Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 78-97 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/78.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ισχυρισμό ότι η λειτουργία του βολιώτικου Παρθεναγωγείου συντέλεσε στην επανατοποθέτηση του προβλήματος της γυναικείας εκπαίδευσης στη χώρα μας και να καταστήσει ευκρινή τα όρια μέσα στα οποία η λειτουργία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου συντέλεσε στο να αντιμετωπιστούν από τους αρμόδιους φορείς τα προβλήματα της γυναικείας εκπαίδευσης και να δοκιμαστούν προγράμματα και μέθοδοι διδασκαλίας, που επιδίωκαν τη μεταρρύθμιση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης θηλέων στην Ελλάδα. Η σύνθεση της ιστορίας του βολιώτικου Παρθεναγωγείου και η έκθεση των γνωστών πληροφοριών για τη λειτουργία του, αποβλέπει, στο να δείξει το σημαντικό, όπως ισχυρίστηκα, ρόλο που έπαιξε στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες της ελληνικής εκπαίδευσης κατά τη νεότερη εποχή.

Α. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΩΣ ΤΟ 1908 - Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΘΗΛΕΩΝ

Το εκπαιδευτικό σύστημα, ως προς τη διάρθρωση των σχολείων, τα προγράμματα μαθημάτων, τις μεθόδους διδασκαλίας και το πνεύμα της παρεχόμενης στα ελληνόπουλα αγωγής, που ίσχυσε για εκατό περίπου χρόνια στη χώρα μας, έχει τις ρίζες του σε θεσμούς που καθιερώθηκαν κατά την οθωνική περίοδο. Μεμονωμένες προσπάθειες κατά την ύστερη περίοδο της τουρκοκρατίας και κατά την καποδιστριακή διακυβέρνηση ελάχιστη 

——————————————

πρωτοβουλίες για τη μόρφωση των γυναικών. Εδώ μπορούν ν' αναφερθούν: α) Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), IAEN, Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1986· β) Α. Μπακαλάκη - E. Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση "εις τα του οίκου" και τα γυναικεία καθήκοντα. Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση τον 1929, ΙΑΕΝ, Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1987· γ) Ελ. Φουρναράκη, Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών. Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910). Ένα ανθολόγιο, ΙΑΕΝ, Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1987, κ.ά.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/79.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

απήχηση βρήκαν μετά την ανακήρυξη της χώρας σε βασίλειο, και πάντως δεν επέζησαν μετά τη νομοθετική συγκρότηση, που επέβαλε η Αντιβασιλεία. Με το διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 "περί δημοτικών σχολείων" τέθηκαν οι βάσεις της δημιουργίας σχολείων της κατώτερης βαθμίδας για τα δύο φύλα. Αντίστοιχα με το διάταγμα της 31 Δεκ. 1836/12 Ιαν. 1837 "περί του κανονισμού των ελληνικών σχολείων και γυμνασίων" θεσπίστηκαν, τα μέτρα, που αναφέρονταν στους σκοπούς, το ωρολόγιο πρόγραμμα, τη διδακτέα ύλη και τα υπόλοιπα περί εξετάσεων, διδακτικού προσωπικού κλπ. των δύο κύκλων των σχολείων δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αποκλειστικά για τους άρρενες. Με αντίστοιχα διατάγματα ρυθμίστηκαν και τα ζητήματα της ανωτάτης εκπαίδευσης. Το θεσμικό αυτό υπόβαθρο, συμπληρωμένο με μεταγενέστερες διατάξεις, καθόρισε τη λειτουργία των σχολείων στην Ελλάδα -και αργότερα στις προσαρτούμενες περιοχές- για έναν περίπου αιώνα1.

Το μοναδικό τούτο δίκτυο της γενικής εκπαίδευσης δεν ικανοποιούσε πάντα τις κοινωνικές απαιτήσεις και δεν ανταποκρινόταν συχνά στις διαγραφόμενες οικονομικές συνθήκες του νεοελληνικού κράτους. Παρά την επιδεικνυόμενη έντονη μέριμνα για την εκπαίδευση των παιδιών του έθνους από την πνευματική και την πολιτική ηγεσία του τόπου κατά καιρούς, πολλοί αντιλαμβάνονται τις ελλείψεις του εκπαιδευτικού συστήματος, προτείνουν κάποιες ρυθμίσεις που θα έδιναν διεξόδους στη μονολιθικότητα του εκπαιδευτικού συστήματος και απαιτούν από την Πολιτεία να πάρει μέτρα για τη βελτίωση της λειτουργίας των ελληνικών σχολείων. Από την άλλη πλευρά οι κυβερνήσεις, ενώ διαθέτουν συχνές και πραγματικές ενδείξεις της δυσλειτουργίας των κρατικών σχολείων -οφειλόμενες στη θεσμική ανεπάρκεια, τη μικρή επάρκεια προσόντων στο διδακτικό προσωπικό και το

——————————————

1. Πβ. Αλ. Δημαρά, Νεοελληνική εκπαίδευσις - Ιστορικόν σχεδίασμα (ανάτυπο), Αθήνα 1965, σ. 25-33· του ίδιου, στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ', σ. 400-413.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/80.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ατελέσφορο συχνά πρόγραμμα και διδακτικές μεθόδους, συνδυαζόμενες με την οικονομική δυσπραγία πολλές φορές των ατόμων και των φορέων-, αδυνατούν να πάρουν μέτρα ικανά να αναπληρώσουν τις ελλείψεις και να βελτιώσουν την παρεχόμενη από το δημόσιο (κράτος και δήμους) εκπαίδευση. Πολλές φορές τις διαπιστωμένες αδυναμίες προσπαθεί να αναπληρώσει η ιδιωτική πρωτοβουλία (ιδιώτες, κοινότητες και συχνά ξένοι ιεραπόστολοι ή οργανώσεις) θέτοντας σε λειτουργία σχολεία και εφαρμόζοντας προγράμματα, εκεί όπου δεν έφτανε ή οι νόμοι δεν επέτρεπαν να φτάσει η μέριμνα της Πολιτείας1.

Αδυναμίες παρουσίαζαν όλες οι βαθμίδες της εκπαίδευσης και όλοι οι τύποι σχολείων που λειτουργούσαν τότε στη χώρα. Ως τις αρχές της τελευταίας εικοσαετίας του περασμένου αιώνα πάντως, η πρωτοβάθμια εκπαίδευση (το Δημοτικό σχολείο) αποτελούσε το ευαίσθητο σημείο των εκπαιδευτικών πραγμάτων, πράγμα που υποχρέωσε το κράτος να προτείνει την αντικατάσταση της αλληλοδιδακτικής μεθόδου με τη συνδιδακτική, χωρίς όμως ν' απαλυνθούν τα προβλήματα της διδασκαλίας. "Μέχρι του 1881", παρατηρεί ο Χρ. Λέφας, "δεν υπήρχε πρόγραμμα μαθημάτων του Δημοτικού [και όχι μόνο αυτού] σχολείου. Η διδασκαλία εγίνετο, όπως έκαστος διδάσκαλος ήθελε και καθ' ην ώραν ήθελε..."2. Την κακή κατάσταση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (διδακτήρια, προσωπικό, μαθητές, προγράμματα, μέθοδοι, κλπ,) ήρθαν να επιβεβαιώσουν οι εκθέσεις των ειδικά σταλμένων για επιθεώρηση των επαρχιακών σχολείων επιθεωρητών του υπουργείου Παιδείας στα 18833. Παρόμοια κατάσταση 

——————————————

1. Βλ. ενδεικτικά: Απ. Ανδρέου, "Ιδιωτική εκπαίδευση. Προσανατολισμοί, διάρκειες και τομές, ιστορική προσέγγιση", περιοδ. Θέσεις, τεύχ. 20 (1987), σ. 95-134.

2. Χρ. Λέφας, Ιστορία της [Δημοτικής] εκπαιδεύσεως, ΟΕΣΒ, Αθήνα 1942, σ. 90.

3. Πβ. στο ίδιο, σ. 126-127. Ειδικά για τα σχολεία της επαρχίας Βόλου είναι αποκαλυπτική η "Έκθεσις" του Νικ. Πολίτη στο Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των Δημ. Σχολείων αποσταλέντων 

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/81.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

παρουσίαζαν και τα σχολεία μέσης βαθμίδας, με πρόσθετο παράγοντα δυσλειτουργίας τη μη παροχή εκπαιδευτικών εφοδίων στα κορίτσια του ελληνικού λαού, στην οποία θα αναφερθώ στη συνέχεια.

Τις ελλείψεις και τις αδυναμίες του εκπαιδευτικού συστήματος δε διαπίστωσαν μόνο ιδιώτες, που ύψωναν κάποτε φωνές διαμαρτυρίας για την κατάσταση των σχολείων ή και πρότειναν μέτρα βελτίωσης. Τις αδυναμίες και τις ατέλειες του εκπαιδευτικού συστήματος διαπίστωναν κάποτε και οι αρμοδιότεροι να ελέγξουν την εκπαιδευτική κατάσταση κρατικοί παράγοντες και υπουργοί της Παιδείας. Είναι γνωστές και οι περιγραφές των όσων συνέβαιναν στην εκπαίδευση όπως εμφυλλοχώρησαν στις εκθέσεις των αρμόδιων υπουργών, αλλά και όχι σπάνια (μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα) συντάχθηκαν νομοσχέδια και προτάθηκαν απόψεις, που επεδίωκαν πράγματι τη βελτίωση των εκπαιδευτικών πραγμάτων, καθώς μάλιστα οι βιοτικές ανάγκες και η κοινωνική σύνθεση του πληθυσμού απαιτούσαν την επέκταση του σχολικού δικτύου και τον αναπροσανατολισμό του εκπαιδευτικού συστήματος υπό την επίδραση των οικονομικών και ιδεολογικών διαφοροποιήσεων, που επέβαλαν στη χώρα η κοινωνικοπολιτική και η οικονομική άνοδος της αστικής τάξης. Το μόνιμο ενδιαφέρον της πολιτικής ηγεσίας για τα εκπαιδευτικά πράγματα και η κοινή διαπίστωση της αναποτελεσματικότητας των εκπαιδευτικών θεσμών οδήγησαν συχνά τις ελληνικές κυβερνήσεις στη λήψη βελτιωτικών μέτρων, ιδιαίτερα κατά την τελευταία εικοσαετία του περασμένου αιώνα. Το πρακτικό ενδιαφέρον των κυβερνητικών μέτρων της περιόδου αυτής στρεφόταν κυρίως προς την πρωτοβάθμια εκπαιδευτική βαθμίδα, καθώς οι τρόφιμοι των Δημοτικών σχολείων αποτελούσαν το 90 τοις εκατό περίπου του συνόλου του μαθητικού δυναμικού της Γενικής εκπαίδευσης1.

——————————————

εκτάκτων επιθεωρητών, Υπουργ. Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1885, σ. 55-77.

1. Πβ. Αλ. Δημαρά, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε - τεκμήρια ιστορίας,

6

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/82.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Μ' όλες τις βελτιωτικές προσπάθειες και παρά τις καίριες πολιτικοκοινωνικές μεταβολές, που επέφερε η αναστάτωση του 1897, το εκπαιδευτικό σύστημα στην Ελλάδα λειτουργούσε με τρόπο που να υπηρετούνται κυρίως οι ελάχιστοι, αυτοί που είχαν τα μέσα να εκμεταλλεύονται το πλεονέκτημα του πανεπιστημιακού πτυχίου. Οι σπουδές όλων ήταν, κατά τρόπο ατελέσφορο, προσαρμοσμένες στις ανάγκες εκείνων που έφταναν στην ανώτερη βαθμίδα, και στις ιδεολογικές και άλλες απαιτήσεις των κοινωνικών ομάδων που είχαν τον έλεγχο των κρατικών μηχανισμών. Και με την είσοδο του 20ού αιώνα τα προβλήματα παραμένουν στα ελληνικά σχολεία· προβλήματα που είχαν σχέση με τις μεθόδους διδασκαλίας, το γλωσσικό όργανο και την αναπαραγωγή των γνώσεων. Ο βερμπαλισμός ήταν το κύριο χαρακτηριστικό της μεθόδου και η γλώσσα του δασκάλου το σπουδαιότερο όργανο διδασκαλίας. Από την πρώτη μέρα στο Δημοτικό σχολείο άρχιζε η απομνημόνευση λέξεων και τύπων, η επίμονη αντιγραφή και όχι σπάνια το ξυλοκόπημα για το παραμικρό σφάλμα1. Παρόμοια κατάσταση επικρατούσε και στα σχολεία της μέσης εκπαιδευτικής βαθμίδας. Η πνευματική ζωή του έθνους φαινόταν να έχει σταματήσει στον κλασικό ελληνισμό, καθώς τα κείμενα των κλασικών συγγραφέων αποτελούσαν το επίκεντρο της μαθησιακής φροντίδας του σχολείου· αλλά και τα κείμενα των κλασικών διδάσκονταν μόνο ως γραμματικά κείμενα κατάλληλα για εξαντλητική τεχνολογία. Το κύριο γνώρισμα των γλωσσικών μαθημάτων ήταν η λεξικράτεια με αποτέλεσμα τον "παπαγαλισμό", που ενίσχυε τη συνηθισμένη μέθοδο της δογματικής (δασκαλοκεντρικής) διδασκαλίας. Σ' αυτό το σχολικό περιβάλλον δεν μπορούσαν να καλλιεργηθούν ιδανικά, ούτε καν ν' ανθίσει ο εθνικός και ηθοπλαστικός

——————————————

τ. Β', Ερμής, Αθήνα 1964, σ. κδ'· του ίδιου, στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ', σ. 410-411· και Δ. Γληνός, Ένας άταφος νεκρός. Μελέτες για το εκπαιδευτικό μας σύστημα, Αθήνα 1925, σ. 209 κ.π.

1. Πβ. Σ. Τζουμελέα-Π. Παναγόπουλου, Η εκπαίδευσή μας στα τελευταία 100 χρόνια, Δημητράκος, Αθήνα 1933, σ. 90 κ.π.

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/83.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

χαρακτήρας, που επεδίωκε η διδασκαλία1.

Στις αρχές του 20ού αιώνα οι κατακρίσεις για το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας οξύνθηκαν και πολλαπλασιάστηκαν. Το εκπαιδευτικό σύστημα, που εφάρμοζαν τα ελληνικά σχολεία κάθε βαθμίδας, δεν ανταποκρινόταν στις πνευματικές και τις επαγγελματικές ανάγκες της αναπτυσσόμενης αστικής τάξης. Η διαπίστωση των μειονεκτημάτων του συστήματος, αντιθέτου πλέον προς την ανάγκη κοινωνικοπολιτικής ανόδου, απαιτούσε την κατάργηση του «στρεβλωτικού» εκπαιδευτικού συστήματος και την ουσιαστική βελτίωση των σχολικών πραγμάτων σ' όλα τα επίπεδα. Η επιδιωκόμενη μεταρρύθμιση των συνθηκών διδασκαλίας δεν ήταν μόνο κραυγαλέα απαίτηση των καιρών αλλά και δικαιολογημένο αίτημα των διανοουμένων και των πολιτικών παραγόντων, εκείνων που επεδίωκαν τον εκσυγχρονισμό της ελληνικής κοινωνίας. Κοινή ήταν η διαπίστωση ότι χωρίς ριζικές αλλαγές στην εκπαίδευση δεν ήταν δυνατό να ορθοποδήσει ο τόπος. Την ίδια εποχή υπογραμμίζεται η ανάγκη στροφής προς τις θετικές επιστήμες, ενώ το γλωσσικό έχει καταστεί το κυρίαρχο θέμα στα εκπαιδευτικά πράγματα, καθώς συμπληρώνεται η πρώτη δεκαετία του αιώνα.

Συμπυκνωμένα όλα σχεδόν τα αιτήματα της ελληνικής κοινωνίας για τη βελτίωση των εκπαιδευτικών πραγμάτων διατυπώθηκαν από τους συνέδρους του «Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου», που έγινε στην Αθήνα την άνοιξη του 1904 χάρη στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Εκεί, παράλληλα με την έκθεση ντοκουμέντων από τη ζωή των σχολείων της Ελλάδας και των εξωελλαδικών και ξένων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, συζητήθηκαν σχεδόν όλα τα σημαντικά και χρονίζοντα ζητήματα της ελληνικής εκπαίδευσης, όπως η διάδοση της στοιχειώδους εκπαίδευσης και η μείωση του αναλφαβητισμού, η υποχρεωτική

——————————————

1. Πβ. Αλέξ. Δελμούζου, Το κρυφό σκολειό. Collection de l'institut Français d'Athènes, αρ. 66, Αθήνα 1950, σ. 9 κ.π.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/84.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εκπαίδευση, η παιδαγωγική μόρφωση του διδακτικού προσωπικού, η μεταρρύθμιση των προγραμμάτων των σχολείων θηλέων, η βελτίωση των σχολικών βιβλίων και η οργάνωση της τεχνικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης. Πολλά από τα αιτήματα του Συνεδρίου εκείνου θ' αποτελέσουν για πολλά χρόνια προβλήματα που ζητούν επίμονα λύση1.

Την ίδια εποχή η γυναικεία εκπαίδευση στην Ελλάδα αποτελεί ιδιαίτερα σοβαρό και επείγον πρόβλημα. Η εκπαίδευση των κοριτσιών από παλιά κληρονομιά βρισκόταν σε χειρότερη κατάσταση από την εκπαίδευση των αρρένων. Ήδη από το 1834, σύμφωνα με τον ιδρυτικό νόμο για τη δημοτική εκπαίδευση, η παροχή στοιχειώδους παιδείας στα κορίτσια (με μέριμνα και δαπάνες των Δήμων και Κοινοτήτων) και η μόρφωση της δασκάλας αποτέλεσαν τις πρώτες εκπαιδευτικές ανάγκες της ελληνίδας που αναγνωρίζονταν από την Πολιτεία. Αντίθετα, οι νόμοι του κράτους δεν κατοχύρωναν την "ανώτερη" (=δευτεροβάθμια) ούτε φυσικά την ανώτατη εκπαίδευση των θηλέων. Η Πολιτεία κατά τη διάρκεια όλης αυτής της περιόδου -από την ίδρυση του ελληνικού βασιλείου ως το 1914- ενδιαφέρεται μόνο για τη Δημοτική εκπαίδευση των γυναικών και θεωρεί καθαρά ιδιωτική υπόθεση τα πέρα από αυτήν. Με την ευθύνη ιδιωτών και συλλόγων λειτούργησαν κατά τη διάρκεια του περασμένου αιώνα σχολεία μέσης βαθμίδας για τις ελληνίδες, ακόμα και τα διδασκαλεία για την παρασκευή γυναικών εκπαιδευτικών που επρόκειτο να στελεχώσουν τα ανά την Ελλάδα και τις εξωελλαδικές παροικίες Δημοτικά σχολεία θηλέων. Η έλλειψη θεσμικού πλαισίου, η απαγόρευση της μικτής φοίτησης και ο ελλιπής καταρτισμός των

——————————————

1. Βλ. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικον Συνέδριον, εν Αθήναις 31 Μαρτίου - 4 Απριλίου 1904. Εργασίαι της διευθυνούσης επιτροπής - Πρακτικά συνεδριάσεων - Σχολική έκθεσις, Αθήνα 1904. Πβ. Αλ. Καρανικόλα, «To "Πρώτον ελληνικόν εκπαιδευτικόν συνέδριον" και η σημασία του», περιοδ. Πολιτεία, τεύχ. 3 (1982), σ. 38-44, και Απ. Ανδρέου, Το Α' εκπαιδευτικό συνέδριο. Αθήνα 1904, Αθήνα 1981.

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/85.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

διδασκαλισσών δικαιολογούν κατά ένα μέρος τη μικρή εξάπλωση του σχολικού δικτύου μεταξύ των ελληνίδων και τη δευτερεύουσα θέση που κατείχε στην ελληνική εκπαίδευση η μόρφωση των κοριτσιών1.

To άλλο μέγα ζήτημα, που απασχολούσε τους ενδιαφερόμενους —και ήταν πολλοί αυτοί— στην Ελλάδα, ως τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, για τη γυναικεία εκπαίδευση, ήταν ο προσανατολισμός της εκπαίδευσης των κοριτσιών και τα εφόδια με τα οποία εφοδίαζε ή έπρεπε να εφοδιάζει η εκπαίδευση τις ελληνίδες. Η ελληνική κοινωνία επιφύλασσε για τις γυναίκες διαφορετικό ρόλο από τους άνδρες, άρα η εκπαίδευσή τους είχε διάφορο προσανατολισμό. Στο κράτος και σε άλλους φαινόταν επαρκής η παροχή της στοιχειώδους μόρφωσης στα επίπεδα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Για πολλούς άλλους, καθώς μάλιστα επερχόταν η κοινωνική διαφοροποίηση ως συνέπεια της ανάπτυξης της αστικής τάξης, η εκπαίδευση έπρεπε να περιλάβει και το γυναικείο πληθυσμό της χώρας και να τον εφοδιάσει με γνώσεις κατάλληλες για την εκπλήρωση του γενικά παραδεκτού προορισμού της γυναίκας, αλλά και για την πέρα των οικιακών και μητρικών καθηκόντων επαγγελματική και «κοινωνική» αποκατάσταση. Για μια μεγάλη περίοδο η μόνη επαγγελματική διέξοδος για τις γυναίκες υπήρξε o ρόλος της δασκάλας· στα τέλη του περασμένου αιώνα περίπου, προστέθηκαν και άλλες συναφείς απασχολήσεις. Οι γυναικείες «τέχνες» μπορούσαν μόνο να χρησιμεύσουν ως μέσο βιοπορισμού για τα άπορα κορίτσια. Η «ανώτερη» εκπαίδευση αποτελούσε προνόμιο των εύπορων σχετικά κοινωνικών στρωμάτων των αστικών κέντρων, ενώ στο πλαίσιο της νέας κοινωνικής κινητικότητας που διαμορφώνεται στις πόλεις η μόρφωση της γυναίκας μπορούσε να λειτουργήσει ως ένδειξη ανώτερης κοινωνικής θέσης ή ως στοιχείο που συντελεί στη διατήρηση της οικογενειακής υπόληψης και ως ένα είδος συμπληρωματικής

——————————————

1. Πβ. Α. Δελμούζου, ό.π., σ. 12 και Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, όπ., σ. 109, 128-129, 145, 229, 280-281, 339-354.

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/86.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

προίκας, απαραίτητα στοιχεία κοινωνικής ανόδου1.

Τα κορίτσια των πιο εύπορων οικογενειών είχαν λύσει το πρόβλημα της μόρφωσής τους με δασκάλες, συνήθως ξένες, και με ιδιωτικά μαθήματα στο σπίτι,. Οι λιγότερο εύποροι έστελναν τις θυγατέρες τους σε ιδιωτικά ανώτερα παρθεναγωγεία (στην πρωτεύουσα και τις μεγάλες πόλεις), είτε σε ξενόγλωσσες σχολές καθολικών συνήθως καλογραιών, είτε τέλος στα Παρθεναγωγεία και Διδασκαλεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Αθήνα και στα επαρχιακά κέντρα. Σε όλα τα "ανώτερα" αυτά σχολεία οι μαθήτριες πλήρωναν δίδακτρα, ενώ οι στοιχειώδεις γνώσεις παρέχονταν δωρεάν στα τετρατάξια ή στα εξατάξια Δημοτικά σχολεία -αμιγή θηλέων και κάποτε μικτά- σ' όλη την επικράτεια. Από τα "ανώτερα" αυτά σχολεία η λειτουργία του Αρσακείου και των επαρχιακών παραρτημάτων του, καθώς και των ιδιωτικών "ανώτερων" παρθεναγωγείων αφορούσε κατά κανόνα την κατάρτιση υποψηφίων για το επάγγελμα της δασκάλας, χωρίς να ικανοποιούν το γενικότερο αίτημα της ανώτερης εκπαίδευσης σε ευρύτερα στρώματα του γυναικείου πληθυσμού της χώρας. Τα σχολεία εξάλλου που είχαν ιδρύσει οι ξένες αποστολές, πολύ λίγο εξυπηρετούσαν τις μορφωτικές ανάγκες των ελληνίδων και η διδασκαλία σ' αυτά υπέκρυπτε τον "κίνδυνο" προσηλυτισμού στο καθολικό δόγμα. Σ' όλα αυτά τα σχολεία, η παρεχόμενη μόρφωση ήταν μάλλον "διακοσμητική", η διδασκαλία, τα προγράμματα και η μέθοδος ελάχιστα διέφεραν από τα προγράμματα και τις συνήθειες των σχολείων μέσης βαθμίδας αρρένων· συνήθως η μόνη διαφορά ήταν η διδασκαλία μιας ή δεύτερης ξένης γλώσσας, καλλιτεχνικών μαθημάτων και μουσικής. Η

——————————————

1. Πβ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, «"Φρονίμους δεσποινίδας και αρίστας μητέρας". Στόχοι παρθεναγωγείων και εκπαιδευτική πολιτική στον 19ο αιώνα», στο: Πρακτικά του διεθνούς Συμποσίου "Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας", τ. Β', IAEN, Γ. Γραμ. N. Γενιάς, Αθήνα 1986, σ. 479-496, και Αλ. Λαμπράκη-Παγανού, "Η εκπαίδευση των θηλέων κατά τον 19ο και 20ό αιώνα σε συνάρτηση με τις κοινωνικές αλλαγές", περιοδ. Σεμινάριο, τεύχ. 7 (1986), σ. 28-36.

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/87.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

πρόσβαση των γυναικών στα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα ήταν στη διάρκεια της περιόδου σχετικά δύσκολη και σπάνια.

Η διαπίστωση των αδυναμιών του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος ως προς τη μόρφωση των θηλέων αποτέλεσε από τα μέσα του περασμένου αιώνα πεδίο συζητήσεων, κάποτε αντεγκλήσεων, και προτάσεων λήψης διορθωτικών μέτρων. Διανοούμενοι, εκπαιδευτικοί (σύλλογοι και ιδιώτες), γυναικείες προσωπικότητες και οργανώσεις1, πολιτικοί παράγοντες πρότειναν κατά καιρούς σειρά μέτρων, εφικτών και ανέφικτων, που θα μπορούσαν να εξυψώσουν τη θέση της γυναίκας και να καταστήσουν το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα κατάλληλο για τις ειδικές ανάγκες της γυναικείας αγωγής· πολλοί αναγνώριζαν τον ευρύτερο ρόλο, που ανελάμβαναν οι γυναίκες στην κοινωνική και οικονομική ζωή· τα συμφέροντα της αστικής τάξης απαιτούσαν πιο ενεργητικό το ρόλο της γυναίκας στη διαμορφούμενη νέα κοινωνική ζωή· οι ίδιες οι γυναίκες πρόβαλλαν εντονότερα πλέον τις απαιτήσεις του φύλου τους και οι οικονομικοπολιτικές συνθήκες απαιτούσαν από την εκπαίδευση την παροχή περισσότερων, πρακτικών και χρήσιμων για τη ζωή γνώσεων2. Στη δημοσιότητα σ'

——————————————

1. Είναι η περίπτωση της Καλ. Παρρέν που -με τα δημοσιεύματά της κυρίως στην Εφημερίδα των Κυριών- ζητεί ισότητα στις εκπαιδευτικές ευκαιρίες των δύο φύλων και διεκδικεί τη μεταρρύθμιση της γυναικείας εκπαίδευσης, αλλά και των Καλ. Κεχαγιά, Σαπφ. Λεοντιάδος, Αικ. Λασκαρίδου κ.ά. Αξιοσημείωτες είναι: η έκδοση, περί το τέλος του 19ου και τις αρχές του 20ού, εφημερίδων και περιοδικών όπου προβάλλονταν τα γυναικεία θέματα, και η σύσταση σωματείων, με κύριο στόχο την προώθηση της θέσης της γυναίκας στην ελληνική κοινωνία, όπως η "Ένωσις των Ελληνίδων", ο "Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως" κ.ά.

2. Η ισότιμη εκπαίδευση αρρένων και θηλέων, σ' όλη τη διάρκεια της περιόδου που μας απασχολεί, υπήρξε αίτημα εντελώς ανέφικτο. Για τις κοπέλες το κράτος και η ελληνική κοινωνία προόριζε ως ιδανικό το στερεότυπο της καλής μητέρας, συζύγου και οικοδέσποινας. Ο δημόσιος βίος, άρα και η επαγγελματική απασχόληση έξω από το σπίτι, ήταν αποκλειστικό προνόμιο των ανδρών. Με βάση τη λογική αυτή, η εκπαίδευση των θηλέων υπήρξε -τουλάχιστο στη Μέση βαθμίδα- διαφοροποιημένη από την 

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/88.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

όλη τη διάρκεια της περιόδου έφτασαν όχι μόνο διαμαρτυρίες για την (κακή) εκπαιδευτική κατάσταση1, αλλά και προτάσεις για βελτιώσεις δομικές της γυναικείας εκπαίδευσης και αλλαγές του περιεχομένου της. Βουλευτές κατέθεσαν τέτοιες ερωτήσεις-προτάσεις και υπουργοί συνέταξαν και υπέβαλαν στη Βουλή ολοκληρωμένες προτάσεις. Την επίλυση των προβλημάτων της γυναικείας εκπαίδευσης είχαν ως στόχο τα νομοσχέδια των υπουργών Γ. Μίληση (1877), A. Αυγερινού (1880), Γ. Θεοτόκη (1889), A. Ευταξία (1899), Σ. Στάη (1908), A. Αλεξανδρή (1911) και Ι. Τσιριμώκου (1913). Τα σχέδια νόμου αυτά, αν και φανερώνουν το πνεύμα που επικρατούσε στην πολιτική ηγεσία και την ανάγκη βελτίωσης της εκπαίδευσης, σχεδόν όλα δεν έγιναν ποτέ νόμοι του κράτους, για λόγους που ανάγονται στις πολιτικές διαδικασίες και συγκυρίες της εποχής· ωστόσο προετοίμασαν τον πολιτικό και κοινωνικό περίγυρο να δεχτεί ουσιαστικότερες αλλαγές στη δομή και το περιεχόμενο της παρεχόμενης εκπαίδευσης,

——————————————

αντίστοιχα παρεχόμενη στα αγόρια, υποβαθμισμένη ως προς τα χρόνια φοίτησης στο σχολείο και το περιεχόμενο των σπουδών τους, αμιγής κατά κανόνα για τα κορίτσια, με προορισμό τόσο μόνο ώστε να παρέχει τα απαραίτητα εφόδια για την εξυπηρέτηση του στερεότυπου ρόλου.

Οι νομοθετικές προτάσεις των τελευταίων ετών του 19ου αιώνα, η προβολή από τις γυναίκες των αιτημάτων για θέματα που τις αφορούν και η ανάγκη εκσυγχρονισμού του ρόλου του επαγγέλματος που απαιτούσε η αστική αντίληψη για την εργασία, δημιούργησαν κάποια διαφοροποίηση στους στόχους όπου απέβλεπε η εκπαίδευση των θηλέων στις πρώτες δεκαετίες ήδη του 20ού.

1. Η πραγματικότητα αυτή γίνεται και στο Βόλο αντιληπτή και διατυπώνεται από τον αρθρογράφο της βολιώτικης εφημερίδας Παγασαί: "...εκ των σχολείων λοιπόν το νόσημα, διότι ιδρύθησαν πολλά και ελειτούργησαν δι' ατελώς μεμορφωμένου και κάκιστα εκλεχθέντος προσωπικού [...] Εκ τούτων προήλθεν το κακόν ότι παρήγαγον προϊόντα πολλά μεν αλλ' ατελή, πολλούς ψευδεπιστήμονας, πλείστους ανθρώπους των γραφείων, ολιγίστους δε καλούς και ικανούς εργάτας της προόδου..." [εφημ. Παγασαί, έτος Α', εν Βόλω τη 29 Νοεμβρίου 1889, αρ. 26, στο άρθρο: "'Οποία τις η νόσος εξ ης νοσεί η κοινωνία", υπογραφόμενο με το "Γ" ( = Γ. Δημητριάδης;)].

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/89.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ιδιαίτερα των ελληνίδων. Την αναμενόμενη μεταρρύθμιση των εκπαιδευτικών πραγμάτων δεν πέτυχαν τα νομοσχέδια και οι δημόσιες συζητήσεις για τη γυναικεία εκπαίδευση, ούτε τα πορίσματα του A' Εκπαιδευτικού Συνεδρίου του 1904 έγινε δυνατό να υλοποιηθούν από τους κινούντες τα νήματα της πολιτικής ζωής. Μ' όλα ταύτα, όλη αυτή η κίνηση βοήθησε στο ωρίμασμα της κοινής γνώμης, για να εγκολπωθεί τις κατά καιρούς προτεινόμενες εκπαιδευτικές αλλαγές. Η πραγματοποίηση των αλλαγών αυτών αφέθηκε για μια ακόμη φορά στην ιδιωτική πρωτοβουλία κι έτσι η μεταρρύθμιση των σχολείων στην Ελλάδα θα καθυστερήσει· ο εκσυγχρονισμός των προγραμμάτων, η βελτίωση των μεθόδων και o αναπροσανατολισμός της εκπαιδευτικής ιδεολογίας αφέθηκε να συμβεί από "τολμηρές" πρωτοβουλίες ατόμων ή φορέων, που θα δοκίμαζαν πειραματικά τη μεταρρύθμιση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, και μάλιστα των θηλέων. Αυτή είναι η περίπτωση των πρωτεργατών του Παρθεναγωγείου του Βόλου, όπως θα προσπαθήσω στη συνέχεια να περιγράψω.

To εκπαιδευτικό πρόβλημα στο Βόλο (1881-1907)

Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η κατάσταση των σχολικών πραγμάτων στην περιοχή του Βόλου. Η περιοχή διαθέτει μια πλούσια πνευματική κληρονομιά, που έχει τις ρίζες της στην εποχή του προεπαναστατικού ελληνικού διαφωτισμού· είναι γνωστή η λειτουργία στο Πήλιο ονομαστών σχολών, κατά την ύστερη περίοδο της τουρκοκρατίας,

Οι ίδιες (κακές) συνθήκες λειτουργίας των σχολείων και ιδιαίτερα ως προς την εκπαίδευση των κοριτσιών ίσχυαν και στην περίπτωση του Βόλου από το 1881. Το εκπαιδευτικό σύστημα και οι ανευόδωτες προσπάθειες εκσυγχρονισμού του απασχολούν τους παράγοντες της πόλης· ιδιαίτερα το θέμα απασχολεί τους φορείς εκείνους, που απηχούν τις φιλοδοξίες της αστικής τάξης, που με την είσοδο του 20ού αιώνα επιζητούν τη βελτίωση της παρεχόμενης μόρφωσης στα παιδιά τους και την κοινωνική τους

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/90.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

δικαίωση. Το κρατικό ενδιαφέρον δε φτάνει να ικανοποιήσει τις μορφωτικές ανάγκες της επαρχίας, και γι' αυτό η ιδιωτική πρωτοβουλία επιστρατεύεται για να αναπληρώσει το κενό.

Μετά την απελευθέρωση, και πριν ο Δήμος Παγασών αναλάβει τη φροντίδα συντήρησης των δημοτικών σχολείων, στο Βόλο και στο Πήλιο (Μακρινίτσα, Πορταριά, Ζαγορά κ.α.) λειτουργούν πολλά ιδιωτικά εκπαιδευτήρια και -πράγμα προδρομικό- σχολεία θηλέων, ακόμη και νηπιαγωγεία. Εκτός από το μοναδικό Γυμνάσιο (αρρένων), για το οποίο θα γίνει λόγος παρακάτω, -δύο μόλις χρόνια μετά την απελευθέρωση του Βόλου- λειτουργούν στην πόλη: α) το Πρότυπο (δημοτικό) σχολείο, με διευθυντή αρχικά τον Κ. Καβαλιεράτο και μετέπειτα τον A. Κωστόπουλο· β) το Ιδιωτικό Παρθεναγωγείο, με διευθύντρια τη Ζ. Κορωναίου· γ) το δημοτικό σχολείο, με διευθυντή το Φ. Μάνο· δ) το πρώτο νηπιαγωγείο της πόλης, με διευθύντρια την Ασπ. Νικολαΐδου, και ε) το Σχολαρχείο (αρρένων), με διευθυντή το Ν. Νικολαΐδη. Στα 1885 προστίθεται το "Αστυκόν παιδαγωγείον" του Ν. Νίκα, που περιλαμβάνει τέσσερις τάξεις συνδιδακτικού και μία τάξη νηπιαγωγείου. Στα 1886 στο Παρθεναγωγείο Βόλου υπηρετούν πέντε δασκάλες. Στο 1889 λειτουργεί ακόμη το Εκπαιδευτήριο του Ιω. Παπαχρήστου. Την ίδια χρονιά ο Δήμος Παγασών αποφασίζει την ανέγερση έξι δημοτικών σχολείων, αρρένων και θηλέων, με προϋπολογισμό 150.000 χ. δραχμών1.

To 1900 στο Βόλο λειτουργούν ως δημόσια σχολεία: τρία κοινά (4τάξια) δημοτικά σχολεία αρρένων, τρία κοινά δημοτικά σχολεία θηλέων, ένα πλήρες (6τάξιο) δημοτικό σχολείο αρρένων με διευθυντή τον Τρ. Κοντογεωργίου, ένα πλήρες δημοτικό σχολείο θηλέων με διευθύντρια την Ελ. Ραζή, και Ελληνικό σχολείο (Σχολαρχείο) με σχολάρχη τον Ι. Μελανίδη. Την ίδια χρονιά

——————————————

1. Οι πληροφορίες για την εκπαιδευτική κατάσταση του Βόλου ως το 1900 αντλούνται από τα φύλλα των εφημερίδων: α) Εθνικόν Μεγαλείον (1884-1886)· β) Παγασαί (1889-1890), και γ) Ο Βώλος (1892-1893).

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/91.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

τα ιδιωτικά σχολεία του Βόλου ήταν: α) Δημοτικό και Σχολαρχείο του N. Νικολαΐδου· β) Δημοτικό και Σχολαρχείο του Ν. Σταυρίδη· γ) Ανώτερο Παρθεναγωγείο της Ι. Αναστασάκη· δ) Ανώτερο Παρθεναγωγείο της A. Καστελάνου· ε) Παρθεναγωγείο της A. Φωτιάδου, και στ) Κοινό δημοτικό σχολείο θηλέων της Ε. Παπαζαφειρίου.

Την ίδια χρονιά (1900) δημιουργήθηκε η πρώτη επαγγελματική σχολή· ο εμπορικός σύλλογος Βόλου «ο Ερμής» ίδρυσε μια από τις πρώτες Εμπορικές Σχολές στην Ελλάδα, με τριετή φοίτηση, που επιχορηγείται από το Δήμο και που αργότερα προικίζεται με ιδιόκτητο κτήριο από τον Ι. Καρτάλη. Πρώτος διευθυντής της υπήρξε ο Κ. Παναγιωτόπουλος.

Γύρω στα 1905 λειτουργούν στο Βόλο: δύο Ελληνικά σχολεία (αρρένων), τέσσερα πλήρη Δημοτικά σχολεία αρρένων και τέσσερα θηλέων» αυτά ήταν τα δημόσια σχολεία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, μαζί με το Γυμνάσιο. Παράλληλα λειτουργούσαν στην πόλη και τα ιδιωτικά σχολεία: Δημοτικό σχολείο θηλέων με διευθυντή τον Ε. Αναστασάκη, που διαδέχθηκε τη θανούσα Ιουλ. Αναστασάκη, Δημοτικό σχολείο των Ισραηλιτών με δασκάλους για την ελληνική γλώσσα, Νυκτερινή σχολή αρρένων και θηλέων με κύριο σκοπό την εκμάθηση της γαλλικής γλώσσας, που ίδρυσε το 1902 o «Γαλλικός Σύνδεσμος» (Alliance Française), και η Γαλλική σχολή (θηλέων) Καθολικών Καλογραιών (École française des sœurs de Saint Joseph de l'Apparition) με τρεις τάξεις, που ιδρύθηκε το 1904 1. Εκτός από την Εμπορική σχολή —που μνημόνευσα παραπάνω— λειτουργεί επίσης Δημοτικό σχολείο και Σχολαρχείο (αρρένων) του Γ. Σφέτσιου2.

——————————————

1. Βλ. Χ. Γ. Χάριτος, «Από την ιστορία της Γαλλικής Σχολής Καλογραιών Βόλου (1904-1920)», Αρχείο Θεσσαλικών Μελετών, τ. Η' (1988), σ. 7-81.

2. Οι πληροφορίες από τα: Οδηγός Βόλου..., ό.π.,· φύλλα της εφημερίδας Τύπος [Βόλου]-(1904), και Ν. Ιγγλέση, Οδηγός της Ελλάδος, έτος Α' (1905-1906): Δήμος Παγασών, σ. 844-857.

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/92.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Το Γυμνάσιο (αρρένων) Βόλου υπήρξε το μοναδικό σχολείο ανώτερου κύκλου δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στο Βόλο, και το μόνο Γυμνάσιο μέχρι το 1921, οπότε ιδρύθηκε το Γυμνάσιο θηλέων, με πρώτο Γυμνασιάρχη το Γεώργ. Χατζηνικολάου. To Γυμνάσιο Βόλου ιδρύθηκε αμέσως μετά την απελευθέρωση της πόλης και λειτούργησε για δύο περίπου χρόνια ακατάστατα. Το 1884 όμως οι συνθήκες λειτουργίας του σταθεροποιήθηκαν με μόνιμο προσωπικό και από τότε λειτούργησε κανονικά. Το Γυμνάσιο του Βόλου ήταν ένα από τα 39 Γυμνάσια που λειτούργησαν στο ελεύθερο ελληνικό κράτος ως το 1912, και το μοναδικό στην επαρχία Μαγνησίας. Ίσαμε το 1905 στεγάστηκε σε πέντε διαφορετικά κτήρια της πόλης, ώσπου απόκτησε δικό του κτήριο στο τετράγωνο μεταξύ των οδών Κωνσταντά-Δον Δαλεζίου-Γαζή-Κενταύρων, όπου είχε στεγαστεί το ιδιωτικό εκπαιδευτήριο του N. Νικολαΐδου. Η λειτουργία του Γυμνασίου συνεχίστηκε από τότε κανονικά ως το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Αξίζει, να σημειωθεί ότι από το σχολικό έτος 1905-06 εμφανίζεται στο Γυμνάσιο του Βόλου η πρώτη μαθήτρια, η Ελ. Λουκά, και το 1906-07 τη μιμήθηκε η δεύτερη μαθήτρια Μ. Παπαδήμου1.

Αυτή ήταν η κατάσταση των σχολείων του Βόλου από την απελευθέρωση της πόλης ως τα μέσα της δεκαετίας του 1900 2. Έγινε σαφές από τα προηγούμενα ότι η ιδιωτική πρωτοβουλία ήταν εκείνη που, αναπληρώνοντας τα κενά της δημόσιας εκπαίδευσης, έδινε τα μέσα στα παιδιά του Βόλου να μορφωθούν, με σχολεία στοιχειώδους και μέσης βαθμίδας. To σχολικό σύστημα, τα προγράμματα και οι μέθοδοι διδασκαλίας στα ιδιωτικά αυτά

——————————————

1. Πβ. Λεύκωμα αναμνηστικόν επί τη 50/ίδι του Γυμνασίου Αρρένων Βόλου (1884-1934), Βόλος 1935, και "Ερανιστής" [=Κ. Μακρής], "Το Γυμνάσιο αρρένων Βόλου", εφημ. Θάρρος (Βόλου), 27, 30 Ιουνίου και 2, 4, 7, 9 Ιουλίου 1949.

2. Ας σημειωθεί ότι και το 1911 τα περισσότερα από τα παραπάνω σχολεία συνεχίζουν τη λειτουργία τους και σ' αυτά προστίθενται: το ιδιωτικό εκπαιδευτήριο Τρύφ. Κοντογεωργίου και το Νηπιαγωγείο της Αν. Πλυτά (πβ. Εμπορικός Οδηγός Βόλου..., ό.π., σ. 23-25).

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/93.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

εκπαιδευτήρια δε διέφεραν ουσιαστικά από εκείνα που επίσημα ίσχυαν στα δημόσια σχολεία της ελληνικής επικράτειας. Έγινε επίσης σαφές ότι, τουλάχιστον η μέση εκπαίδευση για τα κορίτσια του Βόλου, παρεχόταν σε ατελή μορφή, είτε σε ιδιωτικά παρθεναγωγεία, είτε στη σχολή καλογραιών, ενώ σπάνια ήταν η συμφοίτηση των κοριτσιών στα σχολεία αρρένων. Επομένως υπήρχε τεράστιο χάσμα στην εκπαίδευση των θηλέων.

Προσωρινή λύση στο πρόβλημα αυτό φάνηκε ότι έδωσε η πρόσθεση δύο ανώτερων τάξεων (7ης και 8ης) στις έξι του 1ου πλήρους δημοτικού σχολείου θηλέων, που λειτουργούσε στη συνοικία Αγίου Νικολάου με διευθύντρια τη δημοδιδασκάλισσα Σταμ. Κολοσούκα. Η απόφαση αυτή πάρθηκε από το Δημοτικό Συμβούλιο Παγασών το 1902, ύστερα από εισήγηση του δημάρχου Ν. Γεωργιάδη. Η πρόταση του δημάρχου έγινε αποδεκτή και εγκρίθηκε πίστωση 1500 δραχμών για τα έξοδα λειτουργίας της πρώτης από τις "ανώτερες" τάξεις1.

Η προσπάθεια όμως παροχής "γυμνασιακής" μόρφωσης στα κορίτσια του Βόλου δεν έφερε τους αναμενόμενους καρπούς, κι έτσι το Δημοτικό Συμβούλιο αποφάσισε την κατάργησή τους, γεγονός που αποτέλεσε την απαρχή της δημιουργίας, πάλι από το Δήμο Παγασών, του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου, όπως παρακάτω αναπτύσσεται.

Β. Η ΕΙΣΗΓΗΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜ. ΣΑΡΑΤΣΗ ΚΑΙ Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΑΝΩΤΕΡΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΟΥ ΒΟΛΟΥ

Όπως έχει αναφερθεί, η δημοτική αρχή Παγασών (Βόλου) από το σχολικό έτος 1902-03 προσπάθησε να καλύψει το κενό

——————————————

1. Βλ. Δήμος Παγασών, "Ψηφίσματα", τ. 11ος (1901-1903), σ. 276 (πράξ. 376 της συνεδρίας ΠΑ' - 19 Ιουνίου 1902), και Λογοδοσία Νικολάου Γεωργιάδου, Δημάρχου Παγασών, της διοικήσεως και διαχειρίσεως από το 1900 μέχρι του 1903, σ. 33-36.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/94.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

παροχής "ανώτερης" (=μέσης) εκπαίδευσης στα κορίτσια που τέλειωναν το δημοτικό σχολείο, με την πρόσθεση δύο τάξεων σ' ένα από τα εξατάξια δημοτικά σχολεία θηλέων της πόλης. Η προσπάθεια όμως αυτή απέτυχε. Το μέγεθος της αποτυχίας κατέδειξαν οι αγορεύσεις των δημοτικών συμβούλων στη συνεδρία της 7ης Δεκεμβρίου 19071. Τις απόψεις αυτές συμπυκνωμένες εκθέτει o Δημ. Σαράτσης στο εισαγωγικό μέρος της Εισηγητικής του Έκθεσης προς το δημοτικό συμβούλιο2. Αναφέρει εκεί ο Σαράτσης μεταξύ άλλων τα εξής : "Ενθυμείστε ότι εξεφράζοντο αμφιβολίαι περί της χρησιμότητος της διδασκαλίας, όπως αύτη γίνεται εις τας τάξεις ταύτας [...] Όπως γνωρίζετε αι δύο ανώτεραι τάξεις του παρθεναγωγείου λειτουργούν επί τη βάσει του προγράμματος των αντιστοίχων τάξεων του Αρσακείου, το οποίον πάλιν δεν διαφέρει εν πολλοίς του εν τοις σχολείοις των αρρένων υφισταμένου [...] Αι δύο ανώτεραι τάξεις, αι υπό του Δήμου ημών συντηρούμεναι, αποτελούσι βεβαίως ιδιωτικήν διδασκαλίαν εφ' όσον εξέρχονται των ορίων της δημοτικής εκπαιδεύσεως διά την οποίαν κατά καθήκον οι δήμοι φροντίζουσιν. Αλλ' εις την προκειμένην περίστασιν το Αρσάκειον δεν είναι ποσώς δημόσιον, δεν δύναται δε και να χρησιμεύση ως υπόδειγμα διά τα υπό του Δήμου ή άλλων ιδιωτών συντηρούμενα σχολεία [...]

——————————————

1. Για τη λειτουργία και την αποτυχία των "ανώτερων" τάξεων του 1ου Δημοτικού Παρθεναγωγείου βλ. α) Δήμος Παγασών, "Ψηφίσματα", τ. 13ος (1905-1908), σ. 316 και β) Δήμος Παγασών, "Πρακτικά συνεδριάσεων του δημοτικού συμβουλίου", τ. 10ος (1905-1907), σ. 364-369, συνεδρία Θ' (7 Δεκεμβρίου 1907).

2. "Εισήγησις εις το Δημοτικόν Συμβούλιον. Υπό του κ. Δημητρίου Ι. Σαράτση, ιατρού και Δημ. Συμβούλου, κατά την συνεδρίασιν της 8ης Σεπτεμβρίου 1908". Το σημαντικότατο για την ιστορία του A.Δ.Π. κείμενο αυτό πρωτοδημοσιεύτηκε στο: Χαρ. Γ. Χαρίτος, "Η Εισηγητική Έκθεση του Δημ. Σαράτση για την ίδρυση του Παρθεναγωγείου Βόλου", περιοδ. Θεσσαλική Εστία, τεύχ. 32 (Μάρτης-Απρίλης), Αθηνά 1978, σ. 329-341 (και ανάτυπο). Από δω και πέρα θα αναφέρεται συντομογραφικά: Εισηγητική Έκθεση. Ολόκληρο το κείμενο επαναδημοσιεύεται εδώ, τ. Β· εκεί θα γίνονται στο εξής οι σχετικές παραπομπές.

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/95.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η περίστασις λοιπόν αύτη, ότι δηλαδή εφαρμόζεται πρόγραμμα διδασκαλείου εις σχολείον καθαρώς μορφωτικόν είναι μία των αιτιών διά τας οποίας κατ' εμέ απέτυχεν η διδασκαλία αύτη. Αλλά δεν είναι η μόνη. Υπάρχουν και άλλαι. Εν πρώτοις το διδακτικόν προσωπικόν δεν εξελέγετο πάντοτε μετά της δεούσης επιμελείας· υπεισήρχοντο δε εις αυτό πολλάκις διδάσκαλοι αμέθοδοι και μη παιδαγωγοί, εξ εκείνων οι οποίοι προορισμός του σχολείου νομίζουν ότι είναι η εις τον νουν των μαθητών εντύπωσις ωρισμένων γραμματικών τύπων και πλέον ου. Εκτός τούτων αι τάξεις αύται διετέλουν άνευ πραγματικής διευθύνσεως και εποπτείας. Διότι η μεν συνήθως διευθύνουσα αυτάς ούτε τον καιρόν έχει να διευθύνει ούτε και αρμοδιότητα, καθ' όσον αυταί δεν υπάγονται εις την δημοτικήν εκπαίδευσιν. Ως προς την εποπτείαν δε η λειτουργία αυτών διεφεύγουσα την δικαιοδοσίαν του επιθεωρητού της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, δεν υπάγεται και υπό την του της Μέσης, υπό τον οποίον έπρεπε δικαίως να υπαχθή..."1.

H αποτυχία της λειτουργίας των τάξεων αυτών και η διάγνωση των αιτίων της αποτυχίας άφηναν ανοιχτό το πρόβλημα της συμβολής του Δήμου στη μέση εκπαίδευση των κοριτσιών των δημοτών. Από την άλλη πλευρά, η Πολιτεία δεν είχε μεριμνήσει για τη δημόσια εκπαίδευση θηλέων αντίστοιχη της παρεχομένης στα "Ελληνικά" σχολεία και τα Γυμνάσια των αρρένων, κάτι που έχει ήδη επισημανθεί. Επομένως η απόφαση του δημοτικού 

——————————————

1. Δ. Σαράτσης, Εισηγητική Έκθεση, εδώ, τ. Β', σ. 13-15. H κριτική του Σαράτση πετυχαίνει να περιγράψει με ακρίβεια την απογοήτευση των νεοελλήνων αστών από το ισχύον εκπαιδευτικό σύστημα για τα κορίτσια. Επισημαίνει τη μονοπώληση της παροχής εκπαίδευσης από τα (ιδιωτικά) ιδρύματα της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, και μάλιστα με μοναδική κατεύθυνση την προπαρασκευή διδασκαλισσών. Θίγει επίσης το μονομερή ιδεολογικό προσανατολισμό των τέτοιων ιδρυμάτων, τα οποία δεν εξυπηρετούν την εύλογη απαίτηση της ωφελιμότητας των παρεχομένων γνώσεων και των πρακτικών δεξιοτήτων, αίτημα επίκαιρο στην ελληνική εκπαίδευση από το 1899.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/96.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

συμβουλίου Παγασών να συστήσει επιτροπή από δημοτικούς συμβούλους "διά να μελετήση τα της μεταρρυθμίσεως της ανωτέρας εκπαιδεύσεως και υποβάλη σχετικήν εισήγησιν εγκαίρως"1 αποτέλεσε την καλύτερη σκέψη και την πιο πετυχημένη ενέργεια, στο πλαίσιο πάντοτε των υποχρεώσεων που αισθανόταν η δημοτική αρχή ώστε να προσφέρει ανώτερη μόρφωση στα κορίτσια των δημοτών της.

Ο τρόπος εργασίας της επιτροπής, κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους 1907-08, δε μας είναι γνωστός. Τα μετέπειτα γεγονότα, όμως, πείθουν ότι το έργο της μελέτης του εκπαιδευτικού συστήματος, που ίσχυε έως τότε, και η υποβολή προτάσεων για τη βελτίωσή του, αποτέλεσαν μέριμνα και έργο αποκλειστικά του Δημ. Σαράτση, γιατρού, δημοτικού συμβούλου και μέλους της επιτροπής. Έτσι κατά τη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου της 8ης Σεπτεμβρίου 1908 (ένα χρόνο μετά τη σύσταση της επιτροπής), o Σαράτσης ανακοίνωνε τα πορίσματα της μελέτης της εκπαιδευτικής κατάστασης στην πόλη και πρότεινε τη σύσταση ειδικής ανώτερης σχολής για τα κορίτσια του Βόλου.

Το κείμενο που διάβασε ο Σαράτσης, η Εισηγητική Έκθεση, ήταν αυτό που έπεισε την πλειοψηφία των δημοτικών συμβούλων να δεχτούν τη δημιουργία του νέου σχολείου και να αναλάβει o Δήμος την οικονομική στήριξη της λειτουργίας του· και τα περιεχόμενα της Έκθεσης αυτής αποτέλεσαν τον καταστατικό χάρτη του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου, αφού στήριξαν θεωρητικά και πρακτικά την ιδέα της ίδρυσης του νεότροπου Σχολείου2.

——————————————

1. Δήμος Παγασών, "Πρακτικά συνεδριάσεων δημοτικού συμβουλίου", ό.π., σ. 369. Μέλη της επιτροπής ορίστηκαν οι δημοτικοί σύμβουλοι: Π. Αποστολίδης, N. Ζαρλής, Δ. Σαράτσης, Α. Παπαγεωργιάδης και Κ. Χρυσοχοΐδης.

2. Η τύχη του κειμένου της Εισηγητικής Έκθεσης του Σαράτση παρέμενε επί χρόνια άγνωστη. Είχαν δοθεί στη δημοσιότητα αποσπάσματα μόνο από τα περιεχόμενά της. [Πβ. Γ. Πατελοδήμου, "Το χρονικόν της ιδρύσεως και το παιδαγωγικον σύστημα του Ανωτέρου Παρθεναγωγείου 

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/97.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Στο εισαγωγικό κεφάλαιο της Έκθεσης, ο Σαράτσης εκθέτει τις αιτίες και τις αφορμές που τον οδήγησαν στη μελέτη του θέματός του και επισημαίνει την ανάγκη δημιουργίας ενός σχολείου μέσης παιδείας, κατάλληλου να μορφώσει τις θυγατέρες των δημοτών. Αναφέρει επίσης τα βοηθήματα και τις γνώμες ελλήνων παιδαγωγών, που έλαβε υπόψη του στη σύνταξη των προτάσεών του. Στη συνέχεια, στο κύριο μέρος της Εισηγητικής Έκθεσης, ο συντάκτης της προχωρεί σε συγκεκριμένες προτάσεις, που θα επέτρεπαν την υλοποίηση των προτάσεών του, και τις εκθέτει αναλυτικά. Τα βασικά χαρακτηριστικά των προτάσεων Σαράτση -και ταυτόχρονα η περίληψη της Έκθεσης- είναι:

α) Ιδρύεται ανώτερη σχολή θηλέων, που αποτελείται από τρεις τάξεις. Η σχολή αυτή είναι αυθύπαρκτη και λειτουργεί σε ιδιαίτερο χώρο με δική της διεύθυνση. Κύριος σκοπός της σχολής είναι "η ευρυτέρα μόρφωσις των νεανίδων και η πρακτική αυτών κατάρτισις".

β) Το πρόγραμμα μαθημάτων της σχολής -επηρεασμένο από τα αντίστοιχα προγράμματα ξένων σχολείων- περιλαμβάνει τη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής σε ποσότητα ωρών μικρότερη από το πρόγραμμα που ίσχυε τότε στα σχολεία Μέσης εκπαίδευσης της χώρας. Προτείνεται 

——————————————

Βόλου", περιοδ. Αργοναύτης, τεύχ. 3 (Απρίλιος-Ιούνιος), Αθήνα 1976, σ. 6-10]. Το αρχικό κείμενο φαίνεται ότι κατατέθηκε από τον συντάκτη του στο αρχείο του Δήμου Παγασών, από όπου χάθηκε -καθώς καταστράφηκαν οι φάκελοι με τα συμπαρομαρτούντα των Πρακτικών του Δήμου. Επίσης χάθηκαν τα φύλλα της βολιώτικης εφημερίδας Πρόμαχος, όπου υπάρχουν ενδείξεις ότι πρωτοανακοινώθηκε η Έκθεση από τον ίδιο το Σαράτση.

Το μοναδικό αντίγραφο (δακτυλόγραφο), που κράτησε ο ίδιος ο Σαράτσης, βρέθηκε στα κατάλοιπά του, και δημοσιεύτηκε από το συντάκτη αυτών των γραμμών το 1978, με σύντομη εισαγωγή και σχόλια. Η γνησιότητα του μοναδικού αντιγράφου βεβαιώνεται στο: Χαρ. Χαρίτος, "Το πρωτότυπο της Έκθεσης Σαράτση για την ίδρυση του Παρθεναγωγείου Βόλου", περιοδ. Κείμενα τον Βόλου, τεύχ. 6, Βόλος 1979, σ. 541-543.

7

Σελ. 97
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 78
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    ισχυρισμό ότι η λειτουργία του βολιώτικου Παρθεναγωγείου συντέλεσε στην επανατοποθέτηση του προβλήματος της γυναικείας εκπαίδευσης στη χώρα μας και να καταστήσει ευκρινή τα όρια μέσα στα οποία η λειτουργία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου συντέλεσε στο να αντιμετωπιστούν από τους αρμόδιους φορείς τα προβλήματα της γυναικείας εκπαίδευσης και να δοκιμαστούν προγράμματα και μέθοδοι διδασκαλίας, που επιδίωκαν τη μεταρρύθμιση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης θηλέων στην Ελλάδα. Η σύνθεση της ιστορίας του βολιώτικου Παρθεναγωγείου και η έκθεση των γνωστών πληροφοριών για τη λειτουργία του, αποβλέπει, στο να δείξει το σημαντικό, όπως ισχυρίστηκα, ρόλο που έπαιξε στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες της ελληνικής εκπαίδευσης κατά τη νεότερη εποχή.

    Α. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΩΣ ΤΟ 1908 - Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΘΗΛΕΩΝ

    Το εκπαιδευτικό σύστημα, ως προς τη διάρθρωση των σχολείων, τα προγράμματα μαθημάτων, τις μεθόδους διδασκαλίας και το πνεύμα της παρεχόμενης στα ελληνόπουλα αγωγής, που ίσχυσε για εκατό περίπου χρόνια στη χώρα μας, έχει τις ρίζες του σε θεσμούς που καθιερώθηκαν κατά την οθωνική περίοδο. Μεμονωμένες προσπάθειες κατά την ύστερη περίοδο της τουρκοκρατίας και κατά την καποδιστριακή διακυβέρνηση ελάχιστη 

    ——————————————

    πρωτοβουλίες για τη μόρφωση των γυναικών. Εδώ μπορούν ν' αναφερθούν: α) Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), IAEN, Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1986· β) Α. Μπακαλάκη - E. Ελεγμίτου, Η εκπαίδευση "εις τα του οίκου" και τα γυναικεία καθήκοντα. Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση τον 1929, ΙΑΕΝ, Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1987· γ) Ελ. Φουρναράκη, Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών. Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910). Ένα ανθολόγιο, ΙΑΕΝ, Γ. Γραμ. Ν. Γενιάς, Αθήνα 1987, κ.ά.