Συγγραφέας:Χαρίτος, Χαράλαμπος
 
Τίτλος:Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:20
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:2ος από 2 τόμους
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Βόλος
 
Χρονική κάλυψη:1908-1911
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου αυτού είναι η ιστορία του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου, του σχολείου που ίδρυσε ο Δήμος Παγασών (Βόλου) εγκρίνοντας την εισήγηση του Δημητρίου Ι. Σαράτση και του οποίου διευθυντής υπήρξε ο Αλέξανδρος Π. Δελμούζος. Ουσιαστικά ο συγγραφέας ασχολείται με τη χρονική περίοδο της εξαετίας 1908-1914, με την εποχή δηλαδή κατά την οποία ιδρύθηκε και λειτούργησε το Σχολείο του Βόλου και δημιουργήθηκε –μετά τη διακοπή της λειτουργίας του– ο θόρυβος εναντίον των δημιουργών του, καθώς και εναντίον των στελεχών του Εργατικού Κέντρου της πόλης, γνωστός ως υπόθεση των «Αθεϊκών» του Βόλου, με κατάληξη τη Δίκη τον Ναυπλίου. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα απάνθισμα αντιπροσωπευτικών κειμένων της εποχής, που αφορούν στην ίδρυση, τη λειτουργία και τη δικαστική δίωξη του Παρθεναγωγείου. Περιλαμβάνονται εκεί η Εισηγητική Έκθεση για την ίδρυση του Σχολείου και η σχετική απόφαση του Δήμου Παγασών, δύο από τους δημόσιους απολογισμούς του διδακτικού έργου, η αλληλογραφία των πρωταγωνιστών του Σχολείου, η απόφαση για την κατάργησή του και το Κατηγορητήριο που διατυπώθηκε εναντίον τους, και στο τέλος καταχωρίζονται δείγματα από την απήχηση που είχε η λειτουργία του Σχολείου στην κοινή γνώμη και τις μαθήτριές του.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 13.21 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 49-68 από: 476
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/49.gif&w=600&h=915 20 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Η ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΩΝ

Στις ακόλουθες σελίδες δημοσιεύονται εκατόν εξήντα εννέα (169) επιστολές, που έστειλαν ή δέχτηκαν οι πρωταγωνιστές του βολιώτικου Παρθεναγωγείου, ο Δημήτρης Σαράτσης και ο Αλέξανδρος Δελμούζος. Η εποχή κατά την οποία γράφηκαν και στάλθηκαν οι επιστολές είναι η περίοδος 1908-1914, κατά τη διάρκεια της οποίας λειτούργησε το Ανώτατο Δημοτικό Παρθεναγωγείο Βόλου (στη συνέχεια θα αναφέρεται συντομογραφικά: Α.Δ.Π.) και συνέβησαν τα γεγονότα, που συνοπτικά ονομάζουμε «Αθεϊκά» του Βόλου, εποχή δηλ. των δικαστικών περιπετειών που υπέστησαν οι πρωτεργάτες του Σχολείου, από την πρώτη εκτόξευση των κατηγοριών εναντίον τους (και εναντίον άλλων προσώπων σχετιζομένων με το Παρθεναγωγείο ή το Εργατικό Κέντρο του Βόλου ή και γενικότερα το δημοτικισμό), ως και τη διεξαγωγή της Δίκης του Ναυπλίου.

Κεντρικός άξονας και συνδετικός κρίκος όλων των επιστολών είναι το Σχολείο του Βόλου, η ίδρυσή του, η λειτουργία του, οι διώξεις εναντίον του και η δικαίωσή του. Από την πλούσια αλληλογραφία των Πρωταγωνιστών επιλέχτηκαν και δημοσιεύονται αποκλειστικά όσες περιέχουν αναφορές στο βολιώτικο Σχολείο. Βεβαίως δεν ισχυρίζομαι ότι οι δημοσιευόμενες εδώ επιστολές αποτελούν το σύνολο των επιστολών που έστειλαν ή δέχτηκαν οι αλληλογράφοι κατά την ίδια εποχή. Πολλές ίσως λανθάνουν ή

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/50.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

έχουν καταστραφεί, καθώς μάλιστα δεν έχει γίνει ακόμη η δημοσίευση των περιεχομένων των αρχείων των δύο Πρωταγωνιστών. Σε αρκετά σημεία των δημοσιευόμενων επιστολών εννοείται ή συμπεραίνεται η ύπαρξη και άλλων επιστολών προς και από τα ίδια πρόσωπα. Εδώ δημοσιεύονται μόνο αυτές που αποκάλυψε η προσωπική έρευνα στα οικεία αρχεία.

Η έρευνα και η αντιγραφή των επιστολών έγιναν με την άδεια των θυγατέρων του Δημ. Σαράτση και της υπεύθυνης της Δημοτικής Βιβλιοθήκης της Άμφισσας, που κατέχουν αντίστοιχα τα κατάλοιπα τον Δ. Σαράτση και του Α. Δελμούζου.

Το μεγαλύτερο μέρος του συνόλου των δημοσιευόμενων επιστολών, (137), πρωτοπαρουσιάστηκε στον τόμο που εξέδωσε το 1980 η Εταιρεία Θεσσαλικών Ερευνών στο Βόλο, με τον ίδιο τίτλο. Στον τόμο εκείνο των 358 σελίδων είχαν κατανεμηθεί οι επιστολές σε τρία μέρη: το πρώτο περιλάμβανε επιστολές των Σαράτση-Δελμούζου της περιόδου 1908-1910, το δεύτερο επιστολές των ίδιων της περιόδου 1911-1914, και το τρίτο επιστολές που έστειλαν ή δέχτηκαν οι Πρωταγωνιστές σε και από τρίτα πρόσωπα. Κάθε περίοδος περιλάμβανε εκτεταμένη εισαγωγή σχετική με τον ιστορικό περίγυρο των αναφερομένων γεγονότων και σχετικό υπομνηματισμό σημείων των κειμένων. Η έκδοση εκείνη έγινε με μέθοδο φιλολογικής παρουσίασης του κειμένου κατά φύλλο, σελίδα και στίχο.

Στην τωρινή δημοσίευση επιχειρήθηκε να απλοποιηθεί η έκδοση των επιστολών. Το κείμενο κάθε επιστολής παρουσιάζεται σε συνεχή λόγο. Οι επιστολές εδώ δημοσιεύονται κατά τη χρονική σειρά της γραφής τους (όπου λείπουν οι χρονολογικές ενδείξεις, έγινε προσπάθεια να αποκατασταθεί η χρονική τους σειρά από εσωτερικά στοιχεία). Μικρή εξαίρεση της χρονικής προτεραιότητας αποτελεί η πρώτη ομάδα των επιστολών Δελμούζου που απευθύνονται στη μνηστή του, για να μη διαταραχτεί το ενιαίο ύφος των επιστολών αυτών.

Κάθε επιστολή αριθμείται κατά τη χρονική της σειρά και φέρει

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/51.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ως τίτλο τα ονόματα τον αποστολέα και παραλήπτη, καθώς και τις ενδείξεις τόπον και χρόνον γραφής της. Τα κείμενα παρουσιάζονται με την ορθογραφική και τονική μορφή, που είχαν τα πρωτότυπα. Καταργείται σιωπηρά η υπογεγραμμένη. Σιωπηρά επίσης γίνεται η αποκατάσταση των (συχνών) εμφανών συντομογραφιών. Ελάχιστες φορές γίνεται αποκατάσταση παραδρομών. Τα σημεία, όπου υπήρξε δυσχέρεια ανάγνωσης λέξεων ή φράσεων, δηλώνονται με αποσιωπητικά μέσα σε αγκύλες. Επίσης σε αγκύλες μπαίνουν (σε ελάχιστες περιπτώσεις) λέξεις που προφανώς λείπουν, για να αποκατασταθεί το νόημα των γραφομένων. Τέλος σε αγκύλες μπαίνουν ενδείξεις για το χώρο γραφής ορισμένων λέξεων ή φράσεων, π.χ. [περιθώριο].

Στο τέλος τον κειμένου κάθε επιστολής επιχειρείται σύντομη περιγραφή του χειρογράφου και σχολιάζονται ή διασαφηνίζονται ορισμένα σημεία των κειμένων. Δεν τίθεται θέμα εξαντλητικού σχολιασμού των κειμένων. Τα σχολιαζόμενα σημεία υποδεικνύονται με αριθμητικούς δείκτες στις οικείες λέξεις του κειμένου των επιστολών. Η παραπομπή σε βιβλιογραφικές ενδείξεις προϋποθέτει την ανάγνωση του οικείου πίνακα, που περιέχεται στον πρώτο τόμο.

Από τις 169 συνολικά επιστολές, που δημοσιεύονται εδώ, οι 137 είχαν πρωτοπαρουσιαστεί στην έκδοση του 1980, όπως προδηλώθηκε. Προστέθηκαν στην παρούσα έκδοση 25 επιστολές από την "Αλληλογραφία της Π.Σ. Δέλτα" (στις επιστολές αυτές τηρείται το κείμενο της πρώτης δημοσίευσης χωρίς περιγραφή του χειρογράφου). Από τις σημειώσεις, που συνοδεύουν τις επιστολές αυτές, όσες ανήκουν στον πρώτο επιμελητή αναφέρονται με την ένδειξη: (Ξ.Λ.), μία από το αφιέρωμα του περιοδικού "Νέα Εστία", και έξι ανέκδοτες και το συμπλήρωμα μιας ακόμη (αυτές που έχουν αρίθμηση: 19, 23, 24, 25, 26, 34 και 38).

Από τις επιστολές αυτές: 23 γράφηκαν το 1908, 12 το 1909, 29 το 1910, 52 το 1911, 22 το 1912, 7 το 1913 και 24 το 1914. Από το σύνολο των επιστολών οι 80 έχουν αποστολέα τον Αλ.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/52.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Δελμούζο, 38 το Δημ. Σαράτση, 16 την Πην. Χριστάκου, 15 την Πην. Δέλτα, 5 τον Δ. Πετροκόκκινο, 4 το Βλ. Γαβριηλίδη, 3 το Φιλ. Αλεξίου, και ανά μία τους Γ. Δροσίνη, Μ. Τσιριμώκο, Γ. Αθανασιάδη, Κ. Λυκιαρδόπουλο, Σ. Σκίπη, Χ. Δημητρίου, Καλλίμαχο και τον Εκπαιδευτικό Όμιλο. Αντίστοιχα παραλήπτες των επιστολών φέρονται οι εξής: Δελμούζος 74 (μία απευθύνεται στον Α. Δάρλα, αλλά ουσιαστικά στο Δελμούζο), Σαράτσης 52, Φροσύνη Μαλικοπούλου-Δελμούζου 20, Πην. Δέλτα 11, Λουκάς Δελμούζος 5 και ανά μία οι: Ι. Δραγούμης, Μ. Τσιριμώκος, Π. Χριστάκου, Γιώργος Πολίτης, Νικόλαος Πολίτης, Γιάννης [πιθανότατα Αποστολάκης] και Εκπαιδευτικός Όμιλος.

Από τους αλληλογράφους της συλλογής οι σημαντικότεροι (και από τον αριθμό των ανταλλασσόμενων επιστολών) είναι ο Δημ. Σαράτσης και ο Αλ. Δελμούζος. Ο πρώτος υπήρξε ο ιδρυτής τον Παρθεναγωγείου και το κύριο μέλος της Εφορείας του, που είχε τη φροντίδα για τη λειτουργία του Σχολείου· ήταν εξάλλου ο Σαράτσης ένα σημαίνον πρόσωπο της κοινωνικής ζωής του Βόλου, πολιτική προσωπικότητα και φιλελεύθερος διανοούμενος, ενώ η επιστημονική του κατάρτιση του εξασφάλιζε τη φήμη μιας από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της πόλης του. Όταν ιδρύθηκε το Παρθεναγωγείο ήταν 37 χρονών και όταν έγινε η Δίκη του Ναυπλίου ήταν ήδη 43. Κατά τη διάρκεια των γεγονότων του Παρθεναγωγείου και των "Αθεϊκών" βρίσκεται στο Βόλο, από όπου στέλνει και όπου δέχεται το σύνολο σχεδόν των επιστολών που δημοσιεύονται. Από την άλλη πλευρά, ο Α. Δελμούζος ήταν 28 χρονών όταν ανέλαβε τη διεύθυνση του Σχολείου, και 34 όταν έγινε η Δίκη. Ανήσυχος χαρακτήρας και καλλιεργημένος νους, ανέλαβε τη θέση του Βόλου παραμερίζοντας, όταν επέστρεψε από τη Γερμανία όπου σπούδασε, τις φιλοδοξίες ακαδημαϊκής καριέρας στην πρωτεύουσα, για να αναλάβει το δύσκολο ρόλο του εκπαιδευτικού σε μια επαρχιακή πόλη, επειδή προσδοκούσε αυτή την εποχή τη γλωσσοεκπαιδευτική αναγέννηση τον ελληνικού σχολείου. Στις επιστολές του παρουσιάζεται ρομαντικός και τρυφερός,

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/53.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ονειροπόλος κάποτε, ιδίως κατά την περίοδο της λειτουργίας του Σχολείου, πραγματιστής και μεθοδικός αργότερα, όταν πιέζεται ψυχολογικά από την εκκρεμότητα της δίκης. Είναι χαρακτηριστικό ότι διατηρεί επικοινωνία με σημαντικές προσωπικότητες της κοινωνικής ζωής του φιλελεύθερου-δημοτικιστικού χώρου, όπου κι ο ίδιος ανήκει. Την πρώτη ομάδα των επιστολών τον απευθύνει στην μετέπειτα σύζυγό του, Φροσύνη Μαλικοπούλου, κατά κανόνα από το Βόλο, όπου εργάζεται κατά την περίοδο Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου του 1908· η αλληλογραφία τους -όπως είναι εύλογο- σταματά αφότου γίνεται ο γάμος τους και η Φροσύνη εγκαθίσταται στο Βόλο. Από το Βόλο επίσης στέλνονται οι επιστολές προς τον αδελφό του Λουκά, προσωπικότητα αξιόλογη αλλά ταραγμένη ψυχολογικά, και προς τους ομοϊδεάτες του και φίλους του. Κατά τις πρώτες σχολικές διακοπές -το καλοκαίρι τον 1909- ταξιδεύει στην Ευρώπη από όπου αλληλογραφεί με το Σαράτση για υποθέσεις του Σχολείου τους. Και το επόμενο καλοκαίρι -του 1910- παραθερίζει στη Σκόπελο, από όπου αλληλογραφεί. Μετά τα γεγονότα του Φεβρουαρίου-Μαρτίου του 1911, το κλείσιμο του Σχολείου και την έναρξη της δικαστικής δίωξης, παραμένει στο Βόλο μέχρι το Μάιο, ενώ από τον Ιούνιο του ίδιου χρόνου εγκαθίσταται στην Αθήνα. Από εκεί διεξάγεται η (πυκνή) αλληλογραφία του με το Σαράτση, που γίνεται πυκνότερη όσο οι δικαστικές διαδικασίες βρίσκονται σε έξαρση· η επικοινωνία του με το Σαράτση κορυφώνεται τους πρώτους μήνες του 1914, όταν επίκειται η διεξαγωγή της Δίκης. Τα τελευταία γράμματα της περιόδου ανταλλάσσονται μεταξύ των δύο ανδρών κατά την εποχή της συγκρότησης του τόμου με τα Πρακτικά της Δίκης (καλοκαίρι του 1914).

Από τους υπόλοιπους αλληλογράφους, 16 επιστολές δημοσιεύονται με αποστολέα την Πηνελόπη Χριστάκου, φιλόλογο καθηγήτρια, που δίδαξε στο Παρθεναγωγείο κατά την τρίτη χρονιά της λειτουργίας του (1910-11) και ηρωίδα του επεισοδίου με τον Επίσκοπο Γερμανό. Οι πρώτες επιστολές της, που διαθέτουμε, αφορούν την πρόσληψή της στο Α.Δ.Π. και γράφηκαν το καλοκαίρι

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/54.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

του 1910· οι υπόλοιπες γράφηκαν το 1911 και αφορούν τις εξελίξεις μετά το κλείσιμο του Σχολείου. Όλες απευθύνονται στο Δελμούζο, αν και μία απ' αυτές έχει παραλήπτη τον ταμία του Σχολείου, ενώ δύο ακόμη τη σύζυγο του Δελμούζου, τη Φροσύνη. Πέντε επιστολές του Δημ. Πετροκόκκινου απευθύνονται στο Δ. Σαράτση, με την ιδιότητά του του ταμία του Εκπαιδευτικού Ομίλου, με τον οποίο διατηρούσε επικοινωνία ο Σαράτσης από το Βόλο. Τέσσερις επιστολές προς το Δ. Σαράτση απευθύνει ο Βλάσης Γαβριηλίδης, εκδότης της εφημερίδας «Ακρόπολις» και αφορούν τη δημοσιογραφική υποστήριξη των στελεχών του Παρθεναγωγείου. Επιστολές υποστήριξης και συμπάθειας προς τους κατηγορηθέντες πρωταγωνιστές είναι κι αυτές που στέλνουν οι: Φιλ. Αλεξίου, δημοτικιστής δάσκαλος από το Βόλο, Σωτ. Σκίπης, ο ποιητής, Κων. Λυκιαρδόπουλος, γονέας μαθητρίας του Α.Δ.Π., Καλλίμαχος, κληρικός των Πατριαρχείων της Αλεξάνδρειας, και Γ. Αθανασιάδης, ο ποιητής. Καταχωρίζεται επίσης ένα δείγμα υβριστικής επιστολής εναντίον του Δελμούζου. Τέλος οι επιστολές που στέλνονται από και προς τον Ίωνα Δραγούμη, το Μάρκο Τσιριμώκο, ή συλλογικά στα μέλη της επιτροπής του Εκπαιδευτικού Ομίλου, αφορούν τη δράση του Ομίλου και τη συμπαράσταση των μελών του προς τους διωκόμενους πρωταγωνιστές του βολιώτικου Σχολείου.

Επιστολές των ίδιων αλληλογράφων, της ίδιας εποχής και με περιεχόμενο παρόμοιο με το αντικείμενο της παρούσας συλλογής, δεν έχουν δημοσιευτεί, από όσο γνωρίζω. Σημαντική εξαίρεση αποτελούν: η «Αλληλογραφία της Π.Σ. Δέλτα», (που επιμελήθηκε ο Ξ. Λευκοπαρίδης στις εκδόσεις της Εστίας, το 1956), και το αφιέρωμα στον Α. Δελμούζο του περιοδικού Νέα Εστία τχ. 750 της 1ης-10-1958, σσ. 1443-1448 και 1464-1471. Στην πρώτη περιέχονται, μεταξύ άλλων, και επιστολές που αντάλλαξαν οι Δελμούζος-Δέλτα, κατά την περίοδο 1909-1911 και περιεχόμενο που άπτεται άμεσα ή έμμεσα με το Σχολείο του Βόλου. Στο αφιέρωμα επίσης της Νέας Εστίας δημοσιεύονται επιστολές των:

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/55.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Γ. Δροσίνη, Α. Καρκαβίτσα, Ν. Χατζηδάκη, Ι. Δραγούμη και Δ. Σαράτση προς τον Αλ. Δελμούζο, με θεματολογία και εποχή, που συμπίπτουν με τα περιεχόμενα της παρούσας συλλογής· δημοσιεύονται επίσης εκεί δεκαοκτώ αποσπάσματα επιστολών του Δελμούζου προς τη μνηστή του, του 1908. Στη δημοσίευση της Νέας Εστίας παρατηρούνται ορισμένες παραλείψεις και κακοαναγνώσεις.

1

ΑΛ. ΔΕΛΜΟΥΖΟΣ 1908, Αθήνα

ΦΡΟΣΥΝΗ

Ήξερα μόνο την αγάπη και την καλοσύνη Σου αλλά τη δύναμή Σου μου την έκρυβες. Το χθεσινό Σου γράμμα άνοιξε εμπρός μου ένα κόσμο άλλον· αληθινά μεγάλωσες μαζί και την πεποίθησι στον εαυτό μας και στο μέλλον. Ούτε παίζοντας δε θα Σε ειπώ πια "παιδί"1. Είσαι ο σύντροφός μου, ο βοηθός μου, ο συνεργάτης μου για ένα ιδανικό που δεν θα ταφήσωμε να πέση ποτέ ! Άλλοι χτίζουν παλάτια στον αέρα και η φαντασία τους κυνηγά στα σύννεφα άπιαστες σκιές. Εμείς θέλομε ένα σπιτάκι στερεό απάνω στην καλοθεμέλειωτη γη μας. Δύσκολο πράγμα μέσα στον ωκεανό των προλήψεων που βασιλεύουν στον τόπο μας, τον τόπο των λογάδων και των ονειροπλόκων. Αλλά η δυσκολία θάναι η χαρά και η ευτυχία μας. Θα τα βγάλωμε πέρα όσο κι αν μας πολεμήσουν οι

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/56.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

κοινωνικές συνθήκες: το παιδί και με το παιδί η νέα γενιά μας πρέπει να απαντήση ελεύθερα και να ζήση ζωή πραγματική. Τα είδωλα του δασκαλισμού πρέπει να γκρεμισθούν. Μέσα στους λίγους εργάτες θα κάμωμεν και μεις ό,τι μπορούμε και μπορούμε πολύ γιατί είσαι φτερά στα φτερά μου. Σιγά σιγά θα δημιουργούμε ένα σπιτάκι αγνό και στερεό. Ευλογώ την ώρα που Σε γνώρισα.

Χθες είχα ανταμώσει το διευθυντή της [...]. Σου είχα μιλήσει για το σχολείο του. Μου μιλούσεν τόσην ώρα και στα λόγια του έβλεπα τον έμπορο που ξέρει τι κερδοσκοπικό έδαφος παρουσιάζουν το κοινωνικό μας σκοτάδι και η κολακεία των προλήψεων του έθνους. Έφυγα από κοντά του με αηδία. Σήμερα τα πρωί πήγα στις παιδαγωγικές διαλέξεις ενός συναδέλφου μου, του κ. Εξαρχόπουλου2 ! Τον άκουσα δυο ώρες και σ' όλο αυτό το διάστημα κάτι τι φώναζε μέσα μου: όχι, όχι, όχι. Δεν θα γίνη, δεν πρέπει να γίνη ό,τι θέλετε, Σεις, Γιατί ο πόθος Σας, η εντιμότης και η εργασία Σας είναι δολοφονία της ζωής ενός λαού ολοκλήρου. Δεν μπορείς να φαντασθής τι επικίνδυνοι που είναι όλοι αυτοί οι άνθρωποι, που επιστημονικοποιούν το φαινόμενον. Ο σχολαστικισμός ήτανε ως τα τώρα λιγώτερο επικίνδυνος γιατί του έλειπε η μέθοδος. Τώρα όλοι τους προσπαθούν να τον επιβάλλουν με μέθοδο.

Ή πρέπει να γυρίσουν ή να λείψουν από την μέση. Εσένα αρέσει ο πόλεμος και Σε συγκινούν δόξες, τιμές και πλούτη. Πόσα έχω να Σου ειπώ και όλα έρχονται τώρα στο νου μου και θέλουν όλα μαζί να πετάξουν με μιας σιμά Σου. Είναι στιγμές που δεν μπορώ να τους επιβάλω τάξι. Και έτσι άτακτα, ανήσυχα και όμορφα δεν ταφήνω, να Σε σκοτίσουν. Νάσουν εδώ πέρα, νάμαστε τώρα μόνοι μας... Θαρθή η ώρα μας. Άκου κάτι που θα Σευχαριστήση. Χθες βράδυ ήμουν στο Ναύσταθμο. Είδα το Δημήτρη και του τα είπα όλα. Είναι σύμφωνος μαζί μου γιατί με ξέρει. Πες του το όταν έρθη ο αδερφός Σου, ας εξέταση παντού, ας ρωτήση, ας μάθη3. Από τους συναδέλφους του με γνωρίζουν πολλοί. Ας ρωτήση όποιον με γνωρίζει καλόν, κακόν, στραβόν και ανάποδον. Τώρα θα πάρω θέση ή δημοσία ή ιδιωτική, αλλά τέτοιαν ώστε να με

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/57.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

ικανοποιή υλικώς - να μη ξοδεύω πια από τα κεφάλαιά μου και να μου αφίνη αρκετόν καιρό για τις επιστημονικές μου εργασίες. Τα Χριστούγεννα μπορεί να το κάνωμε επισήμως γνωστό. Και τώρα πρέπει να καθήσω λίγο ήσυχος, να συγκεντρωθώ και να δημοσιεύσω δύο τρεις εργασίες που έχω έτοιμες4. Ακόμα αυτός o λίγος καιρός πρέπει να περάση γιατί η κατάσταση του Λουκά5 είναι τώρα τέτοια ώστε δεν επιτρέπεται να του δώσω νέες συγκινήσεις. Όχι ότι φοβάμαι, μήπως αρνηθή. Με ξέρει κι' αυτός καλά, ξέρει πως δεν παίρνω τη ζωή ρωμαντικώτερη από ό,τι είναι, πως δεν παίζω ποτέ μου, με αγαπά ακόμα και με εκτιμά πολύ, έστω σέβεται και θα σεβασθή κάθε πόθο μου και όνειρό μου. Έτσι είναι και οι άλλοι δικοί μου. Όλοι θα Σαγαπήσουν όπως αξίζεις, θα εκτιμήσουν την αγάπη και τη θέλησή μας και θα πούνε το "ναι" με την καρδιά τους. Ο Λουκάς ησύχασε τώρα. Θα φύγη σε λίγο για τα Σάλωνα. Τις δουλειές του σπιτιού μας τις ανέλαβα προσωρινώς εγώ ώσπου να ησυχάση εντελώς. Το Σεπτέμβριο-Οκτώβριο θα γίνη κατά πάσαν πιθανότητα η εγχείρηση του Δημήτρη, -που είναι τώρα καλά- και η Τύχη ας δώση να επιτύχη. Λίγες μπόρες που θα περάσουν γρήγορα και θ' αφήσουν σε λίγο και τη δική μας ώρα ναρθή γαλανή και ωραία. Άσε τα παιδάκια νανυπομονούν και τον κόσμο να λέη. Τι θα πη; πως αγαπιώμαστε; Η αγνότης και η ειλικρίνεια μας επιτρέπει να φωνάζωμε την αγάπη μας σ' όλον τον κόσμο. Θα επιβάλη σεβασμό σ' όλα τα φλύαρα στόματα. Η συγκατάθεση του αδερφού σου ας μη Σε σκοτίζη πολύ. Και αν ακόμα αρνηθή ή μας φέρη εμπόδια, τα εμπόδια αυτά πάλι ολιγοχρόνια θάναι. Τότε θαναγκασθώ να διπλασιάσω την εργασία μου και να επιταχύνω την ώρα που θα του δείξη ολοφάνερα ότι αν δεν έχω πλούτη υλικά, κάτι έχω όμως μέσα μου που αξίζει και θέλει να υψωθή ισάξιο με το δικό Σου ηθικό πλούτο. Ακόμα και κάτι άλλο που θα Σευχαριστήση. Ο Μάρκος Τσιριμώκος μού παράγγειλε να πάω στην Κηφισσιά γιατί τούγραψαν από την Πόλη οι δυνατώτεροι δημοτικισταί πως θέλουν πια να πολιτευθούν λογικώτερα6. Ίσως να συμφωνήσουν με τη γνώμη μου. Αυτό θάναι μεγάλο κέρδος.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/58.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Γιατί θα ενωθούμε όσοι είμαστε χωρισμένοι ως τα τώρα και κείνοι διαθέτουν αρκετά κεφάλαια που ίσως επιτύχουν το όνειρο του σχολείου. Θα ιδώ και θα Σου γράψω. Τώρα θα Σ' αφήσω -αλλά πάλι δεν το κάνω, μου μένει χαρτί ακόμα για να Σε κρατήσω περισσότερο κοντά μου. Ήταν λες βάρκα με πανί και μέσα ένας μόνον άνθρωπος. Αλήθεια, ένας άνθρωπος που κοίταζε τα παράθυρά Σου μέσα στην Ανατολή ! Δεν βλέπεις, λες, μακριά ! Και γω δεν Σείδα, μα μέσα στην Ανατολή ήταν και μια εικόνα που δε θα λησμονήσω ποτέ μου. Άσε με Καλή μου να Σου σφίξω το χέρι όσο να πονέσης και ο πόνος να Σου ειπή, ό,τι δεν τολμούν να ψιθυρίσουν τα χείλη.

δικός Σου πάντα

Αλέκος

Τρίτη - μεσημέρι

* Επιστολή 4σέλιδη, σχημ. 14 Χ 20 εκ. Γραμμένες όλες οι σελίδες. Δεν υπάρχει χρονολόγηση. Πιθανότατα γράφηκε την άνοιξη του 1908. Δημοσιεύεται ολόκληρη στη Νέα Εστία, σσ. 1464-66.

1. Η συνηθισμένη (τρυφερή) προσφώνηση του Δελμούζου στη Φροσύνη -σ' όλες τις επιστολές αυτής της περιόδου- είναι: "Παιδί"!

2. Νικ. Εξαρχόπουλος (1875-1960). Ο μετέπειτα (από το 1912) καθηγητής Παιδαγωγικής στο Πανεπιστήμιο. Την περίοδο 1907-1910 υπηρετεί ως επιθεωρητής των Γυμνασίων και Ελληνικών σχολείων Πελοποννήσου. Εκπρόσωπος από τότε της συντηρητικής, σχολαστικής, αγωγής.

3. Ο δεσμός του Δελμούζου με τη Φροσύνη Μαλικοπούλου παρέμενε ανεπίσημος· φαίνεται ότι ο αδελφός της Φροσύνης Κων. Μαλικόπουλος, αξιωματικός του Β. Ναυτικού, είχε αντιρρήσεις ως προς την οικονομική κατάσταση του μελλοντικού γαμπρού του· ήταν άλλωστε ο προστάτης της οικογένειας, αφού είχε πεθάνει ο πατέρας τους,

4. Πιθανότατα οι μελέτες για το γλωσσικό, που με τον τίτλο "Πρόσωπα και πράγματα" δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα Ακρόπολις (3-7 Ιουνίου 1908).

5. Ο κατά πέντε χρόνια μεγαλύτερος αδελφός του Αλέξανδρου, που αυτή την περίοδο έχει προβλήματα ψυχικής υγείας.

6. Στην Κωνσταντινούπολη ανέπτυσσε δραστηριότητα, από το 1905, το "Αδερφάτο της Εθνικής γλώσσας" με ιθύνοντα νου το γιατρό Φωτ. Φωτιάδη και σκοπό να πείσει για την αξία της δημοτικής γλώσσας στη δημόσια ζωή του έθνους και την εκπαίδευση. (Βλ. Γ. Παπακώστα, Ο Φώτης Φωτιάδης και το Αδελφάτο της Εθνικής γλώσσας - η αλληλογραφία, ΕΛΙΑ, Αθήνα 1985).

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/59.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

2

ΑΛ. ΔΕΛΜΟΥΖΟΣ                                        1908, εν πλω

ΦΡΟΣΥΝΗ                                                       προς Βόλο

Μια μεγάλη σάλα σχεδόν άδεια μ' αφήνει ήσυχο να ξεφυλλίσω κάτι βιβλία. Κοιμήθηκα 8 ώρες σα μικρό παιδί. Ο ύπνος μου απόψε ήτανε βαρύς. Πρώτη φορά από τότε που Σε γνώρισα που δεν ήρθες στ' όνειρό μου.

Η θάλασσα άκουσε την παράκλησή μου και δεν ταράχτηκε καθόλου.

Τώρα είναι μεσημέρι, περνάμε ωραία μέρη, μα η ομορφιά τους δε με αλλάζει καθόλου.

Το στερεοελλαδίτικο κεφάλι είναι ανήσυχο σαν την ψυχή Σου. Δεν ξέρει τι θα βρη εκεί που πάει.

Από το παραθύρι αντίκρυσα το Τρίκερι1. Σε λίγο θάμαι στο Βόλο· Σ' αφήνω για να σκύψω πάλι στο βιβλίο. Συμπάθησέ με.

* κολοβή επιστολή σε μονόφυλλο, σχημ. 11x18 εκ. Γραμμένη μόνο recto. Γράφηκε στο πλοίο, που μετέφερε το Δελμούζο στο Βόλο, πιθανότατα στις 29 ή 30 Σεπτεμβρίου 1908. Δε δημοσιεύεται στη Νέα Εστία.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η συγκοινωνία Αθήνας - Βόλου γινόταν συνήθως με πλοίο, από τον Πειραιά, μέσω του νότιου Ευβοϊκού και Μαλιακού κόλπου, όπως μέχρι το τέλος της 10ετίας του 1950.

1. Χωριό στην άκρη της χερσονήσου του Πηλίου, στην είσοδο του Παγασητικού κόλπου.

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/60.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

3

ΑΛ. ΔΕΛΜΟΥΖΟΣ                                   1908, Βόλος

ΦΡΟΣΥΝΗ

Μέσα σ' ένα εστιατόριο ώρα 7 βρήκα τον καθηγητή των φυσικών επιστημών1. Καλός άνθρωπος, ειλικρινής, αλλά και ο ίδιος τομολογεί πως δεν έχει διδάξει ποτέ του όπως εγώ θέλω. Τον κάνω προσεκτικό πως θέλει δουλειά και προετοιμασία μεγάλη, αλλά μου απαντά πως δεν έχει πολύν καιρό διαθέσιμο. Του υπόσχομαι να τον παρακολουθώ στην αρχή, να τον οδηγώ κτλ. φαίνεται, πως διστάζει... Αυτός είναι o κυριώτερος καθηγητής του σχολείου. Τάλλο προσωπικό ακόμη δεν το γνώρισα. Και πάλι Σου λέω πως θα κάμω ό,τι υποχωρήσεις μου επιτρέπει το έργο που αναλαβαίνω να κάμω αλλά ίσα με ένα σημείο: οι υποχωρήσεις να μην καταστρέψουν το σκοπό.

Έχω πράγματι μεγάλη ελευθερία, όλοι έχουν απόλυτη πεποίθησι σε μένα, δεν αντιλέγουν όπου δεν ξέρουν, λυτά μου άφησαν τα χέρια μου, αλλά το προσωπικό!..

Αν ήθελε το δημοτικό συμβούλιο να ψηφίση συμπληρωματική πίστωση για να πάρω κανέναν καλόν. Ακόμα κι' από το μισθό μου αφίνω κάτι, μόνο να γίνη...

Σε στενοχωρώ με τέτοια ζητήματα, αλλά το θέλεις. Σενδιαφέρουν και Σένα αφού ο θεός μου είναι ένας. Άφισα την αγάπη Σου κι ήρθα εδώ πέρα για ένα ιδανικό, πρέπει να προχωρήση. Να ! άλλος καθηγητής έρχεται· πρέπει να μιλήσω μαζί του. Μα δεν Σ' αφίνω πριν Σε φιλήσω γλυκά.

Πέφτω να κοιμηθώ. Ώρα 11. Θέλω κάτι να πούμε. Μη στεναχωριέσαι. Κοίτα την υγεία Σου και συλλογίσου πως με τα όνειρά μου έγινες ένα.

Σε φιλώ χίλιες φορές.

Αλέκος

[3]/10/19θ8

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/61.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Πρωί. Κοιμήθηκα καλά, πάω στο σχολείο νανταμώσω τους άλλους. Δε θα κάμω τίποτα αν δεν ιδώ πως όλα θα παν καλά. δικός Σου

Σάβατο: Οκτωβρίου 4 Βόλος

* επιστολή 4σέλιδη, σχημ. 11,5x18 εκ. Γραμμένες οι τρεις πρώτες οελίδες.

Γράφηκε σε δύο διαδοχικές ημερομηνίες, 3 και 4 Οκτωβρίου 1908.

Δημοσιεύεται στη Νέα Εστία, σ. 1466.

1. Πιθανώς πρόκειται για τον K. Κωνσταντινίδη, που υπηρετούσε στο Α' Σχολαρχείο του Βόλου (πβ. επιστολή, αρ. 163-σημ. 1).

4

ΑΛ. ΔΕΛΜΟΥΖΟΣ                                                       1908, Βόλος

ΦΡΟΣΥΝΗ

Αγαπημένο μου παιδί ! Αυτή η ώρα είναι δική Σου. Και είναι ώρα καλή. Χθες και σήμερα πάλευα για τη σύσταση του προσωπικού. Ο καθηγητής των φυσικών που Σούγραφα χθες δε δέχτηκε ομολογώντας με θαυμαστή ειλικρίνεια ότι χρειάζεται πολύν καιρό για να προετοιμάζεται σύμφωνα με τις απαιτήσεις μου - τον καιρόν αυτό δεν τον έχει.

Για μια στιγμή απελπίστηκα. Σήμερα άρχισε να ξεκαθαρίζη ο ουρανός. Βρήκα έναν άλλο καθηγητή - δέχτηκε και υπόσχεται να εργασθή καλά. Θα τον βοηθήσω, όσο μπορώ1. Σήμερα το μεσημέρι από τις 8-12 ήρθε με τη σειρά του όλο το προσωπικό στο ξενοδοχείο που μένω. Μίλησα με κάθε ένα χωριστά επί αρκετή ώρα. Τους ανέπτυξα το πρόγραμμά μου. Τους είπα ότι στην αρχή είναι κάπως δύσκολο, αλλά θάμαι πάντα μαζί τους, θα τους οδηγώ και σιγά σιγά θα διδάξουν όπως θέλω. Τους έδωκα να 

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/62.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

καταλάβουν ότι σκοπός μου δεν είναι να παίξω· υποσχέθηκαν πως θα κάμουν ό,τι μπορούν.

Πήγα στο σχολείο αλλά ήτανε κλειστό. Η επιστάτρια έλειπε. Έτσι δεν κατώρθωσα ακόμα να το ιδώ. Το είδα όμως απ' έξω και μούκανε καλή εντύπωση. Παράμερο, σε ήσυχο δρόμο, με αυλή καλούτσικη, νοικοκυρεμένο2.

Το απόγιομα είδα τη Γαλλίδα. Είναι γριά, καλή φαίνεται, αλλά κουτσή. Με ρώτησε στο τέλος τι τιμωρίες σκέπτομαι να επιβάλλω στα παιδιά! quelles punitions!3. Προτού τιμωρήστε το παιδί, κοιτάχτε μη φταίτ' η ίδια. Συμφώνησε.

Κουράστηκα και γύρευα βάρκα με πανί. Που να βρης τέτοιο πράμα! Κάποτε μούφεραν μια, αλλά χωρίς φλόκο. Είχε αεράκι καλό και πήγα δύο βόλτες, αλλά ντρεπόμουν για τη γρηγοράδα της. Πού να μ' έβλεπαν τα δελφίνια των Σπετσών

Κυριακή

θάσκαζαν στα γέλια... Μόλα ταύτα κάτι είδα από μακριά, όλη τη σιλουέτα της πόλεως. Σ' ευχαριστεί το μάτι αρκετά. Χαριτωμένο είναι το Πήλιο με τα χωριά του. Νάσουν μαζί μου η ομορφιά της φύσης θα φαινόταν ασύγκριτη. Ας είναι. Υπομονή ανήσυχο παιδί. Σε λίγο θ' ανταμωθούμε πάλι για πάντα.

Γνώρισα την οικογένεια του κ. Σαράτση, το δήμαρχο, δημοτικούς συμβούλους και το βουλευτή κ. Γάτσο4. Τους μίλησα αρκετά. Σιγά σιγά ενθουσιάστηκα κι είπα και γω δεν ξέρω πια τι είπα. Μια ώρα μιλούσα. Ο κ. Γάτσος παρασύρθηκε κι αυτός και είπε πως θα φέρη το ζήτημα στη βουλή. Θέλει, λέει, να γίνη απόστολος της ιδέας. Με παρεκάλεσαν ναναπτύξω το σύστημά μου σε λαϊκές διαλέξεις και τους το υποσχέθηκα. Θάναι επί πληρωμή και θα μαζευτή έτσι αρκετό ποσό με το οποίον θ' αγοραστούν όργανα σχολικά και ίσως εκδοθούν και τα βιβλία. Βρίσκω έδαφος καλό. Δεν θέλουν ν' ανακατώσουν στο έργο την κυβέρνηση. Το παν είναι να ενθουσιάση κανείς την κοινωνία για το χτύπημα του δασκαλισμού. Και το έδαφος είναι καλό και οι υποστηρικταί δυνατοί.

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/63.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Αν αφηνόμουν στον ενθουσιασμό μου θα μ' έπαιρνες για τρελλό. Καλύτερα να σωπάσω.

Ώρες πήρα πολύ λίγες, μόνον 6 τη βδομάδα -ώστε να μου μένη καιρός και για την κοινωνική εργασία. Το έργο πρέπει να τραβήξη εμπρός.

Τόλμη, ακόμη τόλμη και πάντοτε τόλμη. Σα να μεγαλώνουν οι δυνάμεις μου. Σε φιλώ πολύ πολύ. 

δικός Αλέκος.

Τα μαθήματα θαρχίσουν στο τέλος της βδομάδας. Το συμβόλαιο θα γίνη αύριο. Κι αύριο θα Σου γράψω πολλά, Της μητέρας φιλώ το χέρι.

* κείμενο γραμμένο σε δύο επιστολικά δελτάρια, σχημ. 12x16 εκ. Η 1η την Κυριακή, 5-10-1908.

To μεγαλύτερο μέρος της δημοσιεύεται στη Νέα Εστία, σ. 1467.

1. Πιθανώς o καθηγητής μαθηματικών Δημ. Τσαμασφύρος.

2. Στη διασταύρωση των σημερινών οδών Αντωνοπούλου και Τ. Οικονομάκη, ιδιοκτησίας του γιατρού Κ. Εγγλέζου.

3. βλ. επιστολή, αρ. 19 σημ. 3 και Το Κρυφό Σκολειό, σ. 39.

4. Νικόλαος Γάτσος (1864-1934), Βολιώτης δικηγόρος και βουλευτής στη Δίκη του Ναυπλίου, συνήγορος του Δημ. Σαράτση.

5

Α. ΔΕΛΜΟΥΖΟΣ                                          1908, Βόλος

ΦΡΟΣΥΝΗ

Τρίτη

Σου γράφω σε βραχεία γιατί φοβάμαι μη δεν προφτάσω το ταχυδρομείο και σήμερα πρέπει χωρίς άλλο να λάβης γράμμα μου. Τα λόγια Σου μου δείξαν πιο καθαρά τη θυσία που έκαμες. Τα

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/64.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

πλημμυρίζει ο πόνος, η αγάπη και η πίστη: ό,τι λαχταρούσα από μικρό παιδί. Γι' αυτό ευλογώ την ώρα που Σ' εγνώρισα. Με το σημερινό Σου γράμμα μούρθε διπλή χαρά. Έχεις τη δύναμη να παίζης και γελάς. Αυτό [είναι] καλό για την υγεία και την ψυχική γαλήνη και των δυο μας.

Δουλειές μού παρουσιάστηκαν στην αρχή πολλές: Τέλος πάντων αυτό ετέλειωσε. Έπειτα για το σπίτι. Η αίθουσα της διδασκαλίας είναι μικρή για 40 κορίτσια που τη θέλουν. Έκαμα χίλιους υπολογισμούς όσο να τακτοποιήσω τα θρανία. Και σα να μη φτάνουν τα 40, κι άλλοι γονείς έρχονται διαρκώς και απαιτούν να εγγραφούν τα παιδιά τους. Φυσικά δε γίνονται δεκτά. Το σπίτι απάνω πολύ καλό και ευρύχωρο. 4 μεγάλα δωμάτια. Τα 2 βλέπουν προς το Πήλιο. Ανοιχτός ορίζων και ήλιος πολύς. Το κακό είναι που έχει την κουζίνα κάτου, εκεί δηλαδή που είναι η αίθουσα διδασκαλίας και το γραφείο. Τι να γίνη κι αυτό θα οικονομηθή. Μόνο να φροντίζη η Καλλιόπη να είναι καθαρή. Τα μαθήματα τα εκανόνισα έτσι ώστε 2 απογεύματα Τετάρτη και Σάββατο να μένουν ελεύθερα. Αύριο το πρωί θάρθουν τα παιδιά για πρώτη φορά. Κανονικά μαθήματα θαρχίσουν την ερχόμενη Δευτέρα1. Απόψε θα κάμω το συμβόλαιο. Στο πρόγραμμα και στα λοιπά μού άφησαν εν γένει πλήρη ελευθερία. Επί τέλους θα διδάξω ελεύθερα

Πράγματα δεν έχει τίποτα. Χθες ετηλεγράφησα σπίτι να μου στείλουν μερικά. Πες στους δικούς μου και στους δικούς Σου ό,τι πρέπει. Δεν τους γράφω γιατί δεν έχω καιρό. Σε φιλώ πολύ πολύ καθώς και τη Ναυσικά.

Αλέκος.

* επιστολικό δελτάριο.

Πιθανότατα γράφηκε στις 7-10-1908.

Δημοσιεύεται στη Νέα Εστία, σ. 1466-7.

1. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς μου, τα κανονικά μαθήματα θ' άρχιζαν τη Δευτέρα 13-10-1908· όπως όμως φαίνεται από τα επόμενα γράμματα, οι μαθήτριες πρωτομπήκαν στην τάξη νωρίτερα (8 ή 9 Οκτωβρίου), απ' όπου και οι πρώτες εντυπώσεις του Δελμούζου.

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/65.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

6

ΑΛ. ΔΕΛΜΟΥΖΟΣ                               1908, Βόλος

ΦΡΟΣΥΝΗ

Αγαπημένο μου, καλό μου, λατρευτό μου παιδί !

Αυτή η ώρα είναι πάλι δική Σου, καταδίκη Σου. Ώρα 11 τέλειωσα το μάθημα και πήγα μακρινό περίπατο στην ακρογιαλιά. Τη χαρά μου συνόδευε το κύμα με το ρυθμό του, λες και τραγουδούσε κι αυτό μαζί με τα παιδιά τον ύμνο της ελευθερίας, Έχω ως 35 μαθήτριες -από 12-14 χρονών. Σήμερα τις ρώτησα για τον εθνικό μας ύμνο. Ήξεραν τις 2 πρώτες στροφές ή σωστότερα λέξεις από την αρχή δίχως νόημα. Θέλησα να μάθω από τα χείλη τους τόνομα του ποιητού. Λίγες αναφέρανε τόνομα του Ραγκαβή, μια μου αποκρίθηκε: Σολωμών, οι άλλες σώπασαν1. Με λόγια απλά τους δίδαξα τον ύμνο απάνω στην εικόνα του Ιακωβίδη. Τα μικρά μυαλά ένοιωσαν και τα αθώα στήθη αισθάνθηκαν. Στη διδασκαλία ήτανε παρών κι ο κ. Σαράτσης, ο ενεργητικώτατος αυτός πρόεδρος της εφορευτικής επιτροπής2. Έμεινε ενθουσιασμένος, μα πιο πολύ εγώ με την ελευθερία που μούδωκαν. Δεν πίστευα στην εποχή αυτή του δασκαλισμού να μάφηναν να διδάξω έτσι. Ήταν ο ύμνος της ελευθερίας της δικής μας, της σκλαβωμένης γενεάς μας: απ' τα κόκκαλα βγαλμένη των Ελλήνων τα ιερά... Ο Μιστριώτης θα μ' έκαιγε, εδώ οι λίγοι προς το παρόν επικροτούν. Δεν αρνούμαι ότι μου λείπει η πράξις, αλλά την έλλειψη αναπληρώνει ο ενθουσιασμός και το έργο που μου ανέθεσαν είναι τέτοιο ώστε να ενθουσιάση και την πέτρα. Μόνο σιγή, μη λες σε κανένα τίποτα. Δεν πρέπει ακόμα.. [........] Και θα το κατορθώσω. Ο κ. Σαράτσης έβαλε τα δυνατά του για να τραβήξωμε μπροστά. Σήμερα τον έπεισα να πάρωμε κάποια μάντρα δίπλα στο σχολείο για να μας χρησιμεύση ως περιβόλι και για γυμναστική. Άμα την πάρωμε θα διδάξω στο ύπαιθρο όσο μου επιτρέπει ο καιρός. Σιγά σιγά θα γίνη κάτι το πρωτότυπο, ίσως και πρότυπο για την Ελλάδα.

5

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/66.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

Το προσωπικό π.χ. ο δάσκαλος της [ιχνογραφίας] κ.ά, δε με βοηθούν καθόλου, είναι αμέθοδος και επιπόλαιος, μα στέκομαι απάνου απ' το κεφάλι τους και κάτι θα γίνη. Να μπορούσα νάπαιρνα τα παιδιά προτού πατήσουν το κατόφλι του σχολείου ! Πώς τα παραμορφώνουν εκεί πέρα. Ας είναι ! Ωραία θα περάσωμε εδώ πέρα. Θα γυρίζω κοντά Σου με τη γαλήνη και τη χαρά που δίνει η συναίσθηση πως κάνω ό,τι μπορώ.

Μη στεναχωριέσαι κι η ώρα αυτή γρήγορα θάρθη. Τώρα άσε με να Σε φιλήσω.

δικός Σου πάντα Αλέκος

Πέμπτη 9-10-1908

* επιστολή 4σέλιδη, σχημ. 13,5x20 εκ. Γραμμένες οι τρεις πρώτες σελίδες. Περιέχει ακριβή χρονολόγηση.

Δημοσιεύεται στη Νέα Εστία, σ. 1464.

1. πβ. Το Κρυφό Σκολειό, σ. 56-57.

2. Δεν ήταν βέβαια πρόεδρος της Εφορείας του Α.Δ.Π., αλλά μέλος της· ήταν όμως πράγματι το πιο δραστήριο μέλος (πβ. Το Κρυφό Σκολειό, σ. 59).

7

ΑΛ. ΔΕΛΜΟΥΖΟΣ                              1908, Βόλος

ΦΡΟΣΥΝΗ

Θυμώνεις που δε Σου γράφω πολλά, μα τι να κάνω; Κι' εγώ θυμώνω με τον εαυτό μου που δε μου μένει καιρός να Σου στείλω τόσες σκέψεις που γεννά τώρα το στερεοελλαδίτικο κεφάλι και τόσα συναισθήματα που με κρατούν ανήσυχο. Είναι η αρχή και θέλει δουλειά πολλή. Το υλικό που μούδωκαν είναι ανομοιότατο, όχι μορφωμένο αλλά παραμορφωμένο. Πρέπει να γκρεμίσης, να διορθώσης κι ύστερα να οικοδομήσης. Το φοβερότερο είναι που

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/67.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

φοβούνται που δεν μπορούν τα παιδιά να μου μιλήσουν ελεύθερα τη μητρική τους γλώσσα. Έχουν ακόμα τον τρόμο του δασκάλου και για τέτοιον με παίρνουν και μένα. Έτσι καταλαβαίνεις πως δεν είναι σε θέση να γράψουν μια φυσική πρόταση. Έπειτα τα περισσότεροι ανορθογραφούν τρομακτικά. Δεν ξέρω τι έκαμαν 6-7 χρόνια στο σχολείο. Τέτοιο υλικό πήρα. Θέλει δουλειά και αυτή δεν μου αφήνει πολύ καιρό ελεύθερο να Σου γράψω όπως ήθελα. Μόλα ταύτα δεν πρέπει να παραπονείσαι γιατί Σου γράφω τακτικά και τα τηλεγραφικά γράμματά μου είναι πολύ λίγα. Εκτός του υλικού των μαθητριών έχω και το ποιόν του προσωπικού. Ο φυσικομαθηματικός που βρήκα είναι καλός, φιλότιμος, με κατάλαβε οπωσδήποτε και εργάζεται καλούτσικα1. Αυτός με βοηθεί και με ξεκουράζει αρκετά. Στη Γαλλίδα κάθομαι απάνω από το κεφάλι της γιατί δεν έχει επιβολή και η μέθοδός της δεν είναι όπως πρέπει. Στο δάσκαλο της ιχνογραφίας έδωκα τις σχετικές οδηγίες. Είμαι σύμφωνος με ό,τι σχετικό λες, και από αύριο αρχίζει το μάθημά του. Το ίδιο και με τη γυμναστική. Μαγειρική αυτό το χρόνο δε θάχουν. Τα 2 επόμενα. Τότε θάρθη και η υγιεινή. Τώρα κάνουν κοπτική -ασπρόρουχα- και ραπτική. Μένεις ευχαριστημένη; όλα τα είπα. Η ιδέα του σχολείου και ο σκοπός φαίνεται πως κερδίζει έδαφος και θα σταθή καλά. Ακόμα όμως δεν κατάλαβαν όλοι πως σκοπός μου είναι να χτυπηθή ο δασκαλισμός. Ίσως τότε να γεννηθή αντίδραση. Σήμερα είχα στην παράδοσή μου το βουλευτή κ. Γάτσο και μια γριούλα. Προσπαθούσα να λύσω τη γλώσσα των κοριτσιών και να μου μιλούν φυσικά.

Από τη μητρική τους γλώσσα μετέφραζαν στην αρχαία. Ο κ. Γάτσος έμεινε συμφωνότατος μαζί μου και το σύστημα τον ενθουσίασε. Θα το υποστηρίξη αργότερα και στη βουλή. Για νάχω τέτοια ελευθερία, το σχολείο δεν έγινε δημοτικό, αλλά είναι μισό του δήμου - καταβάλλει ο δήμος 6 χιλιάδες το χρόνο - και μισό ιδιωτικό - και οι γονείς καταβάλλουν δίδακτρα 108 δρχ. το χρόνο.. Εννοείται εν όσω δεν έχει ακόμα αναγνωρισθή από την Κυβέρνηση [...] διευθύνεται από μια εφορεία η οποία δεν μπορεί ν' αποτελέση νομικό πρόσωπο. Γι' αυτό και το συμβόλαιο θα γίνη

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/35/gif/68.gif&w=600&h=91520 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

μόνο για ένα χρόνο, κατά τον οποίον θάναι προσωπικώς υπεύθυνος ο κ. Σαράτσης. Αργότερα θα το ανανεώσωμε - αν δεν παρουσιασθούν εκ μέρους μου φυσικά τίποτα εμπόδια. Όσο να τελειώσουν τα τρία χρόνια. Έτσι έγινε. Σε ζάλισα με ιστορίες όχι και πολύ ενδιαφέρουσες. Μά...

Μουσική; Αλήθεια την πεθύμησα και γω. Τόσον καιρό έχω ν' ακούσω. Ήθελα νάμαστε κάπου μαζί και νακούγαμε λίγη μουσική. Δεν θυμάσαι τον παράδεισό μας;

Εκεί τραγουδούσαν κύμα και πεύκα και χείλη μαζί. Σώπαινε, περίμενε κι η ώρα μας θάρθη.

Κάποιος πατέρας έρχεται, πρέπει να Σ' αφήσω. Παίρνε λουλούδια, γιόμισε το σπίτι όλο, στόλισε τα όλα. Τα τριαντάφυλλα σκορπάνε τη χαρά. Σε φιλώ γλυκά.

δικός Σου

Αλέκος

Επί τέλους τα πράγματα τι γίνονται; σήμερα θα τηλεγραφήσω και πάλι. Μου είναι απαραίτητα. Ξέχασα να τους γράψω για κουνουπιέρα. Κι αυτή είναι αναγκαία. Πες παρακαλώ του Ελευθερουδάκη να μου στείλη εδώ: διευθυντή Ανωτέρου Παρθεναγωγείου όλα τα περιοδικά και τις εφημερίδες που του έχω παραγγείλει. Κάμε τον κόπο και πες του ράφτη μου να μου στείλει τα ρούχα ταχυδρομικώς.

Της μητέρας φιλώ το χέρι.

Δευτέρα ώρα 11 1 )2

Αλέκος

* επιστολή 4σέλιδη, σχημ. 13,5x20 εκ. Γραμμένες όλες οι σελίδες. Γράφηκε πιθανότατα στις 13-10-1908.

Δημοσιεύεται στη Νέα Εστία, σ. 1468-9.

1. Πρόκειται για το Δημ. Τσαμασφύρο, στενό συνεργάτη του Δελμούζου σ' όλα τα χρόνια λειτουργίας του Α.Δ.Π.

Σελ. 68
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Το Παρθεναγωγείο του Βόλου, Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 49
    20 Β. Χαρίτος, Παρθεναγωγείο Βόλου

    Η ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΩΝ

    Στις ακόλουθες σελίδες δημοσιεύονται εκατόν εξήντα εννέα (169) επιστολές, που έστειλαν ή δέχτηκαν οι πρωταγωνιστές του βολιώτικου Παρθεναγωγείου, ο Δημήτρης Σαράτσης και ο Αλέξανδρος Δελμούζος. Η εποχή κατά την οποία γράφηκαν και στάλθηκαν οι επιστολές είναι η περίοδος 1908-1914, κατά τη διάρκεια της οποίας λειτούργησε το Ανώτατο Δημοτικό Παρθεναγωγείο Βόλου (στη συνέχεια θα αναφέρεται συντομογραφικά: Α.Δ.Π.) και συνέβησαν τα γεγονότα, που συνοπτικά ονομάζουμε «Αθεϊκά» του Βόλου, εποχή δηλ. των δικαστικών περιπετειών που υπέστησαν οι πρωτεργάτες του Σχολείου, από την πρώτη εκτόξευση των κατηγοριών εναντίον τους (και εναντίον άλλων προσώπων σχετιζομένων με το Παρθεναγωγείο ή το Εργατικό Κέντρο του Βόλου ή και γενικότερα το δημοτικισμό), ως και τη διεξαγωγή της Δίκης του Ναυπλίου.

    Κεντρικός άξονας και συνδετικός κρίκος όλων των επιστολών είναι το Σχολείο του Βόλου, η ίδρυσή του, η λειτουργία του, οι διώξεις εναντίον του και η δικαίωσή του. Από την πλούσια αλληλογραφία των Πρωταγωνιστών επιλέχτηκαν και δημοσιεύονται αποκλειστικά όσες περιέχουν αναφορές στο βολιώτικο Σχολείο. Βεβαίως δεν ισχυρίζομαι ότι οι δημοσιευόμενες εδώ επιστολές αποτελούν το σύνολο των επιστολών που έστειλαν ή δέχτηκαν οι αλληλογράφοι κατά την ίδια εποχή. Πολλές ίσως λανθάνουν ή

    4