευσης στην Ελλάδα, δεν απέχει πολύ από την πραγματικότητα, όπως έχει αποδειχτεί από τις σχετικές μελέτες στην εποχή μας1. Η παρούσα μελέτη έχει χρέος και στόχο να αποδείξει τον

——————————————

1. Η μελέτη της ιστορίας της γυναικείας εκπαίδευσης στη χώρα μας βρίσκεται, πιστεύω, σε αξιοσημείωτη άνθηση· πανεπιστημιακές παραδόσεις, ανακοινώσεις και βιβλία περιέχουν εμπεριστατωμένες έρευνες για τα σχολεία θηλέων και την ιδεολογία που έθρεψε τις κρατικές και ιδιωτικές

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/78.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ισχυρισμό ότι η λειτουργία του βολιώτικου Παρθεναγωγείου συντέλεσε στην επανατοποθέτηση του προβλήματος της γυναικείας εκπαίδευσης στη χώρα μας και να καταστήσει ευκρινή τα όρια μέσα στα οποία η λειτουργία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου συντέλεσε στο να αντιμετωπιστούν από τους αρμόδιους φορείς τα προβλήματα της γυναικείας εκπαίδευσης και να δοκιμαστούν προγράμματα και μέθοδοι διδασκαλίας, που επιδίωκαν τη μεταρρύθμιση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης θηλέων στην Ελλάδα. Η σύνθεση της ιστορίας του βολιώτικου Παρθεναγωγείου και η έκθεση των γνωστών πληροφοριών για τη λειτουργία του, αποβλέπει, στο να δείξει το σημαντικό, όπως ισχυρίστηκα, ρόλο που έπαιξε στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες της ελληνικής εκπαίδευσης κατά τη νεότερη εποχή.

Α. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΩΣ ΤΟ 1908 - Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΘΗΛΕΩΝ

Το εκπαιδευτικό σύστημα, ως προς τη διάρθρωση των σχολείων, τα προγράμματα μαθημάτων, τις μεθόδους διδασκαλίας και το πνεύμα της παρεχόμενης στα ελληνόπουλα αγωγής, που ίσχυσε για εκατό περίπου χρόνια στη χώρα μας, έχει τις ρίζες του σε θεσμούς που καθιερώθηκαν κατά την οθωνική περίοδο. Μεμονωμένες προσπάθειες κατά την ύστερη περίοδο της τουρκοκρατίας και κατά την καποδιστριακή διακυβέρνηση ελάχιστη 

——————————————

πρωτοβουλίες για τη μόρφωση των γυναικών. Εδώ μπορούν ν' αναφερθούν: α) Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), IAEN, Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1986· β) Α. Μπακαλάκη - E. Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση "εις τα του οίκου" και τα γυναικεία καθήκοντα. Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση τον 1929, ΙΑΕΝ, Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1987· γ) Ελ. Φουρναράκη, Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών. Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910). Ένα ανθολόγιο, ΙΑΕΝ, Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1987, κ.ά.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/79.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

απήχηση βρήκαν μετά την ανακήρυξη της χώρας σε βασίλειο, και πάντως δεν επέζησαν μετά τη νομοθετική συγκρότηση, που επέβαλε η Αντιβασιλεία. Με το διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 "περί δημοτικών σχολείων" τέθηκαν οι βάσεις της δημιουργίας σχολείων της κατώτερης βαθμίδας για τα δύο φύλα. Αντίστοιχα με το διάταγμα της 31 Δεκ. 1836/12 Ιαν. 1837 "περί του κανονισμού των ελληνικών σχολείων και γυμνασίων" θεσπίστηκαν, τα μέτρα, που αναφέρονταν στους σκοπούς, το ωρολόγιο πρόγραμμα, τη διδακτέα ύλη και τα υπόλοιπα περί εξετάσεων, διδακτικού προσωπικού κλπ. των δύο κύκλων των σχολείων δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αποκλειστικά για τους άρρενες. Με αντίστοιχα διατάγματα ρυθμίστηκαν και τα ζητήματα της ανωτάτης εκπαίδευσης. Το θεσμικό αυτό υπόβαθρο, συμπληρωμένο με μεταγενέστερες διατάξεις, καθόρισε τη λειτουργία των σχολείων στην Ελλάδα -και αργότερα στις προσαρτούμενες περιοχές- για έναν περίπου αιώνα1.

Το μοναδικό τούτο δίκτυο της γενικής εκπαίδευσης δεν ικανοποιούσε πάντα τις κοινωνικές απαιτήσεις και δεν ανταποκρινόταν συχνά στις διαγραφόμενες οικονομικές συνθήκες του νεοελληνικού κράτους. Παρά την επιδεικνυόμενη έντονη μέριμνα για την εκπαίδευση των παιδιών του έθνους από την πνευματική και την πολιτική ηγεσία του τόπου κατά καιρούς, πολλοί αντιλαμβάνονται τις ελλείψεις του εκπαιδευτικού συστήματος, προτείνουν κάποιες ρυθμίσεις που θα έδιναν διεξόδους στη μονολιθικότητα του εκπαιδευτικού συστήματος και απαιτούν από την Πολιτεία να πάρει μέτρα για τη βελτίωση της λειτουργίας των ελληνικών σχολείων. Από την άλλη πλευρά οι κυβερνήσεις, ενώ διαθέτουν συχνές και πραγματικές ενδείξεις της δυσλειτουργίας των κρατικών σχολείων -οφειλόμενες στη θεσμική ανεπάρκεια, τη μικρή επάρκεια προσόντων στο διδακτικό προσωπικό και το

——————————————

1. Πβ. Αλ. Δημαρά, Νεοελληνική εκπαίδευσις - Ιστορικόν σχεδίασμα (ανάτυπο), Αθήνα 1965, σ. 25-33· του ίδιου, στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ', σ. 400-413.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/80.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ατελέσφορο συχνά πρόγραμμα και διδακτικές μεθόδους, συνδυαζόμενες με την οικονομική δυσπραγία πολλές φορές των ατόμων και των φορέων-, αδυνατούν να πάρουν μέτρα ικανά να αναπληρώσουν τις ελλείψεις και να βελτιώσουν την παρεχόμενη από το δημόσιο (κράτος και δήμους) εκπαίδευση. Πολλές φορές τις διαπιστωμένες αδυναμίες προσπαθεί να αναπληρώσει η ιδιωτική πρωτοβουλία (ιδιώτες, κοινότητες και συχνά ξένοι ιεραπόστολοι ή οργανώσεις) θέτοντας σε λειτουργία σχολεία και εφαρμόζοντας προγράμματα, εκεί όπου δεν έφτανε ή οι νόμοι δεν επέτρεπαν να φτάσει η μέριμνα της Πολιτείας1.

Αδυναμίες παρουσίαζαν όλες οι βαθμίδες της εκπαίδευσης και όλοι οι τύποι σχολείων που λειτουργούσαν τότε στη χώρα. Ως τις αρχές της τελευταίας εικοσαετίας του περασμένου αιώνα πάντως, η πρωτοβάθμια εκπαίδευση (το Δημοτικό σχολείο) αποτελούσε το ευαίσθητο σημείο των εκπαιδευτικών πραγμάτων, πράγμα που υποχρέωσε το κράτος να προτείνει την αντικατάσταση της αλληλοδιδακτικής μεθόδου με τη συνδιδακτική, χωρίς όμως ν' απαλυνθούν τα προβλήματα της διδασκαλίας. "Μέχρι του 1881", παρατηρεί ο Χρ. Λέφας, "δεν υπήρχε πρόγραμμα μαθημάτων του Δημοτικού [και όχι μόνο αυτού] σχολείου. Η διδασκαλία εγίνετο, όπως έκαστος διδάσκαλος ήθελε και καθ' ην ώραν ήθελε..."2. Την κακή κατάσταση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (διδακτήρια, προσωπικό, μαθητές, προγράμματα, μέθοδοι, κλπ,) ήρθαν να επιβεβαιώσουν οι εκθέσεις των ειδικά σταλμένων για επιθεώρηση των επαρχιακών σχολείων επιθεωρητών του υπουργείου Παιδείας στα 18833. Παρόμοια κατάσταση 

——————————————

1. Βλ. ενδεικτικά: Απ. Ανδρέου, "Ιδιωτική εκπαίδευση. Προσανατολισμοί, διάρκειες και τομές, ιστορική προσέγγιση", περιοδ. Θέσεις, τεύχ. 20 (1987), σ. 95-134.

2. Χρ. Λέφας, Ιστορία της [Δημοτικής] εκπαιδεύσεως, ΟΕΣΒ, Αθήνα 1942, σ. 90.

3. Πβ. στο ίδιο, σ. 126-127. Ειδικά για τα σχολεία της επαρχίας Βόλου είναι αποκαλυπτική η "Έκθεσις" του Νικ. Πολίτη στο Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των Δημ. Σχολείων αποσταλέντων 

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/81.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

παρουσίαζαν και τα σχολεία μέσης βαθμίδας, με πρόσθετο παράγοντα δυσλειτουργίας τη μη παροχή εκπαιδευτικών εφοδίων στα κορίτσια του ελληνικού λαού, στην οποία θα αναφερθώ στη συνέχεια.

Τις ελλείψεις και τις αδυναμίες του εκπαιδευτικού συστήματος δε διαπίστωσαν μόνο ιδιώτες, που ύψωναν κάποτε φωνές διαμαρτυρίας για την κατάσταση των σχολείων ή και πρότειναν μέτρα βελτίωσης. Τις αδυναμίες και τις ατέλειες του εκπαιδευτικού συστήματος διαπίστωναν κάποτε και οι αρμοδιότεροι να ελέγξουν την εκπαιδευτική κατάσταση κρατικοί παράγοντες και υπουργοί της Παιδείας. Είναι γνωστές και οι περιγραφές των όσων συνέβαιναν στην εκπαίδευση όπως εμφυλλοχώρησαν στις εκθέσεις των αρμόδιων υπουργών, αλλά και όχι σπάνια (μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα) συντάχθηκαν νομοσχέδια και προτάθηκαν απόψεις, που επεδίωκαν πράγματι τη βελτίωση των εκπαιδευτικών πραγμάτων, καθώς μάλιστα οι βιοτικές ανάγκες και η κοινωνική σύνθεση του πληθυσμού απαιτούσαν την επέκταση του σχολικού δικτύου και τον αναπροσανατολισμό του εκπαιδευτικού συστήματος υπό την επίδραση των οικονομικών και ιδεολογικών διαφοροποιήσεων, που επέβαλαν στη χώρα η κοινωνικοπολιτική και η οικονομική άνοδος της αστικής τάξης. Το μόνιμο ενδιαφέρον της πολιτικής ηγεσίας για τα εκπαιδευτικά πράγματα και η κοινή διαπίστωση της αναποτελεσματικότητας των εκπαιδευτικών θεσμών οδήγησαν συχνά τις ελληνικές κυβερνήσεις στη λήψη βελτιωτικών μέτρων, ιδιαίτερα κατά την τελευταία εικοσαετία του περασμένου αιώνα. Το πρακτικό ενδιαφέρον των κυβερνητικών μέτρων της περιόδου αυτής στρεφόταν κυρίως προς την πρωτοβάθμια εκπαιδευτική βαθμίδα, καθώς οι τρόφιμοι των Δημοτικών σχολείων αποτελούσαν το 90 τοις εκατό περίπου του συνόλου του μαθητικού δυναμικού της Γενικής εκπαίδευσης1.

——————————————

εκτάκτων επιθεωρητών, Υπουργ. Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1885, σ. 55-77.

1. Πβ. Αλ. Δημαρά, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε - τεκμήρια ιστορίας,

6

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/82.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Μ' όλες τις βελτιωτικές προσπάθειες και παρά τις καίριες πολιτικοκοινωνικές μεταβολές, που επέφερε η αναστάτωση του 1897, το εκπαιδευτικό σύστημα στην Ελλάδα λειτουργούσε με τρόπο που να υπηρετούνται κυρίως οι ελάχιστοι, αυτοί που είχαν τα μέσα να εκμεταλλεύονται το πλεονέκτημα του πανεπιστημιακού πτυχίου. Οι σπουδές όλων ήταν, κατά τρόπο ατελέσφορο, προσαρμοσμένες στις ανάγκες εκείνων που έφταναν στην ανώτερη βαθμίδα, και στις ιδεολογικές και άλλες απαιτήσεις των κοινωνικών ομάδων που είχαν τον έλεγχο των κρατικών μηχανισμών. Και με την είσοδο του 20ού αιώνα τα προβλήματα παραμένουν στα ελληνικά σχολεία· προβλήματα που είχαν σχέση με τις μεθόδους διδασκαλίας, το γλωσσικό όργανο και την αναπαραγωγή των γνώσεων. Ο βερμπαλισμός ήταν το κύριο χαρακτηριστικό της μεθόδου και η γλώσσα του δασκάλου το σπουδαιότερο όργανο διδασκαλίας. Από την πρώτη μέρα στο Δημοτικό σχολείο άρχιζε η απομνημόνευση λέξεων και τύπων, η επίμονη αντιγραφή και όχι σπάνια το ξυλοκόπημα για το παραμικρό σφάλμα1. Παρόμοια κατάσταση επικρατούσε και στα σχολεία της μέσης εκπαιδευτικής βαθμίδας. Η πνευματική ζωή του έθνους φαινόταν να έχει σταματήσει στον κλασικό ελληνισμό, καθώς τα κείμενα των κλασικών συγγραφέων αποτελούσαν το επίκεντρο της μαθησιακής φροντίδας του σχολείου· αλλά και τα κείμενα των κλασικών διδάσκονταν μόνο ως γραμματικά κείμενα κατάλληλα για εξαντλητική τεχνολογία. Το κύριο γνώρισμα των γλωσσικών μαθημάτων ήταν η λεξικράτεια με αποτέλεσμα τον "παπαγαλισμό", που ενίσχυε τη συνηθισμένη μέθοδο της δογματικής (δασκαλοκεντρικής) διδασκαλίας. Σ' αυτό το σχολικό περιβάλλον δεν μπορούσαν να καλλιεργηθούν ιδανικά, ούτε καν ν' ανθίσει ο εθνικός και ηθοπλαστικός

——————————————

τ. Β', Ερμής, Αθήνα 1964, σ. κδ'· του ίδιου, στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ', σ. 410-411· και Δ. Γληνός, Ένας άταφος νεκρός. Μελέτες για το εκπαιδευτικό μας σύστημα, Αθήνα 1925, σ. 209 κ.π.

1. Πβ. Σ. Τζουμελέα-Π. Παναγόπουλου, Η εκπαίδευσή μας στα τελευταία 100 χρόνια, Δημητράκος, Αθήνα 1933, σ. 90 κ.π.

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/83.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

χαρακτήρας, που επεδίωκε η διδασκαλία1.

Στις αρχές του 20ού αιώνα οι κατακρίσεις για το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας οξύνθηκαν και πολλαπλασιάστηκαν. Το εκπαιδευτικό σύστημα, που εφάρμοζαν τα ελληνικά σχολεία κάθε βαθμίδας, δεν ανταποκρινόταν στις πνευματικές και τις επαγγελματικές ανάγκες της αναπτυσσόμενης αστικής τάξης. Η διαπίστωση των μειονεκτημάτων του συστήματος, αντιθέτου πλέον προς την ανάγκη κοινωνικοπολιτικής ανόδου, απαιτούσε την κατάργηση του «στρεβλωτικού» εκπαιδευτικού συστήματος και την ουσιαστική βελτίωση των σχολικών πραγμάτων σ' όλα τα επίπεδα. Η επιδιωκόμενη μεταρρύθμιση των συνθηκών διδασκαλίας δεν ήταν μόνο κραυγαλέα απαίτηση των καιρών αλλά και δικαιολογημένο αίτημα των διανοουμένων και των πολιτικών παραγόντων, εκείνων που επεδίωκαν τον εκσυγχρονισμό της ελληνικής κοινωνίας. Κοινή ήταν η διαπίστωση ότι χωρίς ριζικές αλλαγές στην εκπαίδευση δεν ήταν δυνατό να ορθοποδήσει ο τόπος. Την ίδια εποχή υπογραμμίζεται η ανάγκη στροφής προς τις θετικές επιστήμες, ενώ το γλωσσικό έχει καταστεί το κυρίαρχο θέμα στα εκπαιδευτικά πράγματα, καθώς συμπληρώνεται η πρώτη δεκαετία του αιώνα.

Συμπυκνωμένα όλα σχεδόν τα αιτήματα της ελληνικής κοινωνίας για τη βελτίωση των εκπαιδευτικών πραγμάτων διατυπώθηκαν από τους συνέδρους του «Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου», που έγινε στην Αθήνα την άνοιξη του 1904 χάρη στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Εκεί, παράλληλα με την έκθεση ντοκουμέντων από τη ζωή των σχολείων της Ελλάδας και των εξωελλαδικών και ξένων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, συζητήθηκαν σχεδόν όλα τα σημαντικά και χρονίζοντα ζητήματα της ελληνικής εκπαίδευσης, όπως η διάδοση της στοιχειώδους εκπαίδευσης και η μείωση του αναλφαβητισμού, η υποχρεωτική

——————————————

1. Πβ. Αλέξ. Δελμούζου, Το κρυφό σκολειό. Collection de l'institut Français d'Athènes, αρ. 66, Αθήνα 1950, σ. 9 κ.π.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/84.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εκπαίδευση, η παιδαγωγική μόρφωση του διδακτικού προσωπικού, η μεταρρύθμιση των προγραμμάτων των σχολείων θηλέων, η βελτίωση των σχολικών βιβλίων και η οργάνωση της τεχνικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης. Πολλά από τα αιτήματα του Συνεδρίου εκείνου θ' αποτελέσουν για πολλά χρόνια προβλήματα που ζητούν επίμονα λύση1.

Την ίδια εποχή η γυναικεία εκπαίδευση στην Ελλάδα αποτελεί ιδιαίτερα σοβαρό και επείγον πρόβλημα. Η εκπαίδευση των κοριτσιών από παλιά κληρονομιά βρισκόταν σε χειρότερη κατάσταση από την εκπαίδευση των αρρένων. Ήδη από το 1834, σύμφωνα με τον ιδρυτικό νόμο για τη δημοτική εκπαίδευση, η παροχή στοιχειώδους παιδείας στα κορίτσια (με μέριμνα και δαπάνες των Δήμων και Κοινοτήτων) και η μόρφωση της δασκάλας αποτέλεσαν τις πρώτες εκπαιδευτικές ανάγκες της ελληνίδας που αναγνωρίζονταν από την Πολιτεία. Αντίθετα, οι νόμοι του κράτους δεν κατοχύρωναν την "ανώτερη" (=δευτεροβάθμια) ούτε φυσικά την ανώτατη εκπαίδευση των θηλέων. Η Πολιτεία κατά τη διάρκεια όλης αυτής της περιόδου -από την ίδρυση του ελληνικού βασιλείου ως το 1914- ενδιαφέρεται μόνο για τη Δημοτική εκπαίδευση των γυναικών και θεωρεί καθαρά ιδιωτική υπόθεση τα πέρα από αυτήν. Με την ευθύνη ιδιωτών και συλλόγων λειτούργησαν κατά τη διάρκεια του περασμένου αιώνα σχολεία μέσης βαθμίδας για τις ελληνίδες, ακόμα και τα διδασκαλεία για την παρασκευή γυναικών εκπαιδευτικών που επρόκειτο να στελεχώσουν τα ανά την Ελλάδα και τις εξωελλαδικές παροικίες Δημοτικά σχολεία θηλέων. Η έλλειψη θεσμικού πλαισίου, η απαγόρευση της μικτής φοίτησης και ο ελλιπής καταρτισμός των

——————————————

1. Βλ. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικον Συνέδριον, εν Αθήναις 31 Μαρτίου - 4 Απριλίου 1904. Εργασίαι της διευθυνούσης επιτροπής - Πρακτικά συνεδριάσεων - Σχολική έκθεσις, Αθήνα 1904. Πβ. Αλ. Καρανικόλα, «To "Πρώτον ελληνικόν εκπαιδευτικόν συνέδριον" και η σημασία του», περιοδ. Πολιτεία, τεύχ. 3 (1982), σ. 38-44, και Απ. Ανδρέου, Το Α' εκπαιδευτικό συνέδριο. Αθήνα 1904, Αθήνα 1981.

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/85.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

διδασκαλισσών δικαιολογούν κατά ένα μέρος τη μικρή εξάπλωση του σχολικού δικτύου μεταξύ των ελληνίδων και τη δευτερεύουσα θέση που κατείχε στην ελληνική εκπαίδευση η μόρφωση των κοριτσιών1.

To άλλο μέγα ζήτημα, που απασχολούσε τους ενδιαφερόμενους —και ήταν πολλοί αυτοί— στην Ελλάδα, ως τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, για τη γυναικεία εκπαίδευση, ήταν ο προσανατολισμός της εκπαίδευσης των κοριτσιών και τα εφόδια με τα οποία εφοδίαζε ή έπρεπε να εφοδιάζει η εκπαίδευση τις ελληνίδες. Η ελληνική κοινωνία επιφύλασσε για τις γυναίκες διαφορετικό ρόλο από τους άνδρες, άρα η εκπαίδευσή τους είχε διάφορο προσανατολισμό. Στο κράτος και σε άλλους φαινόταν επαρκής η παροχή της στοιχειώδους μόρφωσης στα επίπεδα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Για πολλούς άλλους, καθώς μάλιστα επερχόταν η κοινωνική διαφοροποίηση ως συνέπεια της ανάπτυξης της αστικής τάξης, η εκπαίδευση έπρεπε να περιλάβει και το γυναικείο πληθυσμό της χώρας και να τον εφοδιάσει με γνώσεις κατάλληλες για την εκπλήρωση του γενικά παραδεκτού προορισμού της γυναίκας, αλλά και για την πέρα των οικιακών και μητρικών καθηκόντων επαγγελματική και «κοινωνική» αποκατάσταση. Για μια μεγάλη περίοδο η μόνη επαγγελματική διέξοδος για τις γυναίκες υπήρξε o ρόλος της δασκάλας· στα τέλη του περασμένου αιώνα περίπου, προστέθηκαν και άλλες συναφείς απασχολήσεις. Οι γυναικείες «τέχνες» μπορούσαν μόνο να χρησιμεύσουν ως μέσο βιοπορισμού για τα άπορα κορίτσια. Η «ανώτερη» εκπαίδευση αποτελούσε προνόμιο των εύπορων σχετικά κοινωνικών στρωμάτων των αστικών κέντρων, ενώ στο πλαίσιο της νέας κοινωνικής κινητικότητας που διαμορφώνεται στις πόλεις η μόρφωση της γυναίκας μπορούσε να λειτουργήσει ως ένδειξη ανώτερης κοινωνικής θέσης ή ως στοιχείο που συντελεί στη διατήρηση της οικογενειακής υπόληψης και ως ένα είδος συμπληρωματικής

——————————————

1. Πβ. Α. Δελμούζου, ό.π., σ. 12 και Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, όπ., σ. 109, 128-129, 145, 229, 280-281, 339-354.

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/86.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

προίκας, απαραίτητα στοιχεία κοινωνικής ανόδου1.

Τα κορίτσια των πιο εύπορων οικογενειών είχαν λύσει το πρόβλημα της μόρφωσής τους με δασκάλες, συνήθως ξένες, και με ιδιωτικά μαθήματα στο σπίτι,. Οι λιγότερο εύποροι έστελναν τις θυγατέρες τους σε ιδιωτικά ανώτερα παρθεναγωγεία (στην πρωτεύουσα και τις μεγάλες πόλεις), είτε σε ξενόγλωσσες σχολές καθολικών συνήθως καλογραιών, είτε τέλος στα Παρθεναγωγεία και Διδασκαλεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Αθήνα και στα επαρχιακά κέντρα. Σε όλα τα "ανώτερα" αυτά σχολεία οι μαθήτριες πλήρωναν δίδακτρα, ενώ οι στοιχειώδεις γνώσεις παρέχονταν δωρεάν στα τετρατάξια ή στα εξατάξια Δημοτικά σχολεία -αμιγή θηλέων και κάποτε μικτά- σ' όλη την επικράτεια. Από τα "ανώτερα" αυτά σχολεία η λειτουργία του Αρσακείου και των επαρχιακών παραρτημάτων του, καθώς και των ιδιωτικών "ανώτερων" παρθεναγωγείων αφορούσε κατά κανόνα την κατάρτιση υποψηφίων για το επάγγελμα της δασκάλας, χωρίς να ικανοποιούν το γενικότερο αίτημα της ανώτερης εκπαίδευσης σε ευρύτερα στρώματα του γυναικείου πληθυσμού της χώρας. Τα σχολεία εξάλλου που είχαν ιδρύσει οι ξένες αποστολές, πολύ λίγο εξυπηρετούσαν τις μορφωτικές ανάγκες των ελληνίδων και η διδασκαλία σ' αυτά υπέκρυπτε τον "κίνδυνο" προσηλυτισμού στο καθολικό δόγμα. Σ' όλα αυτά τα σχολεία, η παρεχόμενη μόρφωση ήταν μάλλον "διακοσμητική", η διδασκαλία, τα προγράμματα και η μέθοδος ελάχιστα διέφεραν από τα προγράμματα και τις συνήθειες των σχολείων μέσης βαθμίδας αρρένων· συνήθως η μόνη διαφορά ήταν η διδασκαλία μιας ή δεύτερης ξένης γλώσσας, καλλιτεχνικών μαθημάτων και μουσικής. Η

——————————————

1. Πβ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, «"Φρονίμους δεσποινίδας και αρίστας μητέρας". Στόχοι παρθεναγωγείων και εκπαιδευτική πολιτική στον 19ο αιώνα», στο: Πρακτικά του διεθνούς Συμποσίου "Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας", τ. Β', IAEN, Γ. Γραμ. N. Γενιάς, Αθήνα 1986, σ. 479-496, και Αλ. Λαμπράκη-Παγανού, "Η εκπαίδευση των θηλέων κατά τον 19ο και 20ό αιώνα σε συνάρτηση με τις κοινωνικές αλλαγές", περιοδ. Σεμινάριο, τεύχ. 7 (1986), σ. 28-36.

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/87.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

πρόσβαση των γυναικών στα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα ήταν στη διάρκεια της περιόδου σχετικά δύσκολη και σπάνια.

Η διαπίστωση των αδυναμιών του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος ως προς τη μόρφωση των θηλέων αποτέλεσε από τα μέσα του περασμένου αιώνα πεδίο συζητήσεων, κάποτε αντεγκλήσεων, και προτάσεων λήψης διορθωτικών μέτρων. Διανοούμενοι, εκπαιδευτικοί (σύλλογοι και ιδιώτες), γυναικείες προσωπικότητες και οργανώσεις1, πολιτικοί παράγοντες πρότειναν κατά καιρούς σειρά μέτρων, εφικτών και ανέφικτων, που θα μπορούσαν να εξυψώσουν τη θέση της γυναίκας και να καταστήσουν το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα κατάλληλο για τις ειδικές ανάγκες της γυναικείας αγωγής· πολλοί αναγνώριζαν τον ευρύτερο ρόλο, που ανελάμβαναν οι γυναίκες στην κοινωνική και οικονομική ζωή· τα συμφέροντα της αστικής τάξης απαιτούσαν πιο ενεργητικό το ρόλο της γυναίκας στη διαμορφούμενη νέα κοινωνική ζωή· οι ίδιες οι γυναίκες πρόβαλλαν εντονότερα πλέον τις απαιτήσεις του φύλου τους και οι οικονομικοπολιτικές συνθήκες απαιτούσαν από την εκπαίδευση την παροχή περισσότερων, πρακτικών και χρήσιμων για τη ζωή γνώσεων2. Στη δημοσιότητα σ'

——————————————

1. Είναι η περίπτωση της Καλ. Παρρέν που -με τα δημοσιεύματά της κυρίως στην Εφημερίδα των Κυριών- ζητεί ισότητα στις εκπαιδευτικές ευκαιρίες των δύο φύλων και διεκδικεί τη μεταρρύθμιση της γυναικείας εκπαίδευσης, αλλά και των Καλ. Κεχαγιά, Σαπφ. Λεοντιάδος, Αικ. Λασκαρίδου κ.ά. Αξιοσημείωτες είναι: η έκδοση, περί το τέλος του 19ου και τις αρχές του 20ού, εφημερίδων και περιοδικών όπου προβάλλονταν τα γυναικεία θέματα, και η σύσταση σωματείων, με κύριο στόχο την προώθηση της θέσης της γυναίκας στην ελληνική κοινωνία, όπως η "Ένωσις των Ελληνίδων", ο "Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως" κ.ά.

2. Η ισότιμη εκπαίδευση αρρένων και θηλέων, σ' όλη τη διάρκεια της περιόδου που μας απασχολεί, υπήρξε αίτημα εντελώς ανέφικτο. Για τις κοπέλες το κράτος και η ελληνική κοινωνία προόριζε ως ιδανικό το στερεότυπο της καλής μητέρας, συζύγου και οικοδέσποινας. Ο δημόσιος βίος, άρα και η επαγγελματική απασχόληση έξω από το σπίτι, ήταν αποκλειστικό προνόμιο των ανδρών. Με βάση τη λογική αυτή, η εκπαίδευση των θηλέων υπήρξε -τουλάχιστο στη Μέση βαθμίδα- διαφοροποιημένη από την 

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/88.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

όλη τη διάρκεια της περιόδου έφτασαν όχι μόνο διαμαρτυρίες για την (κακή) εκπαιδευτική κατάσταση1, αλλά και προτάσεις για βελτιώσεις δομικές της γυναικείας εκπαίδευσης και αλλαγές του περιεχομένου της. Βουλευτές κατέθεσαν τέτοιες ερωτήσεις-προτάσεις και υπουργοί συνέταξαν και υπέβαλαν στη Βουλή ολοκληρωμένες προτάσεις. Την επίλυση των προβλημάτων της γυναικείας εκπαίδευσης είχαν ως στόχο τα νομοσχέδια των υπουργών Γ. Μίληση (1877), A. Αυγερινού (1880), Γ. Θεοτόκη (1889), A. Ευταξία (1899), Σ. Στάη (1908), A. Αλεξανδρή (1911) και Ι. Τσιριμώκου (1913). Τα σχέδια νόμου αυτά, αν και φανερώνουν το πνεύμα που επικρατούσε στην πολιτική ηγεσία και την ανάγκη βελτίωσης της εκπαίδευσης, σχεδόν όλα δεν έγιναν ποτέ νόμοι του κράτους, για λόγους που ανάγονται στις πολιτικές διαδικασίες και συγκυρίες της εποχής· ωστόσο προετοίμασαν τον πολιτικό και κοινωνικό περίγυρο να δεχτεί ουσιαστικότερες αλλαγές στη δομή και το περιεχόμενο της παρεχόμενης εκπαίδευσης,

——————————————

αντίστοιχα παρεχόμενη στα αγόρια, υποβαθμισμένη ως προς τα χρόνια φοίτησης στο σχολείο και το περιεχόμενο των σπουδών τους, αμιγής κατά κανόνα για τα κορίτσια, με προορισμό τόσο μόνο ώστε να παρέχει τα απαραίτητα εφόδια για την εξυπηρέτηση του στερεότυπου ρόλου.

Οι νομοθετικές προτάσεις των τελευταίων ετών του 19ου αιώνα, η προβολή από τις γυναίκες των αιτημάτων για θέματα που τις αφορούν και η ανάγκη εκσυγχρονισμού του ρόλου του επαγγέλματος που απαιτούσε η αστική αντίληψη για την εργασία, δημιούργησαν κάποια διαφοροποίηση στους στόχους όπου απέβλεπε η εκπαίδευση των θηλέων στις πρώτες δεκαετίες ήδη του 20ού.

1. Η πραγματικότητα αυτή γίνεται και στο Βόλο αντιληπτή και διατυπώνεται από τον αρθρογράφο της βολιώτικης εφημερίδας Παγασαί: "...εκ των σχολείων λοιπόν το νόσημα, διότι ιδρύθησαν πολλά και ελειτούργησαν δι' ατελώς μεμορφωμένου και κάκιστα εκλεχθέντος προσωπικού [...] Εκ τούτων προήλθεν το κακόν ότι παρήγαγον προϊόντα πολλά μεν αλλ' ατελή, πολλούς ψευδεπιστήμονας, πλείστους ανθρώπους των γραφείων, ολιγίστους δε καλούς και ικανούς εργάτας της προόδου..." [εφημ. Παγασαί, έτος Α', εν Βόλω τη 29 Νοεμβρίου 1889, αρ. 26, στο άρθρο: "'Οποία τις η νόσος εξ ης νοσεί η κοινωνία", υπογραφόμενο με το "Γ" ( = Γ. Δημητριάδης;)].

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/89.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ιδιαίτερα των ελληνίδων. Την αναμενόμενη μεταρρύθμιση των εκπαιδευτικών πραγμάτων δεν πέτυχαν τα νομοσχέδια και οι δημόσιες συζητήσεις για τη γυναικεία εκπαίδευση, ούτε τα πορίσματα του A' Εκπαιδευτικού Συνεδρίου του 1904 έγινε δυνατό να υλοποιηθούν από τους κινούντες τα νήματα της πολιτικής ζωής. Μ' όλα ταύτα, όλη αυτή η κίνηση βοήθησε στο ωρίμασμα της κοινής γνώμης, για να εγκολπωθεί τις κατά καιρούς προτεινόμενες εκπαιδευτικές αλλαγές. Η πραγματοποίηση των αλλαγών αυτών αφέθηκε για μια ακόμη φορά στην ιδιωτική πρωτοβουλία κι έτσι η μεταρρύθμιση των σχολείων στην Ελλάδα θα καθυστερήσει· ο εκσυγχρονισμός των προγραμμάτων, η βελτίωση των μεθόδων και o αναπροσανατολισμός της εκπαιδευτικής ιδεολογίας αφέθηκε να συμβεί από "τολμηρές" πρωτοβουλίες ατόμων ή φορέων, που θα δοκίμαζαν πειραματικά τη μεταρρύθμιση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, και μάλιστα των θηλέων. Αυτή είναι η περίπτωση των πρωτεργατών του Παρθεναγωγείου του Βόλου, όπως θα προσπαθήσω στη συνέχεια να περιγράψω.

To εκπαιδευτικό πρόβλημα στο Βόλο (1881-1907)

Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η κατάσταση των σχολικών πραγμάτων στην περιοχή του Βόλου. Η περιοχή διαθέτει μια πλούσια πνευματική κληρονομιά, που έχει τις ρίζες της στην εποχή του προεπαναστατικού ελληνικού διαφωτισμού· είναι γνωστή η λειτουργία στο Πήλιο ονομαστών σχολών, κατά την ύστερη περίοδο της τουρκοκρατίας,

Οι ίδιες (κακές) συνθήκες λειτουργίας των σχολείων και ιδιαίτερα ως προς την εκπαίδευση των κοριτσιών ίσχυαν και στην περίπτωση του Βόλου από το 1881. Το εκπαιδευτικό σύστημα και οι ανευόδωτες προσπάθειες εκσυγχρονισμού του απασχολούν τους παράγοντες της πόλης· ιδιαίτερα το θέμα απασχολεί τους φορείς εκείνους, που απηχούν τις φιλοδοξίες της αστικής τάξης, που με την είσοδο του 20ού αιώνα επιζητούν τη βελτίωση της παρεχόμενης μόρφωσης στα παιδιά τους και την κοινωνική τους

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/90.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δικαίωση. Το κρατικό ενδιαφέρον δε φτάνει να ικανοποιήσει τις μορφωτικές ανάγκες της επαρχίας, και γι' αυτό η ιδιωτική πρωτοβουλία επιστρατεύεται για να αναπληρώσει το κενό.

Μετά την απελευθέρωση, και πριν ο Δήμος Παγασών αναλάβει τη φροντίδα συντήρησης των δημοτικών σχολείων, στο Βόλο και στο Πήλιο (Μακρινίτσα, Πορταριά, Ζαγορά κ.α.) λειτουργούν πολλά ιδιωτικά εκπαιδευτήρια και -πράγμα προδρομικό- σχολεία θηλέων, ακόμη και νηπιαγωγεία. Εκτός από το μοναδικό Γυμνάσιο (αρρένων), για το οποίο θα γίνει λόγος παρακάτω, -δύο μόλις χρόνια μετά την απελευθέρωση του Βόλου- λειτουργούν στην πόλη: α) το Πρότυπο (δημοτικό) σχολείο, με διευθυντή αρχικά τον Κ. Καβαλιεράτο και μετέπειτα τον A. Κωστόπουλο· β) το Ιδιωτικό Παρθεναγωγείο, με διευθύντρια τη Ζ. Κορωναίου· γ) το δημοτικό σχολείο, με διευθυντή το Φ. Μάνο· δ) το πρώτο νηπιαγωγείο της πόλης, με διευθύντρια την Ασπ. Νικολαΐδου, και ε) το Σχολαρχείο (αρρένων), με διευθυντή το Ν. Νικολαΐδη. Στα 1885 προστίθεται το "Αστυκόν παιδαγωγείον" του Ν. Νίκα, που περιλαμβάνει τέσσερις τάξεις συνδιδακτικού και μία τάξη νηπιαγωγείου. Στα 1886 στο Παρθεναγωγείο Βόλου υπηρετούν πέντε δασκάλες. Στο 1889 λειτουργεί ακόμη το Εκπαιδευτήριο του Ιω. Παπαχρήστου. Την ίδια χρονιά ο Δήμος Παγασών αποφασίζει την ανέγερση έξι δημοτικών σχολείων, αρρένων και θηλέων, με προϋπολογισμό 150.000 χ. δραχμών1.

To 1900 στο Βόλο λειτουργούν ως δημόσια σχολεία: τρία κοινά (4τάξια) δημοτικά σχολεία αρρένων, τρία κοινά δημοτικά σχολεία θηλέων, ένα πλήρες (6τάξιο) δημοτικό σχολείο αρρένων με διευθυντή τον Τρ. Κοντογεωργίου, ένα πλήρες δημοτικό σχολείο θηλέων με διευθύντρια την Ελ. Ραζή, και Ελληνικό σχολείο (Σχολαρχείο) με σχολάρχη τον Ι. Μελανίδη. Την ίδια χρονιά

——————————————

1. Οι πληροφορίες για την εκπαιδευτική κατάσταση του Βόλου ως το 1900 αντλούνται από τα φύλλα των εφημερίδων: α) Εθνικόν Μεγαλείον (1884-1886)· β) Παγασαί (1889-1890), και γ) Ο Βώλος (1892-1893).

Σελ. 90
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 71
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    αντιδράσεις του Εργατικού Κέντρου και οι επιφυλάξεις της εργατικής τάξης του Βόλου προς την επανάσταση των αξιωματικών υποχωρούν, όταν οι εκπρόσωποι της Κοινωνιολογικής Εταιρείας (που βέβαια παρουσιάζονταν ως ένθερμοι αρωγοί των πρωτοβουλιών του Στρατιωτικού Συνδέσμου) έπεισαν τους εργάτες του Βόλου για τη φιλεργατική πολιτική των επαναστατών. Άλλωστε είναι γνωστή η επίδραση των μελών της Κοινωνιολογικής Εταιρείας στις ιδεολογικές κατευθύνσεις και την πολιτική πρακτική του Εργατικού Κέντρου Βόλου.

    Καθοριστική επίσης υπήρξε η συμμετοχή του Εργατικού Κέντρου στην αγροτική εξέγερση του Μαρτίου 1910. "Το Εργατικό Κέντρο", λέει ο Ζάχος, "βασιζόμενον επί της αρχής ότι ο εργάτης της γης πρέπει να βασίζεται επί αυτών των αρχών, επί των οποίων και ο εργάτης της πόλεως, υπεβοήθησε ταύτην την αγροτικήν επανάστασιν δι' όλων των νομίμων μέσων"1. Την εποχή αυτή το δημοσιογραφικό όργανο του Κέντρου απόκτησε διπλό τίτλο (Εργάτης-Γεωργός), για να υποδηλώσει τη συμπαράστασή του στις διεκδικήσεις των θεσσαλών κολλήγων. Με την ίδια λογική ο Ζάχος και άλλοι εκπρόσωποί του συμμετείχαν στο μεταγενέστερο Πανελλήνιο Αγροτικό Συνέδριο, που έγινε στο Βόλο το 1912 2. Όταν στις 6 Μαρτίου 1910 έγιναν τα αιματηρά επεισόδια στο Κιλελέρ και άλλα σημεία της θεσσαλικής επαρχίας, το Εργατικό Κέντρο ανέλαβε την πρωτοβουλία να συγκεντρώσει τους εργαζόμενους του Βόλου σε συλλαλητήριο, στις 7 Μαρτίου. Προς τους συγκεντρωμένους μίλησε ο Ζάχος και άλλοι, και εγκρίθηκε ψήφισμα όπου "εξ ονόματος των εργατικών τάξεων και εν ονόματι της ελευθερίας και της δικαιοσύνης, διά την δολοφονίαν αδελφών γεωργών αγωνιζομένων υπέρ της καταλύσεως 

    ——————————————

    1. Στο ίδιο.

    2. Πρόκειται για το Β' Πανελλήνιο Αγροτικό Συνέδριο που έγινε στο Βόλο (9-14 Σεπτεμβρίου 1912). Για το Συνέδριο αυτό στο: Γ. Κορδάτος, Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, τ. E' (1900-1924), Εικοστός αιώνας, Αθήνα 1958, σ. 271-276.