Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:400
 
Αριθμός τόμων:1ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1914
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη του Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 18.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 9-28 από: 402
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/9.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος, αποτελεί την κύρια μέριμνα αυτής της μελέτης. Ουσιαστικά με απασχολεί η χρονική περίοδος της εξαετίας 1908-1914, η εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε -μετά τη διακοπή της λειτουργίας του- ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των "Αθεϊκών" του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη τον Ναυπλίου.

Η Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης, ο επιστημονικός αυτός κλάδος αναπτυσσόμενος μόλις τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας, επιζητεί να καταδείξει τα όρια του φαινομένου που καθιστά την εκπαίδευση σημαντικό παράγοντα των κοινωνικών εξελίξεων στη χώρα μας κατά τη νεότερη και τη σύγχρονη εποχή. Στο πλαίσιο αυτό η έρευνα για τα σχολεία και το εκπαιδευτικό σύστημα, και μάλιστα για τις περιπτώσεις όπου επιχειρήθηκαν μεταρρυθμίσεις και εκσυγχρονισμοί, αποκτά μεγάλη σημασία. Η σύνθεση της ιστορίας του βολιώτικου Σχολείου φιλοδοξεί να συμβάλλει στη μελέτη των εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων, που επιχειρήθηκαν στην πατρίδα μας.

Αν και η ιστορία του Σχολείου αποτελεί το επίκεντρο του ενδιαφέροντός μου, δεν παραγνωρίζω τη σημασία της πολιτικής,

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/10.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κοινωνικής, οικονομικής και πολιτισμικής εικόνας, που παρουσίαζε ο ελληνικός χώρος κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών του περασμένου αιώνα και των πρώτων τον εικοστού. Ακριβώς αυτή την περίοδο συμβαίνουν στην Ελλάδα σημαντικά γεγονότα, που καθόρισαν τη φυσιογνωμία της νεότερης και της σύγχρονης ιστορίας του τόπου μας. Ορισμένα από τα γεγονότα αυτά, όπως η οικονομική ανάπτυξη και η πολιτική επικράτηση της αστικής τάξης, η γέννηση του εργατικού κινήματος, η διάδοση της σοσιαλιστικής ιδεολογίας και οι απόπειρες μεταρρύθμισης του εκπαιδευτικού συστήματος, αποκρυσταλλώθηκαν στο περιβάλλον της πόλης του Βόλου. Η διαπίστωση αυτή καθιστά το Βόλο έναν τόπο σημαντικών εξελίξεων και επομένως αντικείμενο ζωηρού ενδιαφέροντος για την ιστορία της χώρας μας.

Ωστόσο διαπιστώνω πως λείπουν από την ελληνική βιβλιογραφία τα έργα εκείνα, που περιγράφουν και ερμηνεύουν την ακμή του Βόλου στις αρχές του αιώνα μας· πολύ περισσότερο λείπουν οι μελέτες που αποδεικνύουν την αιτιακή σχέση μεταξύ των γεγονότων εκείνων και της ιστορίας του βολιώτικου Σχολείου και των «Αθεϊκών», τοποθετημένα στο ευρύτερο πλαίσιο των κοινωνικών, άρα και εκπαιδευτικών, διεργασιών που συμβαίνουν εκείνη την εποχή στον ελληνικό χώρο. Η παρούσα μελέτη φιλοδοξεί να καλύψει το κενό τούτο —στο μέτρο των δυνατοτήτων τον συντάκτη της— και να συνθέσει την ιστορία του Παρθεναγωγείου και των «Αθεϊκών» του Βόλου.

Προσωπικοί και συναισθηματικοί λόγοι αποτέλεσαν την αφορμή της ενασχόλησής μου με την υπόθεση αυτή: η ιδιότητα μου του βολιώτη εκπαιδευτικού και η συγγενική σχέση, που με συνδέει με το Χαράλαμπο Γρηγ. Χαρίτο, έναν από τους πρωτοπόρους του εργατικού κινήματος στο Βόλο και κατηγορούμενο στη Δίκη του Ναυπλίου.

Τα γεγονότα τον Βόλου ήταν γνωστά ως τώρα μόνο από τις γραπτές μαρτυρίες των πρωταγωνιστών τους και τις (σύντομες συνήθως) αναφορές όσων κατά καιρούς ασχολήθηκαν με την προσωπικότητα του Αλ. Δελμούζου, τις εκπαιδευτικές 

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/11.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μεταρρυθμίσεις και τους εργατικούς αγώνες στη χώρα μας. Ένα πλήθος από πληροφορίες ήταν κατεσπαρμένο σε άγνωστες, αδημοσίευτες ή ανεκμετάλλευτες πηγές, όπως στον τύπο —βολιώτικο και αθηναϊκό κατά κανόνα—, στα Πρακτικά του Δήμου Παγασών, στα ακατάγραφα αρχεία των πρωταγωνιστών των γεγονότων και στη μνήμη όσων γνώρισαν άμεσα τα πρόσωπα και τα γεγονότα. Η έρευνα, καταγραφή και επεξεργασία του πλήθους αυτού των πηγών και του άλλου υλικού αποτέλεσε μακροχρόνια ενασχόλησή μου. Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι ένα πολύ μεγάλο μέρος των πηγών και άλλων τεκμηρίων της ιστορίας του Παρθεναγωγείου και του Εργατικού Κέντρου του Βόλου (φοβούμαι ότι) χάθηκε ή καταστράφηκε κατά τη διάρκεια των περιπετειών του τόπου και των προσώπων.

Η παρούσα μελέτη στηρίζεται σε πολλά στο περιεχόμενο προηγούμενων εργασιών μου· ουσιαστικά αποτελεί τη συνέχεια και την επέκταση των περιεχομένων τόσο της διδακτορικής μου διατριβής, που εγκρίθηκε και τιμήθηκε με το βαθμό «άριστα» από το Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1986, όσο και της έκδοσης της αλληλογραφίας Σαράτση-Δελμούζου το 1980.

Ο όγκος τον υλικού και διαρθρωτικές ανάγκες επέβαλαν τον καταμερισμό σε δύο τόμους. Ο πρώτος περιέχει τη σύνθεση της ιστορίας τον Παρθεναγωγείου και των «Αθεϊκών» του Βόλου, ενώ στο δεύτερο συγκεντρώνονται μερικές από τις μαρτυρίες σχετικά με το ίδιο θέμα.

Ο πρώτος τόμος διακρίνεται σε τέσσερα κεφάλαια: Στο εισαγωγικό κεφάλαιο προσεγγίζεται το ιστορικό περιβάλλον όπου γονιμοποιήθηκε η ιδέα της δημιουργίας του εκσυγχρονιστικού σχολείου και ταυτόχρονα δίνεται το περίγραμμα της ιστορίας της πόλης, από την οποία εκτενεστέρα περιγράφεται η δράση του Εργατικού Κέντρου τον Βόλου. Στο δεύτερο κεφάλαιο αναλύεται η δομή και η λειτουργία του βολιώτικου Παρθεναγωγείου· επισημαίνονται οι συνθήκες της ίδρυσής του και οι πρώτες

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/12.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντιδράσεις· γίνεται λόγος για το διδακτικό προσωπικό και τις μαθήτριες· παρουσιάζεται το πρόγραμμα και η μεθοδολογία της διδασκαλίας και συστηματοποιείται η παιδαγωγική προσφορά του Αλ. Δελμούζου. Στο τρίτο κεφάλαιο περιγράφεται η κατάργηση του Σχολείου και ο δικαστικός διωγμός των πρωτεργατών του και αναλύονται οι όροι αποτυχίας του διδακτικού πειράματος στις δεδομένες κοινωνικές συνθήκες του τόπου και της εποχής. Στο τέταρτο κεφάλαιο γίνεται η επισκόπηση του έργου που επιτελέστηκε στο Βόλο, επιχειρείται η προσέγγιση στις αφορμές και τα αίτια της πολεμικής εναντίον του Παρθεναγωγείου και συγκεντρώνονται οι αξιολογικές εκτιμήσεις της έρευνας.

Στο δεύτερο τόμο απανθίζονται αντιπροσωπευτικά κείμενα σχετικά με το κύριο θέμα της μελέτης, που αφορούν την ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους· στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.

Μια μελέτη σαν κι ετούτη, προϊόν μακρόχρονης έρευνας και προσωπικού μόχθου, δεν μπορεί παρά να έχει βοηθηθεί από τις προϋπάρχουσες εργασίες τρίτων· ο συντάκτης αυτής της μελέτης οφείλει πολλά στην εμπειρία όσων ερεύνησαν θέματα, που προσέγγιζαν τα δικά του ενδιαφέροντα. Ευχαριστίες θα μπορούσαν να διατυπωθούν εδώ σε πολλούς, ανώνυμους κι επώνυμους, που με βοήθησαν στην αποπεράτωση της έρευνας. Ειδικότερα θα ήθελα να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στον Καθηγητή κ. Ιωάννη Μαρκαντώνη για τη στοργή, με την οποία περιέβαλλε την προσπάθειά μου σ' όλα τα στάδια της εργασίας. Ακόμη θα ήθελα να εκφράσω και δημόσια τις ευχαριστίες μου στους φίλους μου

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/13.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κ.κ. Αλέξη Δημαρά, Ρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, † Κίτσο Μακρή, Μένιο Μουρτζόπουλο και Χρήστο Χειμώνα για την αρωγή τους, κυρίως τη βιβλιογραφική ενημέρωση. Τέλος, ειδικές ευχαριστίες οφείλονται στα μέλη της Επιτροπής τον Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς για την υιοθέτηση της εργασίας μου, και ειδικότερα, στους κ.κ. Φ. Ηλιού, Τρ. Σκλαβενίτη, Α. Μαλικιώση και Π. Βλάχο για τις εύστοχες παρεμβάσεις τους στην τελική μορφή αυτής της έκδοσης.

Βόλος, Φεβρουάριος 1988

Χ. Γ. Χαρίτος

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/14.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/15.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

Ο ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΠΕΡΙΓΥΡΟΣ

Η ανάδειξη του Βόλου ως ένα από τα πρώτα και δυναμικότερα κέντρα της εκπαιδευτικής αναγέννησης και της εργατικής πρωτοπορίας στη χώρα μας στις αρχές του 20ού αιώνα, οφείλεται κατά κύριο λόγο στη λειτουργία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου και στη δραστηριότητα του Εργατικού Κέντρου της πόλης. Και τα δύο αυτά ιδρύματα δε γεννήθηκαν τυχαία στην πόλη του Βόλου. Η πόλη αυτή, κέντρο συγκοινωνιακό, βιομηχανικό και εμπορικό της κεντρικής Ελλάδας, και μάλιστα σε μία εποχή άμεσης σπουδαιότητας για την επικοινωνία μεταξύ του μικρού ακόμη ελληνικού κράτους με τις ζωτικές βορειοελληνικές επαρχίες, είναι φυσικό ν' αποτελεί αντικείμενο μελέτης ως προς τις κοινωνικές της δομές, αφού αποτέλεσε το λίκνο, όπου γαλουχήθηκε η ιδέα του εκσυγχρονισμού της εκπαίδευσης με τα αστικά ιδεώδη, και όπου επίσης τέθηκαν οι βάσεις της συνδικαλιστικής ανάπτυξης της εργατικής τάξης.

Παράλληλα, το γεγονός ότι και τα δύο αυτά ιδρύματα του Βόλου δεν πρόλαβαν να μονιμοποιηθούν και να αποδώσουν αμέσως καρπούς, αποδεικνύει την παρουσία στην ίδια πόλη ισχυρού συντηρητισμού και επιφυλακτικότητας απέναντι στα νέα ρεύματα και ιδέες· αποδεικνύει όμως ταυτόχρονα τη δυναμικότητα των κατοίκων αυτού του τόπου, που θέλησαν να σπείρουν το σπόρο της αλλαγής. Ο προοδευτισμός και η πρωτοπορία στους κοινωνικούς αγώνες ανήκει σε μια μερίδα των κατοίκων αυτής

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/16.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

της πόλης, που παρ' όλη τη δυσμένεια του περιβάλλοντος, μπόρεσαν να εδραιώσουν στο Βόλο το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο1, το πρώτο καινοτόμο ως προς το πρόγραμμα και τη μέθοδο διδασκαλίας σχολείο, που εξυπηρέτησε τις ανάγκες της δευτεροβάθμιας γυναικείας εκπαίδευσης στην Ελλάδα, και το Εργατικό Κέντρο, την πρώτη δυναμική δευτεροβάθμια συνένωση των εργατικών σωματείων, μ' αυτή την ονομασία, στην Ελλάδα. Υπήρξαν και τα δύο το αποτέλεσμα των έντονων κοινωνικών διαφοροποιήσεων στην Ελλάδα, στις αρχές του αιώνα μας, και ώριμος καρπός διεργασιών, που σκόπευαν να εκσυγχρονίσουν τη χώρα και να την εντάξουν στο επίπεδο των κατά τεκμήριο ανεπτυγμένων κρατών.

Τις διαφοροποιήσεις και τις διεργασίες αυτές, ενταγμένες στο ιστορικό πλαίσιο της πολιτικής, κοινωνικής, οικονομικής, πολιτισμικής και εκπαιδευτικής ζωής, θα προσπαθήσω να προσεγγίσω στις σελίδες που ακολουθούν. Η σύντομη περιήγηση στην ελληνική ιστορία της περιόδου ανάμεσα στα δύο οριακά γεγονότα, δηλαδή την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας (1881) και την επικράτηση του βενιζελισμού -αφού είχε συμβεί η επέκταση του ελληνικού κράτους- (1914), θα περιλάβει την επιγραμματική αναφορά των γεγονότων της περιόδου, όπου μπορούν να ενταχθούν οι πολιτικοκοινωνικές αλλαγές και η προβολή τους στο μικρόκοσμο της θεσσαλικής πόλης. Το εισαγωγικό τούτο κεφάλαιο θα περιλάβει κατόπιν την αναδίφηση των πληροφοριών εκείνων, που αποδεικνύουν τη βαθμιαία πρόοδο της πόλης του Βόλου2, οριοθετώντας ταυτόχρονα το πλαίσιο όπου βλάστησε η

——————————————

1. "Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο" είναι ο πλήρης τίτλος του βολιώτικου Σχολείου (1908-1911). Από δω και πέρα θα αναφέρεται συντομογραφικά: Α.Δ.Π

2. Η ιστοριογραφία για την εποχή αυτή περιέχει αρκετούς τίτλους για την ελληνική ιστορία· δεν ισχύει όμως το ίδιο και για την περιοχή του Βόλου για την ίδια περίοδο· κι αυτή η Ιστορία της επαρχίας Βόλου και Αγιάς του Γιάννη Κορδάτου αφιερώνει ελάχιστες σελίδες για την περίοδο αυτή της ιστορίας της πόλης.

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/17.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ιδέα της δημιουργίας του Α.Δ.Π. και του εργατικού κινήματος στο Βόλο. Ειδικά για το τελευταίο αυτό, τη γέννηση δηλαδή και την ανάπτυξη του εργατικού κινήματος στο Βόλο ως το 1914, αφιερώνεται εκτενής περιγραφή για δύο λόγους: επειδή την ίδια εποχή που λειτουργεί στο Βόλο το Α.Δ.Π. δραστηριοποιείται πολιτικά και συνδικαλιστικά η εργατική τάξη κάτω από τη στέγη του Εργατικού Κέντρου και επειδή πολύ σύντομα στην υπόθεση των "Αθεϊκών" θα αναμειχθούν τα στελέχη του Εργατικού Κέντρου, γεγονός που θα δώσει νέες διαστάσεις στο διωγμό του Παρθεναγωγείου, η σύνθεση της ιστορίας του οποίου δεν παύει να αποτελεί το κύριο μέλημα αυτής της μελέτης.

Α. ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ (1881-1914)

Κατά τη διάρκεια της περιόδου που αρχίζει το 1881 -χρονιά της ενσωμάτωσης της Θεσσαλίας-, στην Ελλάδα συμβαίνουν γεγονότα και δρουν πρόσωπα, που τοποθετούν τα όρια μιας νέας σημαντικής εποχής· εποχής που ξεκίνησε με αισιοδοξία, αλλά που κατά τη διάρκειά της η οικονομία της χώρας περιέπεσε σε χρεωκοπία, ενώ περί το τέλος του αιώνα επήλθε κάποια σύγχυση των εθνικών προσανατολισμών. Κατά την πρώτη εικοσαετία της περιόδου η προσωπικότητα και η δραστηριότητα του Χαρ. Τρικούπη αποτύπωσαν τη σφραγίδα τους στην πορεία του τόπου. Η περίοδος της διακυβέρνησης της χώρας από τον Τρικούπη (1882-1895, με μικρές διακοπές) σημαδεύτηκε από γεγονότα μεγάλης σημασίας όπως η οικονομική ανάπτυξη, η βελτίωση των συγκοινωνιών, η εκτέλεση δημόσιων έργων, η εισροή ξένων κεφαλαίων, η προώθηση της ναυσιπλοΐας, του εμπορίου, της βιομηχανίας και των τραπεζικών ιδρυμάτων, η αναδιοργάνωση της δικαιοσύνης, του στρατού και των διοικητικών οργάνων, και κατά συνέπεια όλων αυτών η ανάπτυξη της ελληνικής αστικής τάξης με παράλληλη ένταξή της, ως ένα βαθμό,

2

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/18.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

στο ευρωπαϊκό καπιταλιστικό σύστημα. Παράλληλα η αύξηση του αριθμού των βιομηχανικών μονάδων πολλαπλασίασε τα μέλη της εργατικής τάξης, ενώ μια σειρά μέτρων ευνόησε τους κεφαλαιούχους και προκάλεσε τη δυσαρέσκεια των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων. Επίσης, τα εξωτερικά δάνεια και οι νέοι φόροι απορρόφησαν τα κρατικά έσοδα και αύξησαν το έλλειμμα του προϋπολογισμού με αποτέλεσμα την κήρυξη της χώρας σε χρεωκοπία το 1893. Την κατάσταση επιδείνωσε στη συνέχεια η στρατιωτική αποτυχία του 1897 ως αποτέλεσμα της συμβιβαστικής εθνικής πολιτικής, που ακολούθησαν τα πολιτικά σχήματα που διαδέχθηκαν την τρικουπική διακυβέρνηση1. Κατά την ίδια περίοδο στην οικονομική ζωή σημειώθηκαν αισθητές αλλαγές στις κυρίαρχες κοινωνικές και οικονομικές δομές: εντείνεται ο ρυθμός αστικοποίησης του πληθυσμού, συντελείται η εμπορευματοποίηση των αγροτικών προϊόντων και, ενώ υποχωρεί η κυρίαρχη θέση των προσωπικών υπηρεσιών και της διοίκησης, αυξάνονται θεαματικά οι εμπορικές και πιστωτικές πράξεις, οι συγκοινωνίες και τα ελεύθερα επαγγέλματα. Παράλληλα σημειώνεται η παρουσία μιας νέας χρηματιστηριακής ολιγαρχίας, που, μεταφέροντας κεφάλαια από το εξωτερικό, κυριαρχεί στην οικονομική ζωή του τόπου.

Η πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα χαρακτηρίζεται από την αργή, αλλά σταθερή, ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας. Το εξαγωγικό εμπόριο γνωρίζει άνθηση και αναπτύσσονται σημαντικά η ναυτιλία και η βιομηχανία στον ελληνικό χώρο. Με στόχο την ανάκαμψη της οικονομίας οι κυβερνήσεις Γ. Θεοτόκη στο μεγαλύτερο διάστημα της περιόδου αυτής επέβαλαν την προσεκτική διαχείριση με θετικά αποτελέσματα.

Η στρατιωτική παρεμβολή του κινήματος στο Γουδί (15 Αυγούστου 1909) αποτέλεσε τη σημαντικότερη τομή της 

——————————————

1. Πβ. Ν. Σβορώνος, Επισκόπηση της νεοελληνικής Ιστορίας, Θεμέλιο, Αθήνα 1976, σ. 100-105· και Ιστορία του ελληνικού έθνους. Εκδοτική Αθηνών, τ. ΙΔ', σ. 39-87 και 160-186.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/19.gif&w=600&h=915 20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

περιόδου και απέδειξε την ανάγκη αλλαγών και εκσυγχρονισμού των ελληνικών κοινωνικών δομών. Η επαναστατικότητα και οι μεταρρυθμιστικές επαγγελίες των κινηματιών φάνηκαν ότι αντιπροσωπεύουν τη γενική δυσφορία εναντίον των συσσωρευμένων προβλημάτων του ελληνικού κράτους και του λαού. Το κίνημα αντιμετωπίστηκε με αρκετή δόση αδράνειας και ανεκτικότητας εκ μέρους της κυβέρνησης και των πολιτικών κομμάτων. Τα μηνύματα του κινήματος έγιναν αποδεκτά από τις λαϊκές μάζες με ανακούφιση βέβαια, αλλά με μικρή ενεργό συμμετοχή στη δράση. Όμως, παρά τις αρχικές αιχμές στις διακηρύξεις του Στρατιωτικού Συνδέσμου (στη διατύπωση των οποίων συνέβαλαν τα μέλη της ομάδας των «Κοινωνιολόγων»), οι πραξικοπηματίες δεν επιτέθηκαν ουσιαστικά εναντίον κανενός, ούτε του Στέμματος, ούτε των παλαιών κομμάτων, ούτε της μεγαλοαστικής και κεφαλαιοκρατικής εξουσίας. Η πολύ μικρή επιτυχία του Στρατιωτικού Συνδέσμου να ανασυγκροτήσει τον κρατικό μηχανισμό οδήγησε σε πολιτικό αδιέξοδο. Τη λύση του αδιεξόδου φάνηκε ότι προσφέρει η πρόσκληση του Ε. Βενιζέλου, για ν' αναλάβει τις τύχες και τις ευθύνες του κράτους1.

Η πρόσκληση αυτή του Βενιζέλου και η προετοιμασία εκλογών με σκοπό την αναθεώρηση του Συντάγματος είναι τα δύο βήματα προς τα εμπρός, που έγιναν στην Ελλάδα στο κατώφλι της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αιώνα. Από το 1910 άρχισε μια νέα, πολυσήμαντη εποχή για την ιστορία της νεότερης Ελλάδας, Η προσωπικότητα του Βενιζέλου, οι πολιτικές του επιλογές και η ενσάρκωση σ' αυτόν του κλίματος της «ανόρθωσης» συντέλεσαν στη σταθεροποίηση της πολιτικής ζωής, στην ανάκαμψη της οικονομίας και στην εξόρμηση αποκατάστασης των εθνικών διεκδικήσεων. Αξίζει να σημειωθεί, ότι δύο προβλήματα, μεγάλης πολιτικής και στρατιωτικής σημασίας, περίμεναν επιτακτικά τη λύση τους κατά τη διάρκεια της περιόδου: το θέμα του αγώνα

——————————————

1. Πβ. Γ. Δερτιλής, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση (1880-1909), Εξάντας, Αθήνα 1977, σ. 172-235.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/20.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

του κρητικού λαού ν' αποκτήσει την ελευθερία του και να ενωθεί με τη Μητρόπολη, και το Μακεδονικό ζήτημα, που αποτελούσε ήδη το πεδίο δράσης και αντίδρασης πολλών ενδιαφερομένων και ήδη κόστιζε αρκετά στο ελληνικό κράτος. Τη λύση στα δύο αυτά προβλήματα θα δώσουν, στο τέλος της περιόδου, τα αποτελέσματα των βαλκανικών πολέμων.

Η πρώτη περίοδος διακυβέρνησης του κράτους από το Βενιζέλο (1910-1916) καλύπτεται συντριπτικά από τη δική του παρουσία. Βρέθηκε μπρος σε κινδύνους που απειλούσαν να καταλύσουν τη νομιμότητα και να διασπάσουν την εθνική συνοχή. Στήριξε τη νέα νομιμότητα στη λαϊκή επιδοκιμασία και στο κοινό συμφέρον, ενώ συγχρόνως επιχείρησε ν' αποκαταστήσει την εθνική ενότητα περιστέλλοντας τις διαφοροποιήσεις των μαζών1. Ένα από τα πιο σοβαρά αποτελέσματα της διακυβέρνησης της χώρας από το Βενιζέλο ήταν ο αστικός μετασχηματισμός του κράτους, η οικονομική και δημογραφική δηλαδή ανάπτυξη της αστικής τάξης. "Το νεαρό και σφριγηλό κόμμα των Φιλελευθέρων προίκισε τη χώρα με τις βασικές νομικές και οργανωτικές δομές ενός συγχρόνου κράτους [...] εκίνησε τη διαδικασία της βαθμιαίας μύησης της αστικής τάξης στο παιχνίδι της εξουσίας...", σημειώνει o Γ. Δερτιλής2.

Η προσάρτηση, το 1881, της Θεσσαλίας και της περιοχής της Άρτας στο ελληνικό κράτος δεν είχε επιπτώσεις μόνο στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής της χώρας, αλλά πρόσθετε μια σειρά προβλημάτων στην εσωτερική οικονομική και κοινωνική κατάσταση. Τούτο ήταν λογική συνέπεια της αύξησης της έκτασης του κράτους κατά 26,7 τοις εκατό και του πληθυσμού κατά 18 τοις εκατό. Σημαντικότερη ήταν η κοινωνική μεταβολή, που συντελέστηκε εξαιτίας των συνθηκών γαιοκτησίας, που επικρατούσαν στις νέες επαρχίες· συνθήκες διαφορετικές από εκείνες

——————————————

1. Πβ. Γρ. Δαφνής, Τα ελληνικά πολιτικά κόμματα, Γαλαξίας, Αθήνα 1961, σ. 116.

2. Γ. Δερτιλής, ό.π., σ. 229-231.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/21.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

της παλαιάς Ελλάδας. Οι διεθνείς συμφωνίες της προσάρτησης προέβλεπαν την πλήρη προστασία του γαιοκτητικού συστήματος. Ήδη πριν από την προσάρτηση οι τούρκοι τσιφλικάδες είχαν, οι περισσότεροι, πουλήσει τα κτήματά τους σε έλληνες κεφαλαιούχους· όταν έγινε η προσάρτηση, ολόκληρος ο θεσσαλικός κάμπος ήταν μοιρασμένος σε μεγάλες ιδιοκτησίες μέσης εκτάσεως, Οι νέοι ιδιοκτήτες, ενισχυμένοι από την αντικατάσταση του οθωμανικού νομικού καθεστώτος, συγκρότησαν από την αρχή μια ισχυρή και συμπαγή κάστα μεγαλοκτημόνων, φαινόμενο εντελώς νέο στη νεοελληνική ιστορία. Οι τσιφλικάδες αυτοί προέρχονταν από τους ίδιους κύκλους του παροικιακού κεφαλαίου, που από το 1873 είχε διεισδύσει στον ελλαδικό οικονομικό χώρο.

Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας κατείχαν το 50 τοις εκατό της συνολικής της επιφανείας και το 50-64 τοις εκατό των καλλιεργούμενων εκτάσεων. Το 90 τοις εκατό του εισοδήματος προερχόταν από την καλλιέργεια των σιτηρών. Τα κτήματα αυτά, κατά κανόνα, δεν τα καλλιεργούσαν οι ιδιοκτήτες τους, αλλά τα παραχωρούσαν σε ενοικιαστές-καλλιεργητές με σύμβαση "προσχωρήσεως επιμόρτου αγροληψίας". Οι μισοί περίπου αγρότες της Θεσσαλίας δούλευαν ως κολλήγοι στα κτήματα των νέων κυρίων. Η παλιά κολληγική σχέση, με τα εχέγγυα που πρόσφερε στον κολλήγο, αντικαταστάθηκε από την εξατομικευμένη σχέση ιδιοκτήτη-αγρομισθωτή, σύμφωνα με την οποία o ιδιοκτήτης μπορούσε να αποβάλει τον αγρομισθωτή από το μίσθιο πριν από τη λήξη της μίσθωσης ή να μην ανανεώσει τη συμφωνία, ενώ συχνά ο αγρομισθωτής υπέγραφε σύμβαση με όρο παραίτησης από κάθε ενοχική ή εμπράγματη αγωγή εναντίον του ιδιοκτήτη1.

Οι όροι διαβίωσης των κολλήγων, οι συνθήκες καταπίεσης που επέβαλαν οι ιδιοκτήτες των τσιφλικιών ή οι αντιπρόσωποί τους και το οικονομικό αδιέξοδο, που δημιουργούσε το ανεπιχειρηματικό πνεύμα των κεφαλαιούχων της Θεσσαλίας, οδήγησαν στην αναθεώρηση των σχέσεων ιδιοκτητών-καλλιεργητών και στην

——————————————

1. Πβ. Ιστορία τον ελληνικού έθνους, τ. ΙΔ', σ. 69-71.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/22.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

αντίδραση των αδικημένων από το σύστημα εργατών της γης. Έτσι δημιουργήθηκε το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα. "Το αγροτικό πρόβλημα στην Ελλάδα δεν αποτέλεσε μόνο ένα επί μέρους ζήτημα, αλλά επιπροσθέτως λειτούργησε ως μια συμπύκνωση του συνολικού κοινωνικού προβλήματος"1.

Η αντίδραση του θεσσαλικού λαού στο "αγροτικό" πρόβλημα υπήρξε άμεση και μαχητική, καθώς τελείωνε η πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα και στις αρχές της δεύτερης. Οι "φιλαγροτιστές" διανοούμενοι και οι Θεσσαλοί πολιτικοί ανέλαβαν την ηγεσία του αγώνα διαφώτισης της κοινής γνώμης και παράλληλα της συσπείρωσης των αγροτών. Ιδρύθηκαν γεωργικοί σύλλογοι, οργανώθηκαν συνέδρια και πραγματοποιήθηκαν συλλαλητήρια στις θεσσαλικές πόλεις. Η οργάνωση του πανθεσσαλικού συλλαλητηρίου στη Λάρισα, στις 6 Μαρτίου 1910, κατέληξε σε σοβαρά επεισόδια μεταξύ των προσερχόμενων διαδηλωτών και των δυνάμεων της τάξης σ' όλη τη Θεσσαλία σχεδόν. Ιδιαίτερα έντονα και αιματηρά επεισόδια έγιναν την ίδια μέρα στο σταθμό του Κιλελέρ. Τα γεγονότα αυτά προκάλεσαν την αντίδραση του λαού, τις διαμαρτυρίες των θεσσαλών βουλευτών στη Βουλή, τις μαχητικές εκδηλώσεις των κατοίκων των θεσσαλικών πόλεων και την παράταση του προβλήματος των αγροτών2. Η πολιτική ηγεσία αντιμετώπισε χλιαρά την εξέγερση και τις διαμαρτυρίες, παρά τις θέσεις που ανέπτυξαν οι "Κοινωνιολόγοι"3. Το αγροτικό ζήτημα, και η ανάγκη αποκατάστασης των θεσσαλών αγροτών απασχόλησε και τον E. Βενιζέλο στο πρόγραμμα δράσης του κόμματός του και των κυβερνήσεων υπό την ηγεσία του· το θέμα απασχόλησε και την Αναθεωρητική Βουλή του 1911, με

——————————————

1. Κ. Βεργόπουλος, Το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα, Εξάντας, γ' έκδ., χ.χ, σ. 297.

2. Εμπεριστατωμένες περιγραφές και ανταποκρίσεις των εφημερίδων για τα γεγονότα αυτά, καθώς και τα πρακτικά των σχετικών δικών, περιέχονται στο: Γ. Καρανικόλα, Κιλελέρ, Αθήνα 1960.

3. Πβ. A. Παπαναστασίου, Πολιτικά κείμενα, μέρος α', Μπάυρον, χ.χ., σ. 48-49 και 53-72.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/23.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

επίκεντρο το άρθρο 17 του Συντάγματος, το σχετικό με το δικαίωμα ιδιοκτησίας και το δικαίωμα έξωσης των κολλήγων από τα τσιφλίκια. Το πρόβλημα πάντως παρέμενε σε εκκρεμότητα και δε λύθηκε από τις κυβερνήσεις Βενιζέλου, παρά πολύ αργότερα και μέσα στα πλαίσια των γενικότερων ανακατατάξεων της κυβέρνησης της Θεσσαλονίκης (1916-1917).

Η κοινωνική ζωή στην Ελλάδα της περιόδου που εξετάζουμε, αποτελεί τη σύνθεση αντιφατικών όρων και έντονων προβληματισμών. Η προβληματική της υπήρχε από παλαιότερα, ήδη από τα μετεπαναστατικά χρόνια, αφ' ότου "η κομματική ολιγαρχία" κυβερνούσε τη χώρα, αυτοί δηλαδή που αναδείχτηκαν στον Αγώνα από τη μια μεριά και τα διάφορα αστικά στοιχεία, που απέκτησαν πολιτική επιρροή και οικονομική δύναμη απ' την άλλη. "Η έλλειψη τυπικών προνομίων", έγραφε ο A. Παπαναστασίου, "και η οικονομική ανεπάρκεια των πολιτικών καθίστα ασταθή την θέσιν των και διηυκόλυνε την είσοδον εις την πολιτικήν ζωήν και την απόκτησιν επιρροής και από άλλα στοιχεία, τα οποία αθροώτερα από της εμφανίσεως του Τρικούπη ανεμίχθησαν εις την πολιτικήν"1.

Ο ανταγωνισμός γίνεται σαφέστερος στα μετά το 1900 χρόνια. "Την περίοδο αυτή", γράφει ο Γ. Λεονταρίτης, "η ελληνική κοινωνία βρίσκονταν στο μεταίχμιο μιας σοβαρής σύγκρουσης, ανάμεσα στις αρχές μιας παραδοσιακής κοινωνίας, ανίκανης να βρει εποικοδομητικές λύσεις, και των νέων κοινωνικών αναγκών, η ικανοποίηση των οποίων αποκλείονταν μέσα στο στατικό αυτό πλαίσιο [...] Οι παραδοσιακοί κοιτούσαν στο παρελθόν να βρουν, αν όχι λύσεις, τουλάχιστον δικαιολογίες, λογικοποιήσεις ή ανακούφιση, που ήταν βέβαια άσχετη με το παρόν. Οι νεωτερίζοντες εξάλλου στρέφονταν προς τη Δύση για τις απαντήσεις που θα μπορούσαν να βρουν μέσα στον ίδιο το χώρο τους"2.

——————————————

1. Σε συνέντευξή του στην εφημ. Νέος Κόσμος (8-12 Δεκ. 1933, στο: Α. Παπαναστασίου, ό.π., μέρος β', σ. 743-744).

2. Γ. Λεονταρίτης, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα κατά τον Α' παγκόσμιο πόλεμο, Εξάντας, 1978, σ. 18-19.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/24.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Από την άλλη μεριά μια αλλαγή συντελείται στην κοινωνική συνείδηση των πιο ανήσυχων κοινωνικών στρωμάτων, των διανοουμένων και των εργαζόμενων μαζών. Οι αγώνες των ευρωπαϊκών επαναστατικών ρευμάτων και η ιδεολογία του σοσιαλισμού αρχίζουν να γίνονται στην Ελλάδα αντικείμενα μελέτης και να προβληματίζουν θετικά ή αρνητικά τον πολιτικό στοχασμό. "Οι καινούργιες κοινωνικές δυνάμεις", σημειώνει ο Κ. Μοσκώφ, "που αργά έχουν αρχίσει να εμφανίζονται πια και στον ελλαδικό χώρο, θα μετατρέψουν τώρα μες στα πιο προωθημένα στοιχεία τους την κοινωνική αίσθηση σε κοινωνική συνείδηση[...] Τα καινά δαιμόνια στην Ελλάδα εισάγονται κατά κύριο λόγο, σαν παράγωγα της ιδεολογικής ακτινοβολίας μιας προηγμένης Ευρώπης..."1.

Η φυσιολογική αντίδραση στο συντηρητισμό και την ακινησία της "άρχουσας" τάξης στην Ελλάδα θα επέλθει στον οικονομικό τομέα από την αύξηση των δραστηριοτήτων των αστών, στον πολιτικό τομέα από την ισχυροποίηση των εκπροσώπων της αστικής τάξης και την εξάπλωση της σοσιαλιστικής ιδεολογίας, και στον πνευματικό τομέα από το κίνημα του Δημοτικισμού.

Η μετά το 1900 οικονομική ανάπτυξη της χώρας ευνοήθηκε από την αύξηση του εξαγωγικού εμπορίου και της εμπορικής ναυτιλίας, την εισροή κεφαλαίων, την ανάπτυξη της βιομηχανικής παραγωγής και τη βελτίωση του πιστωτικού συστήματος. Οι συνακόλουθες κοινωνικές διεργασίες έφεραν στο προσκήνιο, κατά την πρώτη δεκαετία του αιώνα, την αύξηση των πιέσεων των μεσοαστικών και των μικροαστικών στρωμάτων. Άμεση συνέπεια της αντιπαράταξης των νέων δυνάμεων με τον παλαιό πολιτικό κόσμο υπήρξε -και μάλιστα μετά την τυπική έναρξη των διαφοροποιήσεων, που υπεδήλωνε η επανάσταση στο Γουδί- η

——————————————

1. Κ. Μοσκώφ, Εισαγωγικά στην ιστορία του κινήματος της εργατικής τάξης, Θεσσαλονίκη 1979 [ = νεότερη παρουσίαση των περιεχομένων του βιβλίου του: Η εθνική και κοινωνική συνείδηση στην Ελλάδα- Ιδεολογία του μεταπρατικού χώρου, Θεσσαλονίκη 1972], σ. 160-161.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/25.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κατίσχυση των νέων πολιτικών δυνάμεων, που στο πρόσωπο και την ακτινοβολία του Βενιζέλου θα βρουν την οργανική τους ταυτότητα.

Η εμφάνιση των αναρχικών σε μερικές από τις μεγαλύτερες πόλεις της Ελλάδας θα σημάνει κάποια μορφή πολιτικής αντίδρασης στις ενέργειες της άρχουσας τάξης -της οποίας πάντως τα όρια δεν είναι πάντα ευκρινή- κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Η αντίδραση, όμως, θα εκδηλωθεί με σπασμωδικές ενέργειες και δε θ' αποκτήσει ποτέ ευρύτερη απήχηση στις λαϊκές μάζες1.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1880 πρωτοπαρουσιάστηκαν στην Ελλάδα τα σημάδια της σοσιαλιστικής προπαγάνδας. Οι κυριότεροι πρωταγωνιστές της -η δραστηριότητα των οποίων θα δώσει το στίγμα της σοσιαλιστικής κίνησης, κατά τη βρεφική της ηλικία- ήταν ο Πλ. Δρακούλης, ο Στ. Καλλέργης και ο Ρόκος Χοϊδάς. Απ' αυτούς μόνο ο Δρακούλης με τις συχνές περιοδείες του και τις συχνότερες εκδόσεις του, θα επηρεάσει σημαντικά το σοσιαλιστικό κίνημα στην Ελλάδα ως τις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αιώνα. Το μήνυμα της ρωσικής επανάστασης του 1905 θα εντείνει τη δημιουργία του κατάλληλου κλίματος, ενώ μετά το 1907 η σοσιαλιστική ιδεολογία θα αποκτήσει περισσότερους οπαδούς. Η δεύτερη φάση του ελληνικού σοσιαλισμού θ' αρχίσει από την επίδραση της μελέτης του Γ. Σκληρού Το Κοινωνικόν μας ζήτημα, που αποτέλεσε την πρώτη προσπάθεια μαρξιστικής ερμηνείας ορισμένων από τα ελληνικά κοινωνικά φαινόμενα. Παράλληλα η διάχυτη ανάμεσα στις εργατικές τάξεις δυσαρέσκεια εναντίον της άρχουσας τάξης, θα οδηγήσει τους ηγέτες του νεαρού εργατικού κινήματος να εγκολπωθούν τα κηρύγματα του σοσιαλισμού· σ' αυτό συμβάλλουν οι σπουδασμένοι στο εξωτερικό προοδευτικοί διανοούμενοι, που συντονίζουν τις επικρίσεις τους εναντίον του πολιτικού και

——————————————

1. Πβ. Κ Μοσκώφ, ό.π. και Μ. Δημητρίου, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα, τόμ. 1: από τους ουτοπιστές στους μαρξιστές, Πλέθρον, Αθήνα 1985.

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/26.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κοινωνικού κατεστημένου και ζητούν κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Η κίνηση των "Κοινωνιολόγων" (επηρεασμένη από τα φαβιανά πρότυπα), που πρωτοστατεί και συνηγορεί υπέρ των μεταρρυθμίσεων με διαλέξεις και εκδόσεις των μελών της, θα βρει μεγαλύτερη ανταπόκριση στους κόλπους των δυσαρεστημένων εργατών και διανοουμένων. Η δραστηριότητα των σοσιαλιστικών ομάδων της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης σημειώνει κάποια πρόοδο, αν και οι ενέργειες των ηγετών τους περιείχαν πολλές αντιφάσεις και απουσίαζαν οι καθαρά προσδιορισμένοι στόχοι, σε μια προσπάθεια "ν' αγωνιστούν για την ταυτότητα και την καθιέρωσή τους μέσα σ' ένα εχθρικό περιβάλλον"1. Είναι η περίπτωση του Δρακούλη, που ίδρυσε το "Σύνδεσμο των εργατικών τάξεων της Ελλάδος" το 1909, της Federation, που ίδρυσε στη Θεσσαλονίκη το 1908 o A. Μπεναρόγια και άλλοι, και του Ν. Γιαννιού, που δημιούργησε το "Σοσιαλιστικό Κέντρο Αθηνών" το 1911.

H αντίδραση εναντίον της παλαιάς τάξης πραγμάτων ολοκληρώνεται την ίδια εποχή, στον πνευματικό τομέα, με τη μεγάλη αλλαγή που επαγγέλλεται το κίνημα του Γ. Ψυχάρη: συντάραξε τα λιμνασμένα νερά, σ' ένα χώρο όπου ο ρομαντισμός και ο κλασικισμός αποδείχτηκαν δύο μορφές ξεπερασμένης πια αυταπάτης. H πρώτη γενιά των δημοτικιστών θα περιπλανηθεί ανάμεσα στο νιτσεϊσμό και τις εθνικιστικές εξάρσεις, κάτι που θ' απομακρύνει το κίνημα από το ευρύτερο λαϊκό σώμα και θα οδηγήσει τη διανόηση του τόπου σε απογοητεύσεις. Με την είσοδο του 20ού αιώνα έγινε συνειδητό ότι η αναμενόμενη εθνική ανανέωση έπρεπε απαραίτητα να συμπεριλάβει τη δικαίωση της ζωντανής γλώσσας.

H εξαιρετικά έντονη αντίδραση του περίγυρου να δεχτεί το μήνυμα του δημοτικισμού θα οδηγήσει, μέχρι το τέλος της πρώτης δεκαετίας, σε ανακατατάξεις στόχων. Παράλληλα η συζήτηση στο Νουμά στα 1907-1909, με αφορμή το βιβλίο του 

——————————————

1. Γ. Λεονταρίτης, όπ., σ. 31.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/27.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Σκληρού, οδήγησε στο διχασμό των δημοτικιστών1. Η δεύτερη γενιά των δημοτικιστών, μεγαλωμένη σε περιβάλλον εχθρικό και εμπνευσμένη από τα ευρωπαϊκά ιδεολογικά ρεύματα, θ' ανοίξει νέους δρόμους παράλληλης δράσης· από τη μια πλευρά ορισμένοι βρίσκουν ότι τα πλαίσια του αναγεννητικού προγράμματος πρέπει να στενέψουν στα όρια του εφικτού, δηλαδή να συστηματοποιηθεί και να διδαχτεί η γλώσσα στα ελληνικά σχολεία· είναι η περίπτωση των εκπροσώπων του "Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού", που με κάποιους συμβιβασμούς έναντι της γλωσσικής ορθοδοξίας, επιδιώκουν ν' αρχίσει η αναγέννηση από το σχολείο. Από την άλλη πλευρά τα πιο τολμηρά και ριζοσπαστικά στοιχεία βρίσκουν πως η γλωσσική αλλαγή είναι συνυφασμένη με την κοινωνική μεταλλαγή, και γι' αυτό εγκολπώνονται τις σοσιαλιστικές ιδέες και διεξάγουν διμέτωπο αγώνα για την κοινωνικοποίηση του δημοτικισμού2. Η ταξική προέλευση των ηγετών του δημοτικισμού και η μέτρια επαφή τους με το σοσιαλισμό εξηγούν την απομάκρυνσή τους απ' αυτόν και το συμβιβασμό των περισσοτέρων με την αστική πολιτική. Ο αστικός φιλελευθερισμός, που ενσάρκωνε τώρα πια ο Βενιζέλος, θα γίνει το νέο πλαίσιο της δραστηριότητας των δημοτικιστών στο τέλος της περιόδου. Ουσιαστικά το γλωσσικό ζήτημα κομματικοποιείται και οι φιλοδοξίες των ηγετών μετριάζονται· η επαγγελία της αλλαγής θα συγχωνευτεί με τα ανορθωτικά κηρύγματα του βενιζελισμού και η γλωσσική αναγέννηση θα καταντήσει μια ουτοπία3.

——————————————

1. Για τη συζήτηση και τα δημοσιεύματα στο Νουμά βλ. Ρ. Σταυρίδη-Πατρικίου (επιμ.), Δημοτικισμός και κοινωνικό πρόβλημα, Ερμής, 1976.

2. "...Η σοσιαλιστική ιδεολογία των δημοτικιστών διανοουμένων παρουσιάζεται εξαιρετικά εύθραυστη. Ακόμη, όσο ο σοσιαλισμός και το εργατικό κίνημα κερδίζουν έδαφος στη βάση, τόσο μειώνεται η σημασία του διανοουμένου καθοδηγητή...". Ε. Μοσχονά, εισαγωγικό δοκίμιο με τίτλο "Ένας αιώνας Δημοτικισμού", στο: A. Πάλλη, Μπρουσός, Ερμής, ΝΕΒ, 1975, σ. λθ'.

3. Σαφή κριτική των συμβιβασμών των δημοτικιστών επιχειρεί η A. Φραγκουδάκη στο: Ο εκπαιδευτικός δημοτικισμός και ο γλωσσικός συμβιβασμός του 1911, Ιωάννινα 1977.

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/34/gif/28.gif&w=600&h=91520 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Προς το τέλος της περιόδου, την εθνική αναγέννηση, με μέσο τη διάδοση της δημοτικής γλώσσας και την εμπέδωσή της στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, ευαγγελίζεται το πνευματικό κίνημα του "Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού", οι εκπρόσωποι του οποίου αναλαμβάνοντας διμέτωπο αγώνα εναντίον των παραδοσιακών καθαρολόγων και των "ορθόδοξων" της (δημοτικιστικής) γλωσσικής καθαρότητας, επιχειρούν την καλλιέργεια της κοινής δημοτικής και τη διδασκαλία της στο σχολείο. Οι επαγγελίες για την εθνική ολοκλήρωση δεν ήταν δυνατό -σύμφωνα με τους εκπροσώπους του "Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού"- να πραγματοποιηθούν αν δεν υιοθετούσε το ελληνικό σχολείο το γλωσσικό όργανο του λαού· η δημοτική γλώσσα θα αποτελούσε το μέσο διά του οποίου θα βελτιωνόταν η επίδραση του σχολείου στα ελληνόπουλα και θα ευκολυνόταν η προσπέλαση του πατρογονικού πολιτισμού από ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Σε μια εποχή καθολικής σχεδόν επικράτησης της δημοτικής στη λογοτεχνία όφειλε -κατά την άποψη πάντα των αστών εκπροσώπων του "Εκπαιδευτικού δημοτικισμού"- η ελληνική κοινωνία να αποδεχτεί το κήρυγμα της γλωσσικής αλλαγής στο σχολικό δίκτυο, όχι μόνο γιατί η αρχαία γραμματική και το συντακτικό πολύ λίγο ωφέλησαν το έθνος, αλλά και επειδή η διδασκαλία της δημοτικής γλώσσας στο σχολείο θα έφερνε μαζί της τη βελτίωση των όρων μάθησης, επομένως και της διάδοσης της γνώσης. To ριζοσπαστικό τούτο έργο και την υλοποίηση των επαγγελιών του "Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού" φάνηκε ότι ενσαρκώνει, στα 1908, στο Βόλο το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο.

Β. ΒΟΛΟΣ: Η ΦΥΣΙΟΓΝΩΜΙΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΠΟΛΗΣ (1881-1914)

1. Πολιτική κατάσταση

Στην πολιτική φυσιογνωμία του Βόλου και της περιοχής του, διακρίνονται τα ίδια χαρακτηριστικά της γενικότερης ελληνικής νοοτροπίας, κατά την περίοδο 1881-1914. Οι πρώτοι κάτοικοι της

Σελ. 28
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Α΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 9
    20 Α. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    ΠΡΟΛΟΓΟΣ

    Η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος, αποτελεί την κύρια μέριμνα αυτής της μελέτης. Ουσιαστικά με απασχολεί η χρονική περίοδος της εξαετίας 1908-1914, η εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε -μετά τη διακοπή της λειτουργίας του- ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των "Αθεϊκών" του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη τον Ναυπλίου.

    Η Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης, ο επιστημονικός αυτός κλάδος αναπτυσσόμενος μόλις τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας, επιζητεί να καταδείξει τα όρια του φαινομένου που καθιστά την εκπαίδευση σημαντικό παράγοντα των κοινωνικών εξελίξεων στη χώρα μας κατά τη νεότερη και τη σύγχρονη εποχή. Στο πλαίσιο αυτό η έρευνα για τα σχολεία και το εκπαιδευτικό σύστημα, και μάλιστα για τις περιπτώσεις όπου επιχειρήθηκαν μεταρρυθμίσεις και εκσυγχρονισμοί, αποκτά μεγάλη σημασία. Η σύνθεση της ιστορίας του βολιώτικου Σχολείου φιλοδοξεί να συμβάλλει στη μελέτη των εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων, που επιχειρήθηκαν στην πατρίδα μας.

    Αν και η ιστορία του Σχολείου αποτελεί το επίκεντρο του ενδιαφέροντός μου, δεν παραγνωρίζω τη σημασία της πολιτικής,